Norveç fiyordu ölkənin "yaşıl" nüfuzunun sınağına çevrilib

Norveç uzun illərdir özünü təmiz suların, elektrik avtomobillərinin, fiyordların (buzlaqların yaratdığı dərin körfəz) və məsuliyyətli ekoloji idarəetmənin ölkəsi kimi təqdim edir. Lakin ölkənin qərb sahillərində yerləşən Førdefjord ətrafında yaranmış mübahisə daha narahatedici bir reallığı üzə çıxarır: Avropanın ekoloji baxımdan ən qabaqcıl dövlətlərindən biri belə strateji faydalı qazıntılar uğrunda ciddi ekoloji kompromislərə getməyə hazırdır.

Münaqişənin mərkəzində Nordic Mining şirkətinin həyata keçirdiyi Engebö mədən layihəsi dayanır. Layihə Engeböfjellet yatağında rutil və qranat hasilatını, daha sonra isə mədən tullantılarının Fördefjordun dəniz dibinə yerləşdirilməsini nəzərdə tutur. The Guardian qəzetinin məlumatına görə, şirkətə əvvəllər 170 milyon tona qədər mədən tullantısını fiyorda boşaltmağa icazə verilmişdi və tullantıların yerləşdirilməsi üçün nəzərdə tutulan sahə fiyordun dibində təxminən 4 kvadrat kilometr ərazini əhatə edirdi.

Ekoloqlar üçün bu, sadəcə sənaye tənzimlənməsi ilə bağlı texniki məsələ deyil. Bu, Norveçin öz ekoloji prinsiplərinə nə dərəcədə sadiq qalmağa hazır olduğunun sınağıdır. Fördefjord mühüm dəniz ekosistemi hesab olunur: o, qızılbalığın miqrasiya marşrutu, treskanın kürü tökmə sahəsi və çoxsaylı dəniz canlılarının yaşayış mühitidir. Norveç Dəniz Tədqiqatları İnstitutu xəbərdarlıq edib ki, mədən tullantılarının dənizə axıdılması fiyordun sağlam və dayanıqlı ekosisteminə ciddi təhlükə yarada bilər.

Mübahisə on beş ildən artıqdır ki, davam edir. Yerli sakinlər, balıqçılar və ekoloji təşkilatlar hesab edirlər ki, xırdalanmış süxur, kimyəvi qalıqlar və mikroplastik hissəciklər dəniz dibində çökərək bentik canlıları məhv edəcək və qida zəncirlərini pozacaq. Layihənin tərəfdarları isə bildirirlər ki, titan strateji əhəmiyyətli material olduğundan rutil hasilatı Avropa sənayesi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Məhz burada əsas paradoks ortaya çıxır. Avropa yaşıl keçid həyata keçirmək istəyir, lakin elektrik avtomobilləri, külək turbinləri, batareyalar, tibbi avadanlıqlar, boyalar və yüksək texnologiyalar üçün böyük həcmdə mineral ehtiyatlara ehtiyac var. Bu mineralların hasilatı isə çox vaxt iqlim siyasətinin qorumağa çalışdığı ekosistemlərə zərər vurur. Norveç nümunəsində bu ziddiyyət xüsusilə aydın görünür: ekoloji modernizmin simvollarından biri hesab olunan ölkə hələ də mədən tullantılarının dənizə yerləşdirilməsi üçün yeni icazələr verən azsaylı dövlətlərdən biridir.

Hüquqi vəziyyət 17 iyun 2026-cı ildə Norveç Ali Məhkəməsinin Fördefjord işi üzrə qərarından sonra kəskin şəkildə dəyişdi. Avropa Azad Ticarət Assosiasiyasının Nəzarət Orqanının (EFTA Surveillance Authority) müraciətindən sonra məhkəmə Avropa İttifaqının Su Çərçivə Direktivinin 4(7)-ci maddəsinin tələblərinin yerinə yetirilmədiyi qənaətinə gəldi. Nəticədə Fördefjorda tullantıların axıdılmasına imkan verən icazələr etibarsız hesab edildi.

Bu qərarın əhəmiyyəti təkcə bir fiyordla məhdudlaşmır. O göstərir ki, iqtisadi fayda su hövzəsinin ekoloji vəziyyətinin pisləşdirilməsinə avtomatik əsas verə bilməz. Ekoloji təşkilatlar bu hökmü Norveçdə və bütövlükdə Avropa İqtisadi Məkanında gələcək mədən və infrastruktur layihələrinə təsir göstərə biləcək tarixi qələbə kimi qiymətləndirirlər.

Lakin məhkəmədə qazanılan qələbə sənaye fəaliyyətini dərhal dayandırmadı. Ali Məhkəmənin qərarından sonra Nordic Mining bəyan etdi ki, onun törəmə şirkəti Engebö Rutile and Garnet məhkəmə prosesinin tərəfi olmayıb və qərar formal olaraq yalnız Norveç dövlətinə şamil edilir. Şirkət həmçinin bildirdi ki, məhkəmə 2016-cı il icazəsinin hüquqi əsaslarını qiymətləndirib, rutilin strateji əhəmiyyətinə dair sonrakı arqumentləri isə nəzərə almayıb.

