Hüzn və Ümid Günü: Sovet repressiyalarının xatirəsi niyə yenidən Avropa siyasətinin bir hissəsinə çevrilir

Bazar ertəsi səhər Bakıda repressiyaya məruz qalmış Azərbaycan şairi Mikayıl Müşfiqin adını daşıyan məktəblərdən birində diplomatlar, yazıçılar, tarixçilər və Stalin terrorunun qurbanlarının yaxınları bir araya gəldilər. Buna səbəb siyasi repressiya qurbanlarının xatirəsinə həsr olunmuş Azərbaycan-Litva birgə tədbiri idi. İlk baxışdan söhbət təxminən bir əsr əvvəl baş vermiş hadisələrdən gedirdi. Lakin görüşün ab-havası başqa bir həqiqəti göstərirdi: tarix müasir siyasətin, milli kimliyin və beynəlxalq münasibətlərin mühüm elementi olaraq qalır.

Litvanın Azərbaycandakı səfiri Kestutis Vaşkelaviçyus iştirakçılara xatırlatdı ki, Litva və Azərbaycanı təkcə diplomatik münasibətlər və postsovet məkanına aid olmaları birləşdirmir. Hər iki ölkə sovet dövrünün genişmiqyaslı repressiyalarını yaşayıb, görkəmli ziyalılarını, din xadimlərini, siyasi xadimlərini və minlərlə adi vətəndaşını itirib. Diplomatın sözlərinə görə, onların yeganə “günahı” çox vaxt milli özünüdərkə sahib olmaları, öz mədəniyyətlərinə sadiq qalmaları və ya azadlığa can atmaları olub.

Çıxışlarda xüsusi yer XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının ən parlaq nümayəndələrindən biri olan Mikayıl Müşfiqin taleyinə ayrıldı. Onun adı Böyük Terror illərində məhv edilmiş bütöv bir ziyalı nəslinin faciəsinin simvoluna çevrilib. Onunla yanaşı, bu gün müasir Azərbaycanın mədəni təməlinin ayrılmaz hissəsi olan əsərlərin müəllifləri, lakin özləri müstəqil düşüncədən ehtiyat edən sistemin qurbanına çevrilmiş Əhməd Cavad və Hüseyn Cavid də xatırlandı.

Lakin tədbirin əhəmiyyəti ədəbi yaddaş çərçivəsindən xeyli kənara çıxırdı.

Bakıdakı görüşdən bir neçə gün sonra Litva milli təqvimində xüsusi yer tutan iki mühüm tarixi yenidən qeyd edəcək. İyunun 14-də ölkə Hüzn və Ümid Gününü – litvalıların Sibirdə kütləvi deportasiyalarının xatirə gününü qeyd edir. İyunun 15-də isə 1940-cı ildə sovet qoşunlarının Litvaya daxil olması ilə bağlı İşğal və Soyqırımı Günü qeyd olunur.

Avropalıların əksəriyyəti üçün iyun ayı yayın başlanğıcı ilə assosiasiya olunur. Litvalılar üçün isə ayın ortaları milli matəm və keçmişin yenidən dəyərləndirilməsi dövrü olaraq qalır. Bu tarixlər sadəcə formal xarakter daşımır. Onlar dövlət ideologiyasının, təhsil sisteminin və ictimai yaddaşın ayrılmaz hissəsinə çevriliblər.

1941-ci il iyunun 13-dən 14-nə keçən gecə Litvadan ilk iri deportasiya dalğası başladı. Dövlət qulluqçuları, hərbçilər, müəllimlər, sahibkarlar və ziyalılar ailələri ilə birlikdə Sibirə, Altaya və Sovet İttifaqının digər ucqar bölgələrinə göndərildilər. Kişilər çox vaxt həyat yoldaşlarından və uşaqlarından ayrılır, QULAQ düşərgələrinə göndərilirdilər. Litvalı tarixçilərin hesablamalarına görə, 1941-ci ildən 1950-ci illərin əvvəllərinədək ölkənin təxminən 130 min sakini deportasiyaya məruz qalıb.

Əhalisi o dövrdə üç milyon nəfərdən az olan bir dövlət üçün bu, demoqrafik və mədəni fəlakət idi.

Məhz buna görə Litvada repressiyalarla bağlı kollektiv yaddaş Avropanın bir çox digər tarixi narrativlərindən fərqlənir. Bu yaddaş yalnız qurbanlar üzərində deyil, həm də müqavimət üzərində qurulub.

