“Bakı kanalı”: Almaniyanın keçmiş siyasətçiləri niyə Azərbaycanda Moskva ilə qapalı dialoq aparırlar?

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev ilk dəfə açıq şəkildə təsdiqləyib ki, Bakı Rusiya ilə Almaniya arasında qapalı təmaslar üçün platforma kimi istifadə olunur və bu görüşlərin iştirakçıları Ukraynadakı müharibənin dayandırılmasının mümkün yollarını müzakirə edirlər.

İlham Əliyev Berlində Almaniya Kansleri Fridrix Mertslə birgə mətbuat konfransında çıxış edərkən bildirib ki, Rusiya və Almaniyanın keçmiş yüksək vəzifəli rəsmilərinin görüşü iyulun 12-dən 14-dək Azərbaycan paytaxtında keçirilib.

“Ərazimiz bizim xəbərimiz olmadan belə bir görüş üçün istifadə edilib. Təfərrüatları şərh edə bilmərəm, çünki biz görüşdə iştirak etməmişik. Lakin uçuşlar barədə məlumatlar Bakıda gizli görüşün həqiqətən keçirildiyini deməyə əsas verir”, — Azərbaycan Prezidenti bildirib.

İlham Əliyevin sözlərinə görə, əgər danışıqların iştirakçıları Rusiya–Ukrayna müharibəsinin dayandırılmasına kömək etməyə çalışıblarsa, Azərbaycan belə bir təşəbbüsü yalnız alqışlaya bilər. Onun yanında olan Fridrix Merts isə bu görüş barədə heç nə bilmədiyini deyib. Beləliklə, hər iki ölkənin rəhbəri danışıqlardan məsafə saxlayıb, eyni zamanda qeyri-rəsmi əlaqə kanalının mövcudluğunu təsdiqləyib. 

Bağlı qapılar arxasında dörd saat

Almaniyanın ictimai-hüquqi teleradio şirkəti ARD və “Die Zeit” həftəlik nəşrinin araşdırması görüşün əsas təfərrüatlarını bərpa etməyə imkan verir.

İyulun 12-si axşam saatlarında Almaniya Federal Kansleri İdarəsinin keçmiş rəhbəri Ronald Pofalla, Brandenburq federal torpağının keçmiş Baş naziri və Almaniya Sosial Demokrat Partiyasının sabiq sədri Mattias Platsek, eləcə də İsveçrənin Berlindəki keçmiş səfiri Tim Quldimann Almaniya paytaxtından birbaşa reyslə Bakıya gəliblər.

Ertəsi gün səhər Almaniya nümayəndə heyəti “Four Seasons” otelinə gəlib. Danışıqlar saat 11 radələrində otelin ikinci mərtəbəsində, kənar şəxslər üçün bağlı olan konfrans zalında başlayıb və təxminən dörd saat davam edib.

Rusiya nümayəndə heyətinə Rusiyanın keçmiş Baş naziri və “Qazprom”un Direktorlar Şurasının hazırkı sədri Viktor Zubkov rəhbərlik edib. Nümayəndə heyətinə, həmçinin Rusiya Prezidenti yanında Vətəndaş Cəmiyyətinin İnkişafı və İnsan Hüquqları Şurasının sədri Valeri Fadeyev və Rusiya Elmlər Akademiyasının Avropa İnstitutunun direktoru Aleksey Qromıko daxil olublar.

Bir gün əvvəl jurnalistlər Rusiya nümayəndə heyətinin üzvlərini Bakının “Mugam Club” restoranında şam yeməyi zamanı görüblər. Ertəsi gün onlar Almaniya nümayəndələrinin “Four Seasons” otelinə gəlişini izləyib, danışıqlar başa çatdıqdan sonra isə şərh almağa çalışıblar.

