Alqoritmlər iqtisadiyyata çevriləndə: BVF süni intellektin formalaşdırdığı dünyanın necə görünəcəyini təsəvvür etməyə çalışır

Müasir tarixin böyük hissəsində iqtisadçılar dünyanı tanış kateqoriyalar vasitəsilə izah etməyə çalışıblar: kapital, əmək, resurslar və texnologiyalar. Hər bir sənaye inqilabı yeni alətlər gətirib, lakin əsas prinsiplər dəyişməz qalıb. İnsanlar işləyib, şirkətlər sərmayə qoyub, dövlətlər isə tənzimləyici rol oynayıb.

İndi isə Beynəlxalq Valyuta Fondu daha fundamental bir sual verir: əmək fəaliyyətinin özü dəyişməyə başlayanda nə baş verir?

2026-cı ildə dərc edilmiş bir sıra tədqiqat və ssenari modellərində BVF süni intellekti sadəcə növbəti texnoloji yenilik kimi deyil, qlobal iqtisadiyyatın əsas mexanizmlərini dəyişdirə biləcək bir fenomen kimi qiymətləndirir. Fondun sənədlərində süni intellekt “makro-kritik keçid” kimi xarakterizə olunur. Bu termin adətən bütöv beynəlxalq maliyyə sisteminin sabitliyinə təsir göstərə biləcək proseslər üçün istifadə edilir.

Belə yanaşma süni intellekti buxar maşını, elektrikləşmə və internet kimi tarixi yeniliklərlə eyni sıraya qoyur.

İqtisadçılar üçün bu o deməkdir ki, dünya sadəcə növbəti texnoloji yenilənmə mərhələsinə deyil, struktur transformasiya dövrünə daxil olur.

Daha sürətli işləməyə başlayan iqtisadiyyat

BVF-nin ən optimist ssenarisi demək olar ki, qeyri-adi görünür.

Fondun hesablamalarına görə, süni intellektin geniş tətbiqi qlobal əmək məhsuldarlığını hər il təxminən 0,8 faiz artıra bilər. Dünya iqtisadiyyatı üçün bu, bir çox ölkələrin qlobal maliyyə böhranından və COVID-19 pandemiyasından əvvəl müşahidə etdiyi artım templərinə qayıdış deməkdir.

İlk baxışda bu göstərici böyük görünməyə bilər.

Lakin iqtisadiyyatda məhsuldarlıq artımı ən nadir və ən qiymətli resurslardan biridir. Əgər belə dinamika on il ərzində davam etsə, ümumi təsir dünya iqtisadiyyatına bir neçə iri ölkənin əlavə olunması ilə müqayisə oluna bilər.

Məhz buna görə hökumətlər, korporasiyalar və investorlar süni intellekti gələcək iqtisadi artımın əsas mənbəyi kimi görürlər.

Analitiklərin fikrincə, hazırda dünyada müşahidə olunan süni intellekt investisiya bumu XIX əsrdə dəmir yollarının inkişafının ilk mərhələlərini və ya XX əsrin sonlarında internet şirkətlərinin yüksəlişini xatırladır.

Dünyanın müxtəlif ölkələrində məlumat emalı mərkəzləri tikilir, enerji istehsalı gücləndirilir, yarımkeçirici zavodları yaradılır və yeni hesablama klasterləri formalaşdırılır.

ABŞ-da süni intellektlə bağlı investisiyalar artıq iqtisadi artımın mühüm amillərindən birinə çevrilib.

Ənənəvi əmək bazarının sonu

Əgər iqtisadi artım proqnozları nikbin görünürsə, əmək bazarı ilə bağlı nəticələr daha mürəkkəb suallar doğurur.

BVF hesab edir ki, inkişaf etmiş ölkələrdə mövcud iş yerlərinin təxminən 60 faizi süni intellektin təsirinə məruz qalacaq.

Qlobal səviyyədə isə məşğulluğun təxminən 40 faizi transformasiya olunacaq.

Bu rəqəmlər milyonlarla peşənin bir gecədə yoxa çıxacağı anlamına gəlmir.

Söhbət iş fəaliyyətinin mahiyyətinin tədricən dəyişməsindən gedir.

Onilliklər boyu yeni başlayan əməkdaşlar, kiçik analitiklər, mühasiblər, hüquqşünaslar və inzibati işçilər tərəfindən yerinə yetirilən tapşırıqlar getdikcə daha çox alqoritmlər tərəfindən icra olunur.

Bir vaxtlar insan əməyinin bir neçə saatını tələb edən işlər artıq dəqiqələr ərzində yerinə yetirilə bilir.

Bu tendensiya xüsusilə gənc mütəxəssislər üçün ciddi çağırış yaradır.

Tarixən başlanğıc səviyyəli vəzifələr peşəyə giriş qapısı rolunu oynayıb. Gələcəyin menecerləri, mühəndisləri, jurnalistləri, maliyyəçiləri və hüquqşünasları məhz bu mərhələdə təcrübə qazanıblar.

Əgər bu işlərin əhəmiyyətli hissəsi avtomatlaşdırılarsa, vacib bir sual yaranır: gələcək nəsillər peşəkar inkişaf üçün zəruri olan praktiki təcrübəni necə əldə edəcəklər?

BVF-nin idarəedici direktoru Kristalina Georgiyeva daha əvvəl xəbərdarlıq edib ki, süni intellektin sürətlə yayılması şəraitində gənc işçilər ən həssas qruplardan birinə çevrilə bilərlər.

Tarix göstərir ki, texnoloji inqilablar sonda məhv etdiklərindən daha çox iş yeri yaradır. Lakin tarix eyni zamanda göstərir ki, uyğunlaşma dövrü uzun, ağrılı və çətin ola bilər.