Bundan sonra Norveçin İqlim və Ətraf Mühit Nazirliyi yeni müraciətə baxıldığı müddətdə şirkətə tullantıların müvəqqəti olaraq dənizə axıdılmasını davam etdirməyə icazə verdi. Bu qərar müxalifət siyasətçiləri və ekoloji fəallar arasında ciddi narazılıq doğurdu. Onlar hökuməti Ali Məhkəmənin nüfuzunu sarsıtmaqda ittiham etdilər.

Beləliklə, ekoloji mübahisə hüququn aliliyi məsələsinə çevrildi. Əgər ölkənin ən yüksək məhkəməsi icazələri etibarsız hesab edirsə, lakin fəaliyyət faktiki olaraq davam edirsə, onda sənaye inkişafının sərhədlərini əslində kim müəyyən edir — məhkəmələr, hökumət, yoxsa şirkətlər?

Hökumət üçün dilemma aydındır. Layihənin dərhal dayandırılması iqtisadi itkilərə, iş yerlərinin azalmasına və Avropanın kritik xammal üzrə xarici tədarükçülərdən asılılığını azaltmaq planlarının çətinləşməsinə səbəb ola bilər. Norveç hakimiyyəti bildirib ki, Ali Məhkəmənin qərarının nəticələri, o cümlədən digər layihələrə mümkün təsiri hələ də qiymətləndirilir.

Ekoloqlar isə hesab edirlər ki, məhkəmə qərarından sonra tullantıların axıdılmasının davam etdirilməsi təhlükəli presedent yaradır. Onların fikrincə, məsələ təkcə Fördefjord deyil. Söhbət sənayenin "yaşıl keçid"in qiyməti kimi ekoloji dağıntıları əsaslandırmağa çalışa biləcəyi bütün su ekosistemlərinin gələcəyindən gedir.

Elmi mübahisə də az əhəmiyyət daşımır. Mədən şirkətləri tez-tez bildirirlər ki, bəzi hallarda dəniz dibində tullantıların yerləşdirilməsi quruda iri tullantı anbarlarının tikilməsindən daha təhlükəsizdir. Belə bəndlərin dağılması fəlakətli nəticələrə səbəb ola bilər. Dəniz bioloqları isə cavab verirlər ki, qəfil qəzanın olmaması dağıntının olmadığı anlamına gəlmir. Sualtı tullantı yerləşdirilməsi dəniz dibi canlılarını basdırmaqla, kürü tökmə sahələrini zədələməklə və xırda hissəcikləri rəsmi ayrılmış zonadan kənara yaymaqla ekosistemi yavaş, lakin geri dönməz şəkildə dəyişə bilər.

Beləliklə, Fördefjord daha geniş Avropa probleminin simvoluna çevrilib. Qitə Çin, Rusiya və qeyri-sabit xarici bazarlardan asılılığı azaltmaq üçün daha çox xammalı öz ərazisində hasil etmək istəyir. Lakin Avropa strateji muxtariyyət haqqında nə qədər çox danışırsa, yeni xammal siyasətinin qurbanına çevrilmək istəməyən yerli icmaların müqaviməti də bir o qədər artır.

Norveç bu ziddiyyətlə bir çox digər ölkələrdən daha tez üzləşib. Onun fiyordları turist açıqcalarındakı gözəl mənzərələrdən ibarət deyil. Bunlar son Buz Dövründən sonra formalaşmış mürəkkəb və son dərəcə həssas dəniz ekosistemləridir. Belə sistemlərin ciddi müdaxilədən sonra bərpası onilliklər, bəzi hallarda isə əsrlər tələb edə bilər.

Məhz buna görə də Fördefjord işi artıq tək bir mədən ətrafındakı mübahisə deyil. Bu, yaxın gələcəkdə bütün Avropa üçün əsas suallardan birinə çevriləcək bir məsələni gündəmə gətirir: təbiətə bu gün zərər vuraraq ekoloji gələcək qurmaq mümkündürmü?

Hələlik bu sualın dəqiq cavabı yoxdur. Ali Məhkəmə ekoloji fəallara mühüm hüquqi qələbə qazandırıb. Lakin fiyordun taleyini yalnız məhkəmə qərarı müəyyən etməyəcək. Onun qorunub-qorunmaması Norveç dövlətinin həmin qərarı necə icra etməsindən asılı olacaq.

Əgər Norveç ekoloji lider statusunu qorumaq istəyirsə, o, "yaşıl" nüfuzunun yalnız beynəlxalq iqlim konfranslarına, elektrik avtomobillərinə və qlobal vədlərə deyil, həm də öz fiyordlarının soyuq və qaranlıq dəniz dibinə şamil olunduğunu sübut etməlidir.