İkinci Dünya müharibəsindən sonra Litvada Şərqi Avropanın ən böyük antisovet partizan hərəkatlarından biri formalaşdı. “Meşə qardaşları” adlandırılan silahlı dəstələr 1950-ci illərin əvvəllərinədək sovet hakimiyyətinə qarşı mübarizəni davam etdirdilər. Hərəkat məğlub edilsə də, müasir Litvada onun iştirakçıları müstəqillik və milli ləyaqət uğrunda mübarizənin simvolu kimi qəbul olunurlar.

Bu təcrübə Azərbaycan üçün də xüsusi maraq doğurur.

Baltikyanı ölkələrdən fərqli olaraq, Azərbaycan uzun müddət sovet repressiyalarına həsr edilmiş ayrıca dövlət yaddaş siyasəti formalaşdırmayıb. Rəsmi səviyyədə siyasi terror qurbanlarının xatirəsi əsasən hər il oktyabrın 30-da qeyd olunan Ümumdünya Siyasi Repressiya Qurbanlarının Anım Günü ilə əlaqələndirilir. Həmin gün 1920–1950-ci illərdə repressiyalara məruz qalmış on minlərlə azərbaycanlı, o cümlədən Mikayıl Müşfiq, Əhməd Cavad, Hüseyn Cavid və milli ziyalıların digər nümayəndələri yad edilir.

Bununla belə, bu mövzuya maraq tədricən artır.

Bu, böyük ölçüdə onunla bağlıdır ki, Sovet İttifaqının dağılmasından otuz ildən artıq vaxt keçməsinə baxmayaraq, keçmiş SSRİ ölkələri hələ də öz kimlikləri ilə bağlı fundamental suallara cavab axtarırlar. Milli tarixin qəhrəmanları kimlərdir? Hansı hadisələr kollektiv yaddaşın bir hissəsinə çevrilməlidir? Sovet irsi haqqında necə danışmaq lazımdır?

Bu suallar bu gün təkcə Baltikyanı ölkələrdə və Cənubi Qafqazda deyil, bütün Avropada yeni məna qazanır.

Rusiya-Ukrayna müharibəsi tarixi yaddaş mövzusunu yenidən siyasi müzakirələrin predmetinə çevirib. Şərqi Avropanın bir çox dövlətləri üçün XX əsrin hadisələri artıq yalnız akademik araşdırmaların mövzusu kimi qəbul edilmir. İşğal, deportasiya, repressiyalar və müstəqillik uğrunda mübarizə məsələləri yenidən müasir təhlükəsizlik prizmasından qiymətləndirilir.

Məhz buna görə Bakıda keçirilən kiçik mərasim ilk baxışda göründüyündən daha böyük əhəmiyyət daşıyırdı.

Bu tədbir bir daha göstərdi ki, totalitarizm haqqında yaddaş minlərlə kilometr məsafə ilə ayrılmış xalqların eyni dərəcədə anlaya bildiyi nadir tarixi təcrübələrdən biridir. Azərbaycanlılar və litvalılar müxtəlif dillərə, müxtəlif dinlərə və müxtəlif siyasi ənənələrə malikdirlər. Lakin hər iki xalq repressiv sistem tərəfindən məhv edilmiş və ya taleyi sındırılmış insan nəsillərinin xatirəsini qoruyub saxlayır.

Bu mənada yaddaş yalnız keçmişə ehtiram deyil, həm də gələcəyin formalaşdırılması alətidir.

Bakıda Mikayıl Müşfiqin, Əhməd Cavadın və Hüseyn Cavidin adları səsləndiriləndə, Vilnüsdə isə deportasiya olunmuş ailələrin siyahıları oxunanda söhbət yalnız ötən əsrin faciələrindən getmir. Söhbət azadlığın, müstəqilliyin və insan ləyaqətinin nə qədər kövrək ola biləcəyini dərk etməkdən gedir.

Məhz buna görə Hüzn və Ümid Günü təkcə Litvanın yaddaş təqvimində deyil, həm də keçmişin bu günü necə formalaşdırdığı və unudulmuş faciələrin niyə yeni nəsillərin siyasi gündəminə qayıtdığı barədə daha geniş Avropa müzakirəsinin tərkib hissəsi kimi yaşamaqda davam edir.