Yeni dövrün qalibləri və məğlubları

BVF gələcək qazancın qeyri-bərabər bölüşdürülməsinə xüsusi diqqət yetirir.

Əgər sənaye inqilabı dünyanı sənaye və aqrar dövlətlərə ayırmışdısa, süni intellekt dövrü yeni bir bölgü yarada bilər: güclü hesablama imkanlarına malik ölkələr və bu imkanlardan məhrum olan ölkələr.

Ən böyük üstünlüklər inkişaf etmiş rəqəmsal infrastruktur, güclü universitetlər, qabaqcıl tədqiqat mərkəzləri və iri hesablama resurslarına çıxışı olan dövlətlərə məxsus olacaq.

ABŞ, Çin, Qərbi Avropa ölkələri, Cənubi Koreya və Körfəz regionunun bəzi dövlətləri artıq bu sahədə liderlik uğrunda fəal rəqabət aparırlar.

Bir çox inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün isə mənzərə daha mürəkkəb görünür.

Məlumat emalı mərkəzlərinin çatışmazlığı, müasir çiplərə məhdud çıxış, ixtisaslı mütəxəssislərin azlığı və zəif elmi-tədqiqat bazası mövcud texnoloji fərqləri daha da dərinləşdirə bilər.

Belə olan halda süni intellekt qlobal bərabərsizliyi azaltmaq vasitəsinə deyil, onu daha da artıran amilə çevrilə bilər.

Qlobal sistem üçün yeni risklər

BVF-nin təhlillərində süni intellekt inqilabının daha qaranlıq tərəfləri də öz əksini tapır.

Hər bir texnoloji transformasiya yeni risklər yaradır.

Əsas təhlükələrdən biri misli görünməmiş dərəcədə gücün az sayda şirkətin əlində cəmləşməsidir.

Bu gün bir neçə iri korporasiya qlobal hesablama infrastrukturunun, süni intellekt platformalarının və əsas texnologiyaların böyük hissəsinə nəzarət edir.

Bu vəziyyət təkcə iqtisadi deyil, həm də siyasi risklər yaradır.

Digər mühüm çağırış enerji ilə bağlıdır.

Müasir süni intellekt sistemləri böyük həcmdə elektrik enerjisi tələb edir. Yeni məlumat emalı mərkəzlərinin tikintisi artıq ABŞ-da, Avropada və Asiyada enerji tələbatının artmasına səbəb olur.

Eyni zamanda maliyyə sistemləri kiberhücumlara qarşı daha həssas hala gələ bilər.

Alqoritmlər bank sistemlərinə, ödəniş infrastrukturlarına və maliyyə bazarlarına daha dərindən inteqrasiya olunduqca, texniki nasazlıqların və ya kiberhücumların potensial dəyəri artır.

BVF həmçinin investisiya köpüyünün yaranması ehtimalını da istisna etmir.

Tarix göstərir ki, əsl texnoloji sıçrayışlar çox vaxt investorların həddindən artıq gözləntiləri ilə müşayiət olunub. XIX əsrin dəmir yolu bumu, 1990-cı illərin sonundakı internet çılğınlığı və 2008-ci il maliyyə böhranından əvvəlki daşınmaz əmlak bazarı texnoloji tərəqqinin iqtisadi dövrləri ləğv etmədiyini nümayiş etdirir.

Əgər məhsuldarlıq artımı gözləntiləri doğrultmasa, qlobal bazarlar ağrılı korreksiya ilə üzləşə bilər.

Süni intellekt dövrü Azərbaycan üçün nə vəd edir?

Azərbaycan üçün süni intellekt ətrafında gedən müzakirələr xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Onilliklər ərzində ölkənin rəqabət qabiliyyəti əsasən neft və qaz ehtiyatları, eləcə də Avropa ilə Asiya arasında yerləşən strateji coğrafi mövqeyi ilə müəyyən olunub.

Lakin BVF-nin modelləri göstərir ki, XXI əsrdə bu üstünlüklər təkbaşına kifayət etməyə bilər.

Gələcək rəqabət getdikcə daha çox dövlətlərin məlumatlarla işləmək, güclü hesablama infrastrukturu yaratmaq və yeni nəsil mütəxəssislər hazırlamaq bacarığından asılı olacaq.

Azərbaycan üçün imkanlar kifayət qədər geniş görünür.

Süni intellekt Orta Dəhliz boyunca logistikanın səmərəliliyini artırmağa, gömrük prosedurlarını modernləşdirməyə, enerji sistemlərinin idarə olunmasını optimallaşdırmağa və dövlət xidmətlərini təkmilləşdirməyə imkan verə bilər.

Lakin bu imkanların reallaşdırılması təhsil, rəqəmsal infrastruktur, məlumat emalı mərkəzləri və iri hesablama sistemlərini dəstəkləyə biləcək enerji güclərinə ciddi investisiyalar tələb edəcək.

Müzakirə artıq süni intellektin qlobal iqtisadiyyatı dəyişdirib-dəyişdirməyəcəyi barədə deyil. BVF-nin fikrincə, bu transformasiya artıq başlayıb.

Əsas sual bundan ibarətdir ki, hansı ölkələr yeni dövrün memarlarına çevriləcək, hansılar isə başqalarının yazdığı qaydalara uyğunlaşmaq məcburiyyətində qalacaqlar.

Tarix göstərir ki, texnoloji inqilablar öz faydalarını heç vaxt bərabər şəkildə bölüşdürmür.

Məhz buna görə süni intellekt dövründə öz yerini təmin etmək uğrunda mübarizə XXI əsrin ən mühüm iqtisadi və geosiyasi yarışlarından birinə çevrilir.