İştirakçılar söhbətin məzmununu açıqlamaqdan imtina ediblər. Platsek yalnız bildirib ki, səfərin xərclərini iştirakçılar özləri ödəyiblər və Almaniya nümayəndə heyəti bahalı “Four Seasons” otelində deyil, daha münasib qiymətli başqa bir mehmanxanada qalıb. Sonrakı yazılı sorğulara nə Rusiya, nə də Almaniya tərəfinin iştirakçıları cavab veriblər. 

Rəsmi adı olmayan “Peterburq dialoqu”

İştirakçılar öz görüşlərini formal olaraq “Peterburq dialoqu” ənənəsi ilə əlaqələndirirlər. Bu Rusiya–Almaniya ictimai forumu 2001-ci ildə Rusiya Prezidenti Vladimir Putin və Almaniyanın o vaxtkı kansleri Gerhard Şröderin təşəbbüsü ilə yaradılmışdı.

Forum iki ölkənin siyasətçiləri, sahibkarları, alimləri və vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələri arasında əlaqələri dəstəkləməli idi. Pofalla və Zubkov müxtəlif illərdə Almaniya və Rusiya tərəfdən koordinasiya komitələrinə rəhbərlik edib, Platsek isə Almaniya strukturunun rəhbərliyinə daxil olub.

Rusiyada müstəqil təşkilatlara qarşı repressiyalar gücləndikdən sonra forumun fəaliyyəti dayandırılmışdı. 2023-cü ildə Rusiyanın Ukraynaya genişmiqyaslı müdaxiləsi fonunda “Peterburq dialoqu”nun Almaniya strukturu tamamilə ləğv edildi.

Lakin rəsmi strukturun buraxılması onun keçmiş rəhbərləri arasındakı əlaqələrin kəsilməsinə səbəb olmadı. Onlar 2024-cü ildən etibarən Bakıda Rusiya nümayəndələri ilə dəfələrlə görüşüblər. Danışıqlar yalnız bir dəfə, 2025-ci ilin noyabrında Əbu-Dabiyə keçirilib. Bundan sonra iştirakçılar yenidən Azərbaycan paytaxtına qayıdıblar.

Beləliklə, söhbət artıq ayrıca bir şəxsi görüşdən deyil, davamlı qeyri-rəsmi formatın formalaşmasından gedir. Onu şərti olaraq “Bakı kanalı” adlandırmaq olar. Bu, “Peterburq dialoqu”nun hüquqi strukturu, açıq gündəliyi və dövlət mandatı olmayan davamıdır.

Bundestaq deputatı ətrafında qalmaqal

Bu təmaslar ətrafında ən ciddi siyasi qalmaqal 2025-ci il aprelin 13-də Bakıda keçirilmiş görüşdən sonra yaranıb.

Görüşdə Almaniya Sosial Demokrat Partiyasından Bundestaqın fəaliyyətdə olan deputatı Ralf Şteqner iştirak edib. Onun Almaniya kəşfiyyat xidmətlərinə parlament nəzarətini həyata keçirən orqanın üzvü olması xüsusi narahatlıq doğurub. Bu orqanın üzvləri Rusiya və Ukraynadakı müharibə ilə bağlı məlumatlar da daxil olmaqla, məxfi informasiyaya çıxış əldə edirlər.

Şteqnerlə birlikdə Bakıya Pofalla, Şimali Reyn-Vestfaliya federal torpağının keçmiş naziri Ştefan Holthoff-Pförtner və “Peterburq dialoqu”nun keçmiş icraçı direktoru Martin Hoffmann gəliblər. Rusiya tərəfindən danışıqlarda yenidən Zubkov və Fadeyev iştirak ediblər.

İştirakçılar tədbiri şəxsi və məxfi görüş adlandırıblar. Onlar dövlət tapşırığı və ya hər hansı ödəniş almadıqlarını bildirərək, gərgin qarşıdurma dövrlərində belə dialoqun xarici siyasətin əsas prinsiplərindən biri olaraq qaldığını deyiblər.

