Avropa və Azərbaycan münasibətlər üçün yeni təməl axtarır — qaz, sülh və insan hüquqları arasında

Bakıda keçirilən ekspert görüşündə Azərbaycan və Avropa nümayəndələri münaqişə dövrünün başa çatmasından və nəqliyyat-iqtisadi əməkdaşlıq mərhələsinin başlanmasından danışdılar. Lakin ən çətin məsələlər — Aİ ilə yeni saziş, siyasi azadlıqlar və praqmatizmin sərhədləri — açıq razılaşma çərçivəsindən kənarda qaldı.

Təxminən otuz il ərzində Azərbaycanın Avropa ilə münasibətləri Qarabağ münaqişəsinin kölgəsində inkişaf edib. Energetika, ticarət və siyasi islahatlarla bağlı müzakirələr istər-istəməz müharibə, məcburi köçkünlər və beynəlxalq vasitəçilik cəhdləri mövzusuna qayıdırdı.

Sentyabrın 4-də Bakıda keçirilən ekspert görüşündə təşkilatçılar bu münasibətlərə fərqli rakursdan — keçmiş münaqişə deyil, sülhün aça biləcəyi imkanlar prizmasından baxmağı təklif etdilər.

Azərbaycanın Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili Mərkəzinin LINKS Europe Fondu ilə birgə təşkil etdiyi “Avropa–Azərbaycan münasibətləri: keçmişdən dərs çıxararaq, gələcəyi qurmaq” adlı dəyirmi masa diplomatları, dövlət rəsmilərini, alimləri və ekspertləri bir araya gətirdi. Onlar energetika, ticarət, Orta Dəhliz, Bakının Brüssellə münasibətləri və Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh perspektivlərini müzakirə etdilər.

Lakin yeni başlanğıcla bağlı nikbin ritorikanın arxasında daha mürəkkəb mənzərə görünürdü. Azərbaycan və Avropa İttifaqı həqiqətən də bir-birinə getdikcə daha çox ehtiyac duyur, amma gələcək tərəfdaşlıq haqqında təsəvvürləri hələ də fərqlənir.

Avropaya Rusiyadan asılı olmayan enerji mənbələri, Mərkəzi Asiyaya çıxış və Cənubi Qafqazdan keçən sabit marşrut lazımdır. Azərbaycan isə Avropa investisiyalarına, texnologiyalarına, bazarlarına və artan regional rolunun tanınmasına ümid edir. Bununla yanaşı, Brüssel insan hüquqları, məhkəmələrin müstəqilliyi və mətbuat azadlığından danışmağa davam edir, Bakı isə bərabərhüquqluluq, daxili işlərə qarışmamaq və siyasi şərtlərdən imtina olunmasını tələb edir.

Görüş tərəflərin ortaq maraqların müəyyənləşdirilməsində nə qədər irəlilədiyini və ziddiyyətlərin ətrafından nə qədər ehtiyatla keçdiyini göstərdi.

Otuzillik münaqişədən sonra yeni mərhələ

Azərbaycana ilk dəfə 1996-cı ildə səfər etmiş LINKS Europe-un direktoru Dennis Sammut o dövrdə ölkədə tamamilə fərqli vəziyyətin hökm sürdüyünü xatırlatdı: müharibənin nəticələri daxili siyasəti, qonşularla münasibətləri və Avropa ilə əlaqələri müəyyən edirdi.

Onun sözlərinə görə, Azərbaycan–Ermənistan münaqişəsi təxminən 30 il ərzində regionun siyasi gündəliyini formalaşdırıb. İndi isə sülh perspektivi “yeni mərhələnin” başlanmasına imkan yaradır.

Sammut Avropa–Azərbaycan münasibətlərinin ortaq maraqlar, iqtisadi imkanlar, sabitlik və sülh əsasında qurulmasına çağırdı. O həmçinin etiraf etdi ki, Avropa İttifaqı Azərbaycanda daha dayanıqlı mövcudluğunu daha əvvəl təmin etməli idi.

Bu etiraf Avropanın Cənubi Qafqaza baxışındakı dəyişikliyi əks etdirir. Bir vaxtlar Avropa siyasətinin periferiyası kimi qəbul edilən region indi bir neçə paralel prosesin mərkəzindədir: Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi, alternativ qaz tədarükü axtarışı, Mərkəzi Asiyaya gedən yollar uğrunda rəqabət və Rusiya ərazisindən yan keçən nəqliyyat marşrutlarının yaradılması.

Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili Mərkəzinin İdarə Heyətinin sədri Fərid Şəfiyev də münasibətlərin gələcəyini yeni geosiyasi vəziyyətlə əlaqələndirdi. O, Azərbaycan ilə Aİ arasında 1996-cı ildə imzalanmış və 1999-cu ildə qüvvəyə minmiş Tərəfdaşlıq və Əməkdaşlıq Sazişinin əhəmiyyətini xatırlatdı, lakin yeni hərtərəfli sənədə ehtiyac olduğunu vurğuladı.

Belə bir saziş üzrə danışıqlar hələ 2017-ci ildə başlayıb, amma doqquz ildən sonra da sənəd imzalanmayıb. Avropa İttifaqı Şurasının Prezidenti Antonio Koştanın mart ayında Bakıya səfəri zamanı tərəflər danışıqları “mümkün qədər tez yekunlaşdırmaq” niyyətini bir daha təsdiqlədilər.

Danışıqların bu qədər uzanması marağın olmamasından daha çox iki fərqli siyasi modelin uzlaşdırılmasının çətinliyini göstərir. Azərbaycan Aİ üzvlüyünə can atmır və Ukrayna, Gürcüstan və Moldovanın seçdiyi assosiasiya modelini qəbul etmək niyyətində deyil. Bakı Avropa institutlarına normativ və ya siyasi suverenliyin bir hissəsini vermədən tərəfdaşlıq təklif edir.

Sülh iqtisadi strategiya kimi

Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinin xüsusi tapşırıqlar üzrə səfiri Elşad İskəndərov bildirdi ki, regionun gündəliyində fəal münaqişənin yerini sülh quruculuğu, diplomatiya, insanlararası əlaqələr və vətəndaş cəmiyyətləri arasında əməkdaşlıq tutur.

Lakin o xəbərdarlıq etdi ki, sülh konkret addımlarla möhkəmləndirilməlidir və bu prosesi pozmağa yönəlmiş cəhdlər hələ də mövcuddur.

Şəfiyev bu xəbərdarlığı daha sərt ifadə etdi. O bildirdi ki, humanitar mövzular media və müxtəlif institutlar tərəfindən Qarabağ məsələsini davamlı sülh perspektivlərinə zərər verə biləcək formada beynəlxalq gündəliyə qaytarmaq üçün istifadə edilməməlidir.

Yeni mərhələnin əsas ziddiyyətlərindən biri məhz burada üzə çıxır. Bakı üçün Qarabağ münaqişəsi başa çatıb və yenidən xarici siyasi təzyiq vasitəsinə çevrilməməlidir. Bəzi Avropa strukturları isə münaqişənin humanitar nəticələrini və insan hüquqlarına riayət olunmasını dialoqun legitim hissəsi hesab etməkdə davam edir.

Görüş haqqında dərc edilmiş hesabatda bu müzakirə inkişaf etdirilməyib. Əsas diqqət iqtisadiyyata — marşrutların açılmasına, əlaqələrin bərpasına və mümkün yeni münaqişənin qiymətini bütün tərəflər üçün artıracaq qarşılıqlı asılılığın yaradılmasına yönəldilib.

Avropa İttifaqının Azərbaycandakı nümayəndəliyinin rəhbəri Mariyana Kuyunciç ölkəni Avropa üçün mühüm və etibarlı tərəfdaş adlandırdı. Onun sözlərinə görə, səfərlərin və diplomatik təmasların sayının artması münasibətlərin getdikcə daha dinamik xarakter aldığını və tədricən energetika çərçivəsindən kənara çıxdığını göstərir.

O, Azərbaycanın Avropa, Xəzər regionu və Mərkəzi Asiya arasında əlaqələndirici həlqə kimi strateji rolunu vurğuladı. Bu tezis görüşün əsas birləşdirici mövzusu oldu.

Tranzit yolundan inkişaf dəhlizinə

Ukraynadakı müharibə Çin və Mərkəzi Asiyanı Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropa ilə birləşdirən Orta Dəhlizin əhəmiyyətini artırıb.

Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili Mərkəzinin baş müşaviri Roza Bayramlı bildirdi ki, Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu üzrə yükdaşımaların həcmi 2023-cü ildəki 2,76 milyon tondan 2024-cü ildə 4,48 milyon tona yüksəlib. Bu göstərici 2025-ci ildə 4,1 milyon tondan yuxarı qalıb, konteyner daşımaları isə 36 faiz artaraq təxminən 76 900 TEU-ya çatıb.

