Hörmüz boğazı açıldı — lakin tam azad deyil: kövrək atəşkəs riskləri saxlayır

İran hakimiyyəti dünyanın ən strateji dəniz keçidlərindən biri olan Hörmüz boğazının açıldığını elan edəndə bu, gərginliyin azalması kimi qiymətləndirildi. Lakin “tam açıq keçid” ifadəsinin arxasında daha mürəkkəb və qeyri-müəyyən mənzərə dayanır — məhdudiyyətlər, qarşılıqlı etimadsızlıq və davam edən risklərlə müşayiət olunan atəşkəs.

İlk baxışda Tehran tərəfindən kommersiya gəmilərinə keçidə icazə verilməsi — qlobal neft tədarükünün təxminən beşdə birinin keçdiyi bu dəhlizdə — dönüş nöqtəsi kimi görünürdü. ABŞ prezidenti Donald Trump bu addımı alqışladı və İran hakimiyyətinə təşəkkür edərək daha geniş razılaşmanın mümkün olduğunu bildirdi.

Lakin neft bazarlarında qiymətlərin enməsi ilə paralel olaraq, dəniz təhlükəsizliyi üzrə ekspertlər xəbərdarlıq etdilər ki, bu “açılma” daha çox simvolik xarakter daşıyır.

İranın xarici işlər naziri Abbas Araghchi bildirib ki, kommersiya gəmiləri müvəqqəti atəşkəs çərçivəsində “razılaşdırılmış marşrutlar” üzrə hərəkət edə bilər. Praktikada isə bu, ciddi nəzarət deməkdir: gəmilər İranın İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu ilə razılaşdırma aparmalı və Tehran tərəfindən müəyyən edilmiş dəhlizlərdən istifadə etməlidir.

Hərbi gəmilər, o cümlədən ABŞ qüvvələri üçün keçid hələ də qadağandır. Bu isə “açılma”nı faktiki olaraq azad naviqasiyanın bərpası deyil, idarə olunan giriş rejiminə çevirir.

Nəzarət, azadlıq deyil

Əslində İran əsas mövqeyindən geri çəkilməyib: o, boğazı suveren nəzarət zonası kimi görməkdə davam edir. Bu isə Hörmüzün uzun illər beynəlxalq tranzit marşrutu kimi fəaliyyət göstərməsi ilə ziddiyyət təşkil edir.

Analitiklərin fikrincə, mövcud rejim əvvəlki sistemi bərpa etmir, əksinə onu əvəz edir — burada təhlükəsizlik və giriş beynəlxalq qaydalarla deyil, Tehran tərəfindən müəyyən olunur.

Ekspertlər xəbərdarlıq edirlər ki, başlıqlar reallığı tam əks etdirmir. Mina təhlükəsi və mümkün hücumlar səbəbindən gəmiçilik hələ də yüksək risk altındadır.

Müddətli atəşkəs

Vəziyyətin qeyri-müəyyənliyini artıran amillərdən biri də atəşkəsin müvəqqəti olmasıdır. İran və ABŞ arasında iki həftəlik razılaşmanın müddəti 22 apreldə başa çatır və yeni danışıqlar raundunun keçirilməsi gözlənilir.

Məlumatlara görə, danışıqlar yalnız gəmiçilik azadlığı ilə məhdudlaşmır — İranın nüvə proqramı və dondurulmuş maliyyə vəsaitlərinin azad edilməsi kimi həssas məsələlər də müzakirə olunur.

Donald Tramp razılaşmanın “çox tez” əldə oluna biləcəyini desə də, Tehran onun bəzi iddialarını, o cümlədən uranın zənginləşdirilməsinin dayandırılması məsələsini təsdiqləməyib.

Paralel reallıqlar

Boğazın açılmasına baxmayaraq, iki paralel rejim mövcuddur. ABŞ İran limanlarına qarşı dəniz blokadasını davam etdirir və yekun razılaşma əldə olunana qədər bu siyasətin dəyişməyəcəyini bildirir.

Nəticədə paradoksal vəziyyət yaranır: dünyanın ən vacib ticarət marşrutlarından biri eyni anda həm açıq, həm də məhduddur — formal olaraq əlçatandır, lakin faktiki olaraq ciddi nəzarət altındadır.

Gəmiçilik şirkətləri ehtiyatlı davranır. Neft qiymətləri kəskin düşsə də, müharibədən əvvəl gündə təxminən 130 gəmi olan trafik səviyyəsinə qayıdış zaman ala bilər.

Tehranda daxili ziddiyyətlər

İran daxilində də fərqli siqnallar müşahidə olunur. İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu ilə əlaqəli media qurumları xarici işlər nazirinin açıqlamasını tənqid edərək onu natamam və qeyri-dəqiq adlandırıblar.

Bəzi dairələr hesab edir ki, ABŞ blokadası davam etdiyi müddətdə “tam azad keçid” anlayışı real deyil. Bu isə ölkə daxilində diplomatik və hərbi strukturlar arasında fikir ayrılıqlarını göstərir.

Dar keçid, böyük risk

Hörmüz boğazının açılması böhranın sonu deyil, onun yeni mərhələsidir.

Qısamüddətli perspektivdə bu addım qlobal enerji bazarlarında təzyiqi azaldır və diplomatiya üçün imkan yaradır. Lakin ümumi mənzərə qeyri-sabit olaraq qalır — çox şey davam edən danışıqlardan və sürətlə dəyişə bilən güc balansından asılıdır.

Hazırda isə Hörmüz boğazı əvvəlki kimi qalır — geosiyasət və qlobal iqtisadiyyatın ən həssas nöqtədə toqquşduğu dar keçid.