Lakin bu izahat sualları aradan qaldırmayıb. Almaniya siyasətçiləri məxfi məlumatların sızması riskinin yaranıb-yaranmadığını və Bundestaqın nəzarət orqanının üzvünün iştirakından Moskvanın Almaniya siyasətinə təsir göstərmək üçün istifadə edib-etmədiyini araşdırmağa çağırıblar.

Səlahiyyəti olmayan danışıqçılar

“Bakı kanalı”nın əsas problemi danışıqların özünün keçirilməsi deyil. Qapalı rabitə kanallarından beynəlxalq diplomatiyada geniş istifadə olunur. Dövlətlər bu kanallar vasitəsilə qarşı tərəfin niyyətlərini yoxlayır, ilkin təkliflər ötürür, məhbus mübadiləsini müzakirə edir və ya rəsmi məsləhətləşmələr üçün şərait yaradırlar.

Lakin Bakı görüşlərinin iştirakçıları formal olaraq öz hökumətlərini təmsil etmirlər.

Platsek və Pofalla keçmiş siyasətçilərdir. Zubkov Rusiya rəhbərliyi ilə əlaqələri və “Qazprom”dakı vəzifəsi sayəsində nüfuzunu qorusa da, rəsmi diplomatik vəzifə tutmur. Fadeyev prezident şurasına rəhbərlik edir, lakin Rusiyanın siyasətini dəstəklədiyinə və müharibəyə haqq qazandıran fikirlər yaydığına görə Avropa İttifaqının sanksiyaları altındadır. Qromıko akademik instituta rəhbərlik etsə də, Kremlin adından danışıqlar aparmaq səlahiyyətinə malik deyil.

Buna görə də iştirakçılar siyasi siqnallar ötürə bilərlər, lakin dövlətlər adından öhdəlik götürmək imkanına malik deyillər. Bu isə görüşləri diplomatiya, ictimai əlaqələr və siyasi təsir əməliyyatları arasındakı aralıq sahəyə çevirir.

ARD və “Die Zeit”ın məlumatına görə, Almaniya təhlükəsizlik xidmətləri bu danışıqları Rusiyanın mümkün təsir əməliyyatı kimi qiymətləndirir. Şübhə ondan ibarətdir ki, Moskva Almaniyanın keçmiş siyasətçilərindən ölkədə münasibətlərin bərpası, sanksiyaların yumşaldılması və Ukraynaya gələcək dəstəkdən imtina ilə bağlı fikirləri təşviq etmək üçün istifadə edə bilər. Üstəlik, Rusiya bunun qarşılığında öz siyasətini dəyişməyə də bilər.

Almaniya hökumətinin mövqeyi

Almaniya hökuməti görüşlərdən rəsmi şəkildə məsafə saxlayır.

Xarici İşlər Nazirliyi “Peterburq dialoqu” formatını bərpa etməyi və ya ondan istifadəni planlaşdırmadığını açıqlayıb. Federal Kansler İdarəsi isə Bakıdakı danışıqların onun təşəbbüsü olmadığını bildirib.

Mertsin İlham Əliyevlə birgə mətbuat konfransında “belə bir görüş barədə heç nə bilmirəm” deməsi, ən azı açıq şəkildə, rəsmi mandatın olmadığını təsdiqləyib.

Lakin bu bəyanatlar bir neçə prinsipial suala cavab vermir. Keçmiş siyasətçilərin danışıqların məzmunu barədə Almaniya dövlət strukturlarını məlumatlandırıb-məlumatlandırmadıqları, Rusiya tərəfinə qeyri-rəsmi siqnallar ötürüb-ötürmədikləri və görüşlər başa çatdıqdan sonra Almaniya rəsmilərinin Moskvanın mövqeyi barədə məlumat alıb-almadıqları məlum deyil.

Danışıqlar hökumətin xəbəri olmadan keçirilsə belə, Almaniyadakı siyasi müzakirələrə təsir göstərə bilər. Daimi təmasların mövcudluğu Almaniya siyasi elitasının bir hissəsinin Rusiya ilə münasibətləri bərpa etmək üçün ayrıca yol axtarması təəssüratını yaradır.