Lakin yük axınının artması zəif nöqtələri də üzə çıxarıb: liman imkanlarının məhdudluğu, tarif və gömrük prosedurları arasındakı fərqlər, gəmi çatışmazlığı, sərhədlərdə gecikmələr və konteynerlərin dəfələrlə boşaldılıb yüklənməsi zərurəti.

Bayramlı bildirdi ki, növbəti mərhələdə limanlara, dəmir yollarına, logistikaya, rəqəmsallaşmaya və gömrük infrastrukturuna əlaqələndirilmiş investisiyalar tələb olunacaq. Onun sözlərinə görə, Orta Dəhliz sadəcə tranzit marşrutu deyil, ətrafında ticarətin, sənaye mərkəzlərinin və transsərhəd istehsal zəncirlərinin formalaşdığı inkişaf dəhlizinə çevrilməlidir.

AIR Center-in şöbə müdiri Vasif Hüseynov Avropa İttifaqını maraq haqqında bəyanatları praktik investisiyalarla möhkəmləndirməyə çağırdı. O, regional infrastrukturun inkişafını Azərbaycanın strateji muxtariyyəti — yalnız bir güc mərkəzindən asılı vəziyyətə düşmədən Avropa, Türkiyə, Mərkəzi Asiya və digər tərəflərlə eyni vaxtda əməkdaşlıq etmək qabiliyyəti ilə əlaqələndirdi.

Aİ üçün Orta Dəhliz Rusiyanın nəqliyyat şəbəkələrinə alternativdir. Azərbaycan üçün isə öz siyasi və iqtisadi əhəmiyyətini gücləndirmək vasitəsidir.

Lakin marşrutun uğuru yalnız limanlardan və dəmir yollarından asılı deyil. Bunun üçün Azərbaycan və Ermənistan arasında davamlı sülh, razılaşdırılmış sərhəd nəzarəti qaydaları və regional kommunikasiyaların açılması lazımdır. Bu mənada sülh getdikcə yalnız diplomatik məqsəd deyil, həm də infrastruktur layihəsi kimi nəzərdən keçirilir.

Energetika əsas təməl olaraq qalır

Gündəliyi genişləndirmək cəhdlərinə baxmayaraq, Azərbaycan–Aİ münasibətləri hələ də ilk növbədə neft-qaz təməli üzərində dayanır.

Rusiya tədarükünün azalmasından sonra Cənub Qaz Dəhlizi Avropa üçün əlavə əhəmiyyət qazanıb. Azərbaycan qazı Rusiya qazını tam əvəz edə bilməz, lakin Avropa dövlətlərinin bir təchizatçıdan asılılığını azaldan alternativ mənbə və marşrut təklif edir.

Hüseynov 2022-ci ildə imzalanmış və Azərbaycan qazının Avropaya ixracının artırılmasını nəzərdə tutan memorandumu xatırlatdı. O vurğuladı ki, tədarükün daha da artırılması üçün hasilata və nəqliyyat infrastrukturuna sərmayə qoyulmalıdır.

Burada tərəflərin maraqları yalnız qismən üst-üstə düşür. Azərbaycana yeni layihələrin rentabelliyini təmin edən uzunmüddətli müqavilələr lazımdır. Avropa İttifaqı isə həm qaza ehtiyac duyur, həm də iqlim keçidi çərçivəsində onun istehlakını əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağı vəd edir. Avropa şirkətləri qaz yanacağına yüksək tələbat dövründən daha uzun müddət qüvvədə qala biləcək öhdəliklər götürməkdən çəkinirlər.

Paralel olaraq tərəflər Xəzər dənizində külək energetikasını, günəş enerjisini, yaşıl hidrogeni və Qara dənizin dibi ilə enerji kabelinin çəkilməsini müzakirə edirlər. Lakin bu layihələr hələlik münasibətlərin neft-qaz təməlini əvəz etmir, yalnız tamamlayır.

Ticarət böyükdür, amma birtərəflidir

İqtisadi qarşılıqlı asılılıq artıq əhəmiyyətli səviyyədədir. Azexport-un rəhbəri Ayxan Qadaşov bildirdi ki, 2026-cı ilin ilk yeddi ayında Azərbaycanın ixracının 10 milyard dollardan çoxu və ya 53 faizi Avropa İttifaqının payına düşüb.

Lakin bu tədarükün böyük hissəsi energetika ilə bağlıdır. Azərbaycan Avropaya əsasən neft və qaz ixrac edir, sənaye avadanlığı, nəqliyyat vasitələri, kimya məhsulları və texnologiyalar idxal edir.

