Əsrlərə şahidlik edən daş

Buzovnada “Əli ayağı”: ziyarətgah, əfsanə və Abşeronun unudulmuş tarixi

Abşeronda tarix nadir hallarda səthdə görünür. O, sonrakı dövrlərdə tikilmiş binaların altında gizlənir, məhəllə adlarında, qədim qəbiristanlıqlarda, quyularda və insanların yazılı mənbələrin meydana çıxmasından çox-çox əvvəl ziyarət etdikləri daşlarda yaşayır.

Belə yerlərdən biri Buzovna qəsəbəsində yerləşir. Buranı “Əli ayağı” adlandırırlar.

Bu gün həmin məkan Məhəmməd peyğəmbərin əmisi oğlu və kürəkəni, sünni ənənəsində dördüncü Raşidi xəlifə, şiəlikdə isə birinci imam sayılan Əli ibn Əbu Talibin adı ilə bağlı məşhur ziyarətgahdır. Ziyarətgahın mərkəzində üzərində oyuq olan bir daş yerləşir. Dindarlar həmin oyuğu Əlinin ayaq izi hesab edirlər.

İnsanlar buraya dua və diləklərlə gəlir, şəfa axtarır, nəzir deyir və ehsan paylayırlar. Buzovnanın bir çox sakini üçün “Əli ayağı” sadəcə dini obyekt deyil. O, ailə yaddaşının bir hissəsi, valideynlərinin, babalarının və ulu babalarının ziyarət etdikləri məkandır.

Lakin rəvayətdən kənara çıxıb ziyarətgahın tarixini bərpa etməyə çalışdıqda daha mürəkkəb mənzərə yaranır.

Əli Buzovnada ola bilərdimi?

Xalq rəvayətinə görə, Əli bu ərazidən keçmiş, daşın üzərində dayanmış və orada ayağının izini qoymuşdur. Məhz həmin iz bu yerin müqəddəs sayılmasına səbəb olmuşdur.

Lakin tarixi mənbələr Əlinin Abşeronda olduğunu təsdiqləmir. Erkən ərəb salnamələrində, şiə mətnlərində və orta əsr tərcümeyi-hallarında onun müasir Azərbaycan ərazisinə səfər etməsi barədə məlumat yoxdur.

Əli ibn Əbu Talib 661-ci ildə Kufədə vəfat edib. Ərəblərin Cənubi Qafqaza irəliləməsi VII əsr ərzində baş verib. Lakin hərbi yürüşləri və bölgədə ərəb hakimiyyətinin möhkəmlənməsini Əlinin şəxsi iştirakı ilə əlaqələndirmək olmaz.

Buna görə də onun Buzovnada olması barədə hekayəni təsdiqlənmiş bioqrafik fakt kimi deyil, dini rəvayət kimi qəbul etmək lazımdır.

Ancaq tarixi təsdiqin olmaması bu məkanın əhəmiyyətini azaltmır. Əksinə, başqa və bəlkə də daha vacib bir sual doğurur: nə üçün məhz bu daş əsrlər boyu sitayiş obyekti olaraq qalıb?

Ziyarətgah öz əfsanəsindən daha qədimdir

Azərbaycan tarixçisi Sara Aşurbəyli “Əli ayağı”nı islam yayıldıqdan sonra Abşeronda qorunub saxlanmış qədim sitayiş obyektlərindən biri hesab edirdi. O qeyd edirdi ki, yarımadada müqəddəs ağaclarla yanaşı, daşlara, xüsusilə Buzovnadakı “Əli ayağı” daşına da sitayiş mövcud olub.

Onun versiyasına görə, islam qəbul edildikdən sonra Abşeronun qədim pirləri heç də mütləq şəkildə yox olmayıb. VIII–X əsrlərdə onlar tədricən yeni dini sistemə daxil edilib və müsəlman adları alıblar. Beləliklə, daha qədim müqəddəs məkan zaman keçdikcə Əlinin adı ilə əlaqələndirilə bilərdi. Bu barədə Sara Aşurbəylinin “Bakı şəhərinin tarixi” əsərində bəhs olunur.

Oxşar proseslər Qafqazın, İranın, Anadolunun və Mərkəzi Asiyanın bir çox bölgəsində baş verib. Dinin dəyişməsi həmişə əvvəlki sakral məkanın məhv edilməsi demək deyildi. İnsanlar eyni bulaqlara, daşlara, mağaralara və ağaclara gəlməkdə davam edir, lakin onların müqəddəsliyini artıq yeni inancın obrazları vasitəsilə izah edirdilər.