Baltikyanı ölkələrin, Şimali Avropa dövlətlərinin nümayəndələri və Moskvaya qarşı sərt siyasətin digər tərəfdarları razılaşdırılmamış təmasların Ukrayna müttəfiqlərinin birliyinə zərər vura biləcəyindən ehtiyatlanırlar. Bundan başqa, Kreml bu təmaslar vasitəsilə diplomatik təcridinin tədricən aradan qalxdığını nümayiş etdirmək imkanı qazanır.

Görüş yeri niyə məhz Bakıdır?

Bakının seçilməsi Azərbaycanın unikal xarici siyasət mövqeyi ilə izah olunur.

Ölkə Rusiya ilə işgüzar münasibətləri qoruyur, eyni zamanda Almaniya və Avropa İttifaqı ilə enerji, iqtisadi və siyasi əməkdaşlığı inkişaf etdirir. Azərbaycan Avropanın Moskvaya qarşı sanksiyalarına qoşulmayıb, Rusiya ilə nəqliyyat və işgüzar əlaqələri saxlayıb və paralel olaraq Avropa bazarına mühüm neft və qaz tədarükçüsü olaraq qalır.

Bakının Moskva və Berlinlə birbaşa hava əlaqəsi mövcuddur. İştirakçıların Azərbaycana səfəri Rusiya paytaxtında görüşməkdən siyasi baxımdan daha az diqqət çəkir. Xüsusilə Rusiya nümayəndələrindən bəzilərinin sanksiya statusu nəzərə alındıqda, Bakıdakı görüşün təşkili Avropa İttifaqı ərazisində təmasdan daha asandır.

Nəhayət, Azərbaycan çoxvektorlu siyasət yürüdür və münaqişə vəziyyətində olan tərəflərlə qarşılıqlı fəaliyyət təcrübəsinə malikdir. Ermənistanla razılaşmaların əldə edilməsindən sonra Bakı regional gündəliyi müstəqil şəkildə formalaşdırmaq və rəqabət aparan güc mərkəzləri ilə praqmatik münasibətlər saxlamaq iqtidarında olan dövlət imicini möhkəmləndirməyə çalışır.

Lakin İlham Əliyevin bəyanatı mühüm sərhəd müəyyənləşdirir: onun sözlərinə görə, Azərbaycan hakimiyyəti danışıqları təşkil etməyib, onlarda iştirak etməyib və görüşlərin keçirilməsindən xəbərsiz olub. Deməli, hazırkı mərhələdə Azərbaycanı Almaniya ilə Rusiya arasında vasitəçi hesab etmək olmaz. Ölkə görüş iştirakçılarının özləri tərəfindən seçilmiş ərazi rolunda çıxış edir.

Bununla belə, görüşlərin davamlı xarakter daşıması istər-istəməz Bakıya müəyyən siyasi rol qazandırır. Azərbaycan paytaxtı formal vasitəçilik etmədən belə, tərəflərin rəsmi mexanizmlərdən kənarda danışa bildikləri Avropa–Avrasiya qeyri-rəsmi diplomatiya mərkəzinə çevrilir.

Avropa gələcək danışıqlara hazırlaşır

Almaniyanın keçmiş siyasətçilərinin fəallığı Avropada Ukraynadakı müharibənin dayandırılması üçün Kremllə birbaşa əlaqə kanalına ehtiyac olub-olmayacağı barədə daha geniş müzakirələrlə üst-üstə düşür.

Moskva açıq şəkildə dialoqa hazır olduğunu bildirir və eyni zamanda Avropa hökumətlərini praktiki addımlar atmamaqda günahlandırır. Vladimir Putin keçmiş kansler Gerhard Şröderi etibar etdiyi şəxs adlandırıb. Şröder iyun ayında Moskvaya səfər edib və Rusiya Prezidenti ilə şəxsən görüşüb. Onların söhbətinin məzmunu açıqlanmayıb.

