Xəzəri xilas etmək və Avrasiyanın su ehtiyatlarını yenidən bölüşdürmək: şimal çaylarının istiqamətinin dəyişdirilməsi mümkündürmü?

Xəzər dənizi sürətlənən dayazlaşma dövrünə daxil olub və bunun nəticələri artıq limanlara, neft terminallarına, balıqçılığa və sahil ekosistemlərinə təsir göstərir. Mövcud meyil davam edərsə, problem yalnız ekoloji məsələ olmaqdan çıxacaq: sahil xəttinin dəyişməsi nəqliyyat dəhlizlərinə, energetikaya, insanların məskunlaşmasına və Xəzəryanı beş dövlətin hamısının iqtisadi maraqlarına təsir edəcək.

Dənizin xilas edilməsi üçün ən radikal variantlardan biri Rusiyanın şimal çaylarından, ilk növbədə Peçora və İrtışın da daxil olduğu Ob hövzəsindən suyun bir hissəsinin başqa istiqamətə yönəldilməsi ola bilər. İlkin hesablamalar göstərir ki, bu çayların ümumi axınının dörddə biri nəzəri cəhətdən Xəzərin hazırkı su çatışmazlığı ilə müqayisə oluna bilər.

Lakin məsələni sadəcə “çayların istiqamətinin dəyişdirilməsi” və daimi işləyən kanalın tikilməsi ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Tarixən Xəzərin səviyyəsi dövri olaraq dəyişib. Uzunmüddətli enmədən sonra dənizin səviyyəsi yenidən qalxmağa başlaya və geniş sahilyanı ərazilərin su altında qalması təhlükəsini yarada bilər. Buna görə daha uzaqgörən konsepsiya mövcud şəraitdən asılı olaraq suyu Xəzərə, Mərkəzi Asiyaya və ya Cənubi Qafqaza yönəldə bilən tənzimlənən Avrasiya su sisteminin yaradılması ola bilər.

Xəzər getdikcə daha sürətlə dayazlaşır

Dəniz səviyyəsinin müasir enmə dövrü 1995-ci ildən sonra başlayıb. Communications Earth & Environment elmi jurnalında dərc edilmiş araşdırmaya əsasən, 1996–2015-ci illərdə Xəzərin səviyyəsi hər il orta hesabla təxminən yeddi santimetr aşağı düşüb. 2006–2021-ci illərdə isə azalma sürəti ildə on santimetrə yaxınlaşıb. Bu müddət ərzində dəniz, əsasən, dayaz şimal-şərq hissəsində təxminən 15 min kvadrat kilometr sahə itirib.

Son illərdə proses daha da sürətlənib. Azərbaycanın ekologiya və təbii sərvətlər nazirinin müavini Rauf Hacıyevin qiymətləndirməsinə görə, dənizin səviyyəsi son beş ildə 93 santimetr, son on ildə 1,5 metr, son 30 ildə isə təxminən 2,5 metr aşağı düşüb. Hazırkı azalma sürəti ildə 20–30 santimetr həddində qiymətləndirilir.

Dənizin səviyyəsi Dünya okeanı səviyyəsindən mənfi 29 metr həddinə yaxınlaşıb. Dəyişikliklər orta dərinliyi cəmi bir neçə metr olan Şimali Xəzərdə daha aydın görünür. Səviyyənin hətta bir metr enməsi bu ərazidə sahil xəttinin bir neçə kilometr geri çəkilməsinə səbəb ola bilər.

Dayazlaşma artıq gəmiçiliyi və limanların fəaliyyətini çətinləşdirir, bahalı dibdərinləşdirmə işlərinin aparılmasını və gəmilərin yükünün azaldılmasını zəruri edir. Nərə balıqlarının kürütökmə yerləri daralır, su-bataqlıq əraziləri deqradasiyaya uğrayır, Xəzər suitilərinin çoxalma əraziləri təhlükə altına düşür. Eyni zamanda, quruyan dəniz dibi Aral dənizi ətrafında baş verdiyi kimi, duz və toz eroziyasının mənbəyinə çevrilə bilər.

Dəniz nə üçün su itirir?

Xəzər Dünya okeanına təbii çıxışı olmayan qapalı su hövzəsidir. Onun səviyyəsi çaylardan daxil olan suyun, yağıntıların, buxarlanmanın, Qaraboğazgöl körfəzinə axının və təsərrüfat məqsədilə su istehlakının nisbətindən asılıdır.

Xəzərə daxil olan çay suyunun təxminən 80 faizi Volqa vasitəsilə gəlir. Lakin Volqa axınının bir hissəsi su anbarlarında saxlanılır, sənaye, kənd təsərrüfatı və şəhərlərin ehtiyacları üçün istifadə edilir. Azsulu illərdə dənizə çatan suyun