Daş dəyişməz qalırdı. Onun haqqında danışılan hekayə isə dəyişirdi.

Çox güman ki, Buzovnada da məhz belə bir proses baş verə bilərdi.

İslamdan əvvəlki Abşeron

İslamın yayılmasından çox-çox əvvəl Abşeron mürəkkəb dini təsəvvürlərin mövcud olduğu ərazi idi. Od, daş, su, mağaralar və təbii yüksəkliklər xüsusi güc daşıyıcıları kimi qəbul edilirdi.

Təbii qaz çıxışları və öz-özünə alovlanan odlar burada zərdüştilik və digər islamdan əvvəlki kultların formalaşmasına şərait yaradırdı. Bununla yanaşı, yerli əhali ayrı-ayrı ağaclara, bulaqlara və qeyri-adi qaya formalarına sitayiş edirdi.

Bu ənənələri yalnız zərdüştiliklə məhdudlaşdırmaq olmaz. Qədim Abşeronun dini mənzərəsi eyni vaxtda mövcud olan və ya bir-birini ardıcıl şəkildə əvəz edən müxtəlif inanclardan formalaşmışdı.

Buzovna bu məkanda xüsusi yer tuturdu. Onun ətrafında qədim yaşayış məskənləri, köhnə qəbiristanlıqlar, quyular, daş tikililər və pirlər yerləşirdi. Dənizə yaxınlıq qəsəbəni balıqçıların, tacirlərin, zəvvarların və səyyahların istifadə etdikləri sahil yolları ilə birləşdirirdi.

Ola bilsin ki, “Əli ayağı” daşı hələ Əlinin adı ilə əlaqələndirilməzdən əvvəl sitayiş obyekti olub. Lakin bunu hazırda sübut etmək mümkün deyil. Məlum olduğu qədər, müasir kompleksin bilavasitə altında sistemli arxeoloji tədqiqatlar aparılmayıb.

Burada Tunc dövrünə aid ziyarətgahın, zərdüşti ibadət obyektinin, erkən orta əsrlərə aid pirin və ya yerli şeyxin xatirə məkanının olub-olmadığını bilmirik. Bütün bu versiyalar hələlik fərziyyə olaraq qalır.

Nə üçün məhz Əlinin adı?

Abşeron islamlaşdıqdan sonra qədim ibadət yerlərinin yeni dini izaha ehtiyacı yarandı. Əlinin adı bunun üçün ideal idi.

Şiə ənənəsində Əli ədaləti, mənəvi gücü, cəsarəti və Məhəmməd peyğəmbərə yaxınlığı təcəssüm etdirir. Xalq dindarlığında o, yalnız tarixi şəxsiyyət deyil, həm də qoruyucu, səyyahların himayədarı və varlığı ilə məkanı müqəddəsləşdirə bilən şəxs kimi qəbul olunurdu.

Beləliklə, bu cür rəvayətlər yaranırdı:

Əli buradan keçib;

Əli burada dua edib;

Əli burada dincəlmək üçün dayanıb;

Əlinin ayaq izi burada qalıb.

Əlinin ehtimal edilən ayaq izləri ilə bağlı ziyarətgahlar yalnız Azərbaycanda mövcud deyil. Belə yerlər İran, İraq, Türkiyə, Əfqanıstan, Pakistan, Hindistan və Mərkəzi Asiyada da tanınır. Onların əksəriyyəti Əlinin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra meydana çıxıb.

Bu obyektlər tarixi Əlinin keçdiyi yollardan daha çox, onun kultunun yayılmasından və yerli icmaların öz müqəddəs məkanlarını islamın əsas simalarından biri ilə əlaqələndirmək istəyindən xəbər verir.

Bu mənada “Əli ayağı” daha geniş dini coğrafiyanın bir hissəsidir.

Daş binadan daha əhəmiyyətlidir

Müasir ziyarətçi burada formalaşmış dini kompleks görür. Lakin əsas obyekt tikili deyil, daşdır.