Moskva ilə uzunmüddətli əlaqələri qoruyan şəxslərin önə çıxarılması Kremlin maraqlarına cavab verir. Rusiya onun arqumentlərini daha yaxşı anlayan, təcrid siyasətinə tənqidi yanaşan və iqtisadi münasibətlərin tədricən bərpasını dəstəkləyə biləcək həmsöhbətlər əldə edir.

Almaniya üçün bu vəziyyət dilemma yaradır. Təmasların tamamilə olmaması Moskvanın niyyətlərini qiymətləndirmək və gələcək danışıqlara hazırlaşmaq imkanlarını məhdudlaşdırır. Lakin keçmiş siyasətçilər vasitəsilə nəzarətsiz dialoq Rusiyaya özü üçün əlverişli həmsöhbətlər seçmək və onların vasitəsilə Almaniya ictimai rəyinə təsir göstərmək imkanı verir.

Coğrafi məkandan diplomatik rola

İlham Əliyevin bəyanatı qapalı görüşlərin siyasi qavrayışını dəyişib. Mətbuat konfransına qədər onları “Peterburq dialoqu”nun keçmiş iştirakçılarının şəxsi təşəbbüsü kimi təqdim etmək mümkün idi. İndi isə təmasların mövcudluğu onların keçirildiyi ölkənin başçısı səviyyəsində təsdiqlənib.

Bununla yanaşı, Əliyev ehtiyatlı mövqe tutub. O, Azərbaycanı görüşlərin təşkilindən uzaqlaşdırıb, lakin onların mümkün sülhyaratma məqsədini alqışlayıb. Bu formul Bakıya danışıqların qeyri-şəffaflığına görə məsuliyyətdən yayınmağa və eyni zamanda müharibənin dayandırılmasına yönəlmiş istənilən səyləri dəstəkləməyə hazır olduğunu göstərməyə imkan verir.

Hələlik “Bakı kanalı”nın konkret diplomatik nəticələr verdiyinə dair sübut yoxdur. Atəşkəsin real şərtlərinin, Rusiya ilə Avropa arasında münasibətlərin bərpasının, sanksiyaların və ya gələcək təhlükəsizlik arxitekturasının müzakirə edilib-edilmədiyi məlum deyil.

Rusiya nümayəndələrinin Kremlin mövqeyini təmsil edib-etmədikləri və ya danışıqlardan ilk növbədə Almaniyanın siyasi mühitinə təsir göstərmək üçün istifadə etdikləri də aydın deyil.

Buna görə “Bakı kanalı” ikili xarakterini qoruyur. O, Rusiya ilə Avropa arasında gələcəkdə qaçılmaz ola biləcək rəsmi danışıqlar üçün ilkin platformaya çevrilə bilər. Lakin bu kanal eyni zamanda Moskvanın Avropa institutlarından yan keçməsi, Qərbin vahid mövqeyini zəiflətməsi və keçmiş Almaniya siyasətçiləri vasitəsilə Kreml üçün əlverişli ideyaları təşviq etməsi üçün alət rolunu oynaya bilər.

Gizli diplomatiya ilə təsir əməliyyatı arasındakı fərqi üç şərt müəyyənləşdirir: siyasi mandatın mövcudluğu, nəticələrin dövlət orqanlarına çatdırılması üçün şəffaf sistem və iştirakçıların hər iki tərəfdən güzəştlər əldə etmək qabiliyyəti. Bakı görüşlərinin bu şərtlərdən heç olmasa birinə cavab verdiyi hələlik müəyyən edilməyib.

Məhz buna görə Bakı otellərinin bağlı qapıları arxasında aparılan danışıqlar təkcə gələcək diplomatiyanın deyil, həm də Almaniyanın təhlükəsizliyinin, Avropanın birliyinin və Azərbaycanın yeni beynəlxalq rolunun sınağına çevrilir.