Tibbi vauçer bürokratiyanı əvəz edə bilərmi?

Niyə Oqtay Gülalıyevin hekayəsi Azərbaycanın səhiyyə sisteminin gələcəyi barədə suallar doğurur

Azərbaycanlı hüquq müdafiəçisi Oqtay Gülalıyevin taleyini əks etdirən və Turan Analitik Xidmətinin rəhbərinin açıq məktubunda qaldırılan məsələ cəmiyyəti bir daha ölkənin səhiyyə sisteminin necə təşkil olunduğu və onun həqiqətən də pasiyentin maraqlarına xidmət edib-etmədiyi barədə düşünməyə vadar edib.

Ağır travmadan sonra birinci qrup əlil olaraq qalan və daimi qayğıya ehtiyacı olan Gülalıyevin yaxınları və həmkarları illərdir ki, onun dərman preparatları, tibbi sərfiyyat materialları və tibbi xidmətlərlə təminatında yaranan fasilələrdən danışırlar. Məsul qurumlar isə adətən mövcud prosedurlara, normativlərə və qərar qəbuletmə mexanizmlərinə istinad edirlər.

Lakin konkret bir hadisənin arxasında daha geniş bir sual dayanır: pasiyent həkimdən və müalicənin keyfiyyətindən deyil, hansı dərmanı alacağını, hansı klinikaya müraciət edə biləcəyini və hansı müalicəni keçəcəyini müəyyən edən inzibati sistemdən asılı vəziyyətə düşəndə nə baş verir?

Məhz bu məsələni 77 yaşlı təqaüdçü Müslüm Əliyev öz müraciətində qaldırır və səhiyyənin islahatına dair ən radikal modellərdən biri hesab edilə biləcək tibbi vauçer sisteminin nəzərdən keçirilməsini təklif edir.

Pul pasiyentin ardınca getdiyi zaman

Müasir səhiyyə sistemlərinin əksəriyyəti iki əsas prinsip üzərində qurulub: Birinci halda dövlət xəstəxana və poliklinikaları birbaşa büdcədən maliyyələşdirir; İkinci halda vəsaitlər sığorta fondları və dövlət agentlikləri vasitəsilə bölüşdürülür və onlar tibbi müəssisələrin xidmətlərini maliyyələşdirirlər.

Lakin üçüncü bir model də mövcuddur və müxtəlif formalarda bir sıra ölkələrdə tətbiq edilir. Onun prinsipi olduqca sadədir: dövlət vəsaiti müəssisələrə və ya məmurlara deyil, birbaşa vətəndaşa verir. Pul pasiyentin ardınca gedir. Şəxs müəyyən həcmdə tibbi sığorta təminatı əldə edir və bu vəsaiti harada istifadə edəcəyinə özü qərar verir. Məhz bu mexanizm müxtəlif vauçer və fərdiləşdirilmiş səhiyyə maliyyələşdirmə sistemlərinin əsasını təşkil edir. Nəzəri baxımdan belə model səhiyyənin fəlsəfəsini dəyişməlidir.

Pasiyentlərin həkim və tibbi xidmətlər uğrunda rəqabət aparması əvəzinə, həkimlər və klinikalar pasiyentlər uğrunda rəqabət aparmağa başlayırlar.

Məktəb vauçerindən tibbi vauçerə

Müslüm Əliyev Çilidə həyata keçirilmiş təhsil islahatlarına istinad edir. 1980-ci illərdə bu ölkədə dövlət maliyyələşməsi şagirdə bağlanmış vauçer sistemi əsasında təşkil edildi. Hər bir ailə məktəbi sərbəst seçmək hüququ əldə etdi. Dövlət vəsaiti avtomatik olaraq şagirdin seçdiyi məktəbə yönəldilirdi. İslahat tərəfdarları hesab edirdilər ki, məktəblər arasında rəqabət təhsilin keyfiyyətini yüksəldəcək. Tənqidçilər isə sosial bərabərsizliyin artacağı barədə xəbərdarlıq edirdilər. Çili modeli ətrafında müzakirələr bu gün də davam edir. Lakin istehlakçıya bağlı maliyyələşdirmə prinsipi sonradan digər sahələrdə, o cümlədən səhiyyədə də tətbiq edilməyə başladı.

Tibbi vauçerlər necə işləyir?

Şərti bir sistemi təsəvvür edək. Azərbaycanın hər bir vətəndaşı hər il müəyyən həcmdə tibbi sığorta təminatına malik elektron tibbi kart əldə edir. Uşaqlar üçün ayrılan məbləğ bir səviyyədə ola bilər. Yetkin şəxslər üçün başqa səviyyədə. Təqaüdçülər, əlillər və xroniki xəstəlikləri olan şəxslər üçün isə daha yüksək məbləğ müəyyən edilə bilər. Bütün vəsaitlər fərdi tibbi hesabda saxlanılır. Vətəndaş istənilən akkreditə olunmuş dövlət və ya özəl klinikaya müraciət edə bilər. Xidmət göstərildikdən sonra onun dəyəri avtomatik olaraq həmin şəxsin tibbi təminat paketindən çıxılır. Əgər pasiyent göstərilən xidmətdən razı qalmazsa, növbəti dəfə başqa həkim və ya başqa klinika seçə bilər. Vəsait də avtomatik olaraq onun seçimi ilə birlikdə həmin müəssisəyə yönələcək. Beləliklə, vəsaitlərin əsas idarəedicisi dövlət qurumu deyil, pasiyentin özü olacaq.

Bu cür sistemlər harada tətbiq olunur?

