Bakıda işıqlar sönəndə başqa bir güc üzə çıxır

Şənbə axşamı saat 20:30-a yaxın Azərbaycanın paytaxtının bir hissəsi düşünülmüş şəkildə qaranlığa qərq olacaq. Qız qalasının, Bakı Olimpiya Stadionunun və digər simvolik obyektlərin fasad işıqlandırılması bir saatlıq söndürüləcək və bununla da Azərbaycan dünyanın müxtəlif ölkələrində hər il keçirilən “Yer Saatı” aksiyasına qoşulacaq.

Lakin bu il simvolika yağış altında baş verə bilər.

Bakıda və Abşeron yarımadasında artıq ikinci gündür davam edən güclü leysan axşam saatlarında da qeyri-sabit hava və fasilələrlə yağıntı ehtimalını gündəmdə saxlayır. Bu isə şəhərin qaranlığa keçidinin aydın səma fonunda deyil, alçaq buludlar, yaş küçələr və daha sakit şəhər atmosferi altında baş verəcəyini göstərir.

Bununla belə, yağışın aksiyanın mənasını zəiflətməsi gözlənilmir. Əksinə, bu, onun məzmununu daha da dərinləşdirə bilər.

Altmış dəqiqə ərzində şəhərin işıqlandırılmış özünəinamı — cilalanmış şüşə, monumental daş, dövlətçilik və ambisiyaların rəmzləri — kölgəyə yer verəcək. Bu jest kiçik, hətta bir qədər teatral görünür. Lakin onun mənası məhz bu simvolikada gizlənir.

“Yer Saatı” heç vaxt ilk növbədə elektrik enerjisinə ciddi qənaət etmək məqsədi daşımayıb. Bir saatlıq dekorativ işıqlandırmanın söndürülməsindən əldə olunan kilovat-saat qənaəti böyük deyil, xüsusilə də enerji sistemində əsas yükün sənaye və məişət istehlakı olduğu şəhərlərdə. Bu aksiyanın daha dərin mənası mədənidir: o, iqlim mövzusunu abstrakt siyasi ritorikadan çıxarıb görünən vətəndaş aktına çevirir.

Məhz buna görə 2007-ci ildə Sidneydə iki milyondan çox insanın iştirakı ilə başlayan təşəbbüs qısa müddətdə yerli ekoloji kampaniya çərçivəsini aşdı. Cəmi bir il sonra aksiya beynəlxalq xarakter aldı. Zaman keçdikcə 180-dən çox ölkə bu təşəbbüsə qoşuldu və şəhər siluetlərinin illik qaralması dünyanın ən tanınan ekoloji rituallarından birinə çevrildi.

Azərbaycanda isə bu aksiya xüsusilə maraqlı vətəndaş məzmunu qazanıb. Bakının iştirakı artıq təkcə paytaxtın simvolik performansı deyil. Son illərdə Sumqayıt, Gəncə, Mingəçevir, Lənkəran, Naftalan və digər şəhərlər də kampaniyaya qoşularaq bu simvolikanı paytaxtdan kənara daşıyır və onu ölkə üzrə daha geniş ekoloji məsuliyyət söhbətinin bir hissəsinə çevirir.

Ölkədə aksiyanın koordinasiyası adətən IDEA İctimai Birliyi tərəfindən beynəlxalq tərəfdaşlar və yerli hakimiyyət orqanları ilə birlikdə həyata keçirilir. Bu struktur əhəmiyyətlidir. O göstərir ki, Azərbaycanda “Yer Saatı” sadəcə qlobal kampaniyanın yerli təkrarı deyil, bələdiyyə idarəçiliyi, dövlət qurumları və biznes strukturlarını birləşdirən yerli ekoloji mesaj platformasına çevrilib.

Lakin bu ritualın davamlılığını təmin edən əsas amil inzibati təşkilatlanma deyil, psixologiyadır.

Müasir şəhərlər işığı tərəqqi ilə eyniləşdirərək qurub. İşıqlandırma rifahı, təhlükəsizliyi, nüfuzu və texnoloji özünəinamı simvolizə edir. Bu işıqdan könüllü şəkildə — hətta qısa müddətlik də olsa — imtina etmək, fasiləsiz istehlakın inkişaf demək olduğu təsəvvürünü sorğulamaq anlamına gəlir. Qaralmış şəhər silueti vətəndaş metaforasına çevrilir: məhdudiyyətsiz istehlak artıq müasirliyin yeganə dili deyil.

Bakıda bu kontrast xüsusilə güclü hiss olunur. Az sayda şəhər memarlıq işıqlandırmasından öz imicini və kimliyini formalaşdırmaq üçün bu qədər intensiv istifadə edir. Buna görə də əsas simvolların müvəqqəti qaralması daha dərin məna kəsb edir. Bu, sadəcə işığın sönməsi deyil, düşüncə tərzinin yenilənməsidir — ölkənin müasirliyinin resurslara qayğı, enerji səmərəliliyi və ekoloji şüurla da ifadə oluna biləcəyini xatırladır.

Bu mənada yağış aksiyanın mesajını pozmur, əksinə onu gücləndirir. O, iqlim dəyişmələrinin abstrakt dilini real və hiss olunan təcrübəyə çevirir — küçələrdə toplanan sular, Xəzərin üzərində alçaqdan asılan boz buludlar və ekoloji dəyişikliklərin uzaq ssenari deyil, artıq bu günün reallığı olduğunu xatırladan mənzərədir.

Bu il də təşkilatçılar vurğulayırlar ki, aksiyanın məqsədi rəqəmsal göstəricilər deyil, davranış dəyişikliyidir. Ümid edilir ki, bu bir simvolik saat sonradan da davam edən vərdişlər yaradacaq: tullantıların azaldılması, evdə enerjidən qənaətli istifadəsi, enerji səmərəli cihazlara keçid, ictimai nəqliyyata üstünlük, tullantıların çeşidlənməsi və daha geniş ekoloji vətəndaşlıq hissidir.

Bu ambisiya “Yer Saatı”nın özünün daha geniş təkamülünü də əks etdirir. Onun ən böyük nailiyyəti bir axşamlıq enerji qənaəti deyil, ictimai təxəyyülün dəyişməsidir. Milyonlarla insan bu ritual vasitəsilə ilk dəfə iqlim və ekologiya mövzusuna toxunur, daha sonra isə bunu gündəlik həyatına daşıyır — enerji qənaəti, plastik istifadəsinin azaldılması və yerli ekoloji təşəbbüslərdə iştirak formasında dəstək.

Bu səbəbdən bu axşam Bakıda abidələrin və simvolik binaların işıqları yağış altında sönəndə, şəhər sadəcə qlobal ekoloji aksiyada iştirak etməyəcək. O, müasir vətəndaş kimliyinin bir ritualına qoşularaq— dayanıqlı inkişafın illik simvolik jestdən çıxaraq ölkənin gələcəyini təsəvvür etməsinin daimi hissəsinə çevrilib-çevrilməyəcəyi sualına cavab verəcək.

Bir saatlıq qaranlıq bəzən ən güclü işıqlandırma forması olur.