Qadaşov qeyri-neft ixracının genişləndirilməsi imkanlarına diqqət çəkdi. Lakin bunun üçün yalnız Azərbaycan məhsullarının təşviqi deyil, texniki standartların yaxınlaşdırılması, biznes mühitində şəffaflığın artırılması və daha proqnozlaşdırılan rəqabət qaydaları tələb olunur.

Yeni sazişin ən çətin hissələrindən biri məhz ticarət bölməsidir. Azərbaycan Ümumdünya Ticarət Təşkilatına üzv olmaq üçün hələ 1997-ci ildə müraciət edib, lakin proses başa çatmayıb. Bu, dövlət subsidiyaları, satınalmalar, tariflər və investisiyaların qorunması qaydalarının razılaşdırılmasını çətinləşdirir.

Müzakirədə görünməyən mövzu

ADA Universitetinin dosenti Anar Vəliyev Azərbaycan cəmiyyətində Avropa İttifaqına, xüsusilə təhsil sahəsində, müsbət münasibətin olduğunu bildirdi. Avropa ölkələri azərbaycanlı tələbələr üçün cəlbedici olaraq qalır, akademik və insanlararası əlaqələr isə münasibətlər üçün daha möhkəm ictimai təməl yarada bilər.

Lakin dərc edilmiş hesabatda Bakı ilə Avropa institutları arasında mütəmadi gərginlik yaradan mövzu — siyasi azadlıqların vəziyyəti demək olar ki, əksini tapmayıb.

İnsan hüquqları və demokratiya haqqında Aİ hesabatında Avropa strukturları müstəqil medianın və vətəndaş cəmiyyətinin fəaliyyətinin məhdudlaşdırılması, jurnalistlərin və fəalların həbsi, eləcə də məhkəmə sisteminin vəziyyəti ilə bağlı narahatlıq ifadə ediblər.

Azərbaycan bu tənqidləri seçici və siyasiləşdirilmiş yanaşma kimi rədd edir. Hakimiyyət həmçinin sərt qətnamələr qəbul edən Avropa Parlamenti ilə qaz, ticarət və nəqliyyat layihələri üzrə danışıqlar aparan daha praqmatik Aİ strukturları arasında fərq qoyur.

Bu ikili yanaşma münasibətlərin inkişafına imkan verir, lakin eyni zamanda onların dərinliyini məhdudlaşdırır.

İllüziyasız tərəfdaşlıq

Bakı görüşü sual-cavab sessiyası ilə başa çatdı. Heç bir qətnamə, birgə bəyannamə və ya konkret yol xəritəsi dərc edilmədi. Görüşün əsas nəticəsi münasibətlərin yeni konsepsiyasının müəyyənləşdirilməsi oldu: daha az münaqişə, daha çox ticarət, nəqliyyat, energetika və praktik əməkdaşlıq.

Bu, realist modeldir, lakin mütləq sadə model deyil.

Avropa İttifaqı qaz almaq, Mərkəzi Asiyaya yeni marşrutlar yaratmaq və eyni zamanda hüquq və demokratiyaya əsaslanan birlik kimi reputasiyasını qorumaq istəyir. Azərbaycan isə daxili siyasətinə xarici məhdudiyyətlər qəbul etmədən Avropa bazarının, investisiyalarının və texnologiyalarının üstünlüklərindən faydalanmaq niyyətindədir.

Yeni hərtərəfli saziş üst-üstə düşən maraqları möhkəmləndirə bilər. O, energetika, nəqliyyat, rəqəmsallaşma, təhsil, investisiyalar və iqlim siyasətini əhatə edə, ən mübahisəli ticarət və insan hüquqları məsələlərini isə ayrıca dialoq mexanizmlərinə buraxa bilər.

Lakin saziş fundamental fikir ayrılığını aradan qaldırmayacaq. Azərbaycanla Avropa arasındakı münasibətlər yeni mərhələyə tərəflərin ortaq dəyərlər anlayışına gəlməsi səbəbindən deyil, dəyişən dünyanın əməkdaşlığı daha zəruri etməsi nəticəsində daxil olur.

Bakıda iştirakçılar gələcəkdən danışdılar. Lakin bu gələcəyin davamlılığı hər iki tərəfin yalnız onları birləşdirən məsələləri deyil, hələlik susmağa üstünlük verdikləri mövzuları da müzakirə edə bilməsindən asılı olacaq.