Tam mənada vauçer səhiyyəsi nadir hallarda mövcuddur. Lakin bu modelin elementləri bir çox ölkələrdə tətbiq edilir.

Niderlandda vəsaitlər məcburi tibbi sığorta sistemi və bir-biri ilə rəqabət aparan sığorta şirkətləri vasitəsilə pasiyentin seçiminə uyğun yönəldilir.

Almaniyada vətəndaşlar müxtəlif sığorta kassaları arasında seçim edə bilirlər və bu qurumlar xidmət keyfiyyəti ilə rəqabət aparırlar.

İsveçdə ailə həkimi və ilkin tibbi xidmət mərkəzinin sərbəst seçilməsi sistemi mövcuddur.

Böyük Britaniyanın bəzi regionlarında əlilliyi və ağır xroniki xəstəlikləri olan şəxslər üçün fərdi tibbi büdcələr tətbiq edilir.

Amerika Birləşmiş Ştatlarında tibbi yığım hesabları və müəyyən kateqoriyadan olan pasiyentlər üçün fərdiləşdirilmiş maliyyələşdirmə proqramları fəaliyyət göstərir.

Bu sistemlərin heç biri dövlət nəzarəti olmadan fəaliyyət göstərmir.

Lakin onların hamısını birləşdirən ümumi ideya eynidir: pasiyent daha çox seçim azadlığı əldə edir, tibbi xidmət göstərənlər isə vətəndaşların etimadını qazanmaq üçün daha çox çalışmalı olurlar.

Niyə belə model Azərbaycan üçün cəlbedici görünə bilər?

İslahat tərəfdarlarının əsas arqumenti bürokratiyanın azaldılmasıdır. Bu gün maliyyə axınlarının əhəmiyyətli hissəsi çoxpilləli inzibati sistemdən keçir. Pasiyent çox vaxt müxtəlif istiqamətləndirmələr, razılaşdırmalar və icazələr almağa məcbur olur. Bu vəziyyət xüsusilə ağır xəstələrin ailələri üçün daha ağrılı hiss olunur. Onlar çox zaman aşkar tibbi ehtiyacları sübut etməli olurlar. Vauçer modeli büdcə ilə pasiyent arasında olan vasitəçilərin sayını azalda bilər. Bu model xərclərin şəffaflığını da artıra bilər.

Əgər hər bir vətəndaş öz tibbi təminatının həcmini və hansı xidmətlərin ödənildiyini görürsə, qeyri-effektiv xərcləri və ya mümkün sui-istifadələri gizlətmək daha çətin olur. Bundan əlavə, rəqabət tibbi müəssisələri xidmət keyfiyyətini yüksəltməyə sövq edə bilər.

Maliyyələşmə pasiyentin seçimindən asılı olduqda kobud münasibət, uzun növbələr və aşağı xidmət keyfiyyəti birbaşa maliyyə nəticələrinə çevrilir.

Lakin bu modelin riskləri də var

Dünya təcrübəsi göstərir ki, tibbi vauçerlər bütün problemlərin universal həlli deyil. Ən böyük risklərdən biri odur ki, daha yaxşı klinikalar nisbətən sağlam və az xərc tələb edən pasiyentləri cəlb etməyə çalışa bilər. Ən ağır və bahalı xəstələr isə dövlət müəssisələrinin üzərinə düşə bilər. İqtisadçılar bunu “risklərin seçilməsi” adlandırırlar.

Digər tərəfdən, pasiyent hər zaman tibbi xidmətin keyfiyyətini obyektiv qiymətləndirə bilmir. Restoranda xidmətin keyfiyyətini qısa müddətdə müəyyən etmək mümkün olsa da, tibbi müalicənin nəticələri aylar və hətta illər sonra ortaya çıxa bilər.

Buna görə də səhiyyədə sərbəst bazar dövlət tənzimləməsini tam əvəz edə bilməz. Hətta ən liberal səhiyyə sistemlərində belə ciddi lisenziyalaşdırma, keyfiyyət standartları, klinik protokollar və dövlət nəzarəti saxlanılır. Digər mühüm məsələ sosial ədalətdir.

Əgər vauçer yalnız baza xidmətlərini əhatə edərsə və daha keyfiyyətli müalicə əlavə ödəniş tələb edərsə, yeni sosial bərabərsizlik formaları yarana bilər.

Bir pasiyentin hekayəsi və bütün ölkə üçün sual

Oqtay Gülalıyevin vəziyyəti yalnız tibbi məsələ deyil. Bu, səhiyyə sistemində əsas müştərinin kim olması barədə sual yaradır — pasiyent, yoxsa inzibati aparat?

Ağır xəstənin ailəsi qanunla nəzərdə tutulmuş dərmanları almaq üçün müraciətlərə, mediaya və ictimai kampaniyalara əl atmağa məcbur qalırsa, problem artıq bir ailənin problemi olmaqdan çıxır.

Məhz buna görə tibbi vauçerlər kimi ideyalar bu gün müzakirəyə layiqdir, hətta onlar mövcud şərait üçün çox cəsarətli görünsələr belə. Bəlkə də Azərbaycan heç vaxt tam vauçer modelinə keçməyəcək.

Lakin bu müzakirə cəmiyyətdə daha çevik, daha şəffaf və daha çox pasiyent yönümlü səhiyyə sisteminə olan tələbatın artdığını göstərir.

Pulun pasiyentin ardınca getdiyi, pasiyentin isə bürokratiyanın ardınca getmədiyi bir sistem barədə sual artıq Azərbaycanın səhiyyə siyasətinin gələcəyi üçün əsas mövzulardan birinə çevrilməkdədir.