Çox güman ki, ziyarətgahın ən qədim elementi məhz həmin daşdır. Binalar yenidən tikilə, genişləndirilə və ya yox ola bilərdi. Kompleksin təyinatı dəyişə bilərdi. Amma daş öz yerində qalaraq bu nöqtənin ətraf məkandan fərqləndiyi barədə təsəvvürü qoruyurdu.

Ayaq izlərinə sitayiş qədim tarixə malikdir və müxtəlif dinlərdə müşahidə olunur. Daş üzərində qalmış iz müqəddəs şəxsin yer üzündəki dünyaya toxunmasının sübutu kimi qəbul edilir. O, rəvayəti gözlə görülə və əllə toxunula bilən maddi əşya ilə birləşdirir.

Buna görə də Əlinin fiziki olaraq Abşeronda olub-olmaması zəvvar üçün həmişə həlledici əhəmiyyət daşımır. Ziyarətgah akademik tarixşünaslığın qanunları ilə deyil, bir çox nəsillərin inancı sayəsində yaşayır.

Tarixçi üçün isə daş başqa baxımdan maraqlıdır. O, əsrlər, bəlkə də minilliklər boyu mövcud olmuş sakral məkanın davamlılığının sübutu ola bilər.

Yol və dəniz kənarındakı pir

“Əli ayağı”nın mənşəyi ilə bağlı başqa bir ehtimal da mövcuddur.

Orta əsrlərdə ziyarətgahlar tez-tez yolların, aşırımların, limanların və səyyahların dayanacaq yerlərinin yaxınlığında yaranırdı. İnsanlar təhlükəli səfərə çıxmazdan əvvəl qorunmaq üçün dua edir, sağ-salamat qayıtdıqdan sonra isə şükür əlaməti olaraq nəzir gətirirdilər.

Buzovna Xəzər sahilində yerləşirdi və müasir şəhər tikililərinin təsəvvür etməyə imkan verdiyindən daha sıx şəkildə dənizlə bağlı idi. Balıqçılar buradan dənizə çıxır, kiçik gəmilər sahilboyu hərəkət edir, sahil yolları isə Abşeron yaşayış məntəqələrini bir-biri ilə birləşdirirdi.

İstisna deyil ki, “Əli ayağı” ilkin mərhələdə yol və ya sahil piri — insanların dənizə çıxmazdan əvvəl dua etdikləri yer olub. Sonralar bu məkan hörmət edilən bir şeyx, dərviş və ya Əlinin öz adı ilə əlaqələndirilə bilərdi.

Belə dəyişikliklər nadir hadisə deyildi. Yerli müqəddəs şəxsin məzarı zaman keçdikcə yeni əfsanə qazana, həmin şəxsin adı isə tanınmış dini xadimin adı ilə əvəz oluna bilərdi. Bəzən ilkin dəfn yeri unudulurdu, amma məkan müqəddəsliyini qoruyub saxlayırdı.

Bu versiyanı təsdiqləyən sənədlər hələlik yoxdur. Bununla belə, Buzovnanın yerləşdiyi ərazi və Xəzəryanı ziyarət məkanlarının məlum tarixi bu ehtimalın diqqətə layiq olduğunu göstərir.

Yaddaşını qoruyan məkan

Böyük şəhərlərdə keçmiş çox vaxt köhnə bina ilə birlikdə yox olur. Buzovnada isə o, bəzən başqa formada — daşda, adda və ya insanların oradan ilk dəfə kimin keçdiyini bilmədən istifadə etməyə davam etdikləri yolda yaşayır.

Ola bilsin ki, Əli heç vaxt bu sahilə ayaq basmayıb. Daşdakı oyuğun təbii mənşəli olması da mümkündür. Lakin bir çox nəsillər boyunca sakinlər orada bir iz — müqəddəsliyin gündəlik həyatda mövcudluğunun nişanəsini görüblər.

Dindar üçün bu, Əlinin izidir.

Tarixçi üçün Abşeronun dini transformasiyasının izidir.

Buzovna üçün isə hələ sonadək oxunmamış öz tarixinin bir hissəsidir.

“Əli ayağı” öz mənşəyi ilə bağlı suala sadə cavab vermir. Məhz buna görə də qorunmağa və öyrənilməyə layiqdir. Bəzən abidənin əhəmiyyəti onun məlum tarixi təsdiqləməsində deyil, hələ kəşf edilməli olan tarixi axtarmağa vadar etməsindədir.

Davamı var.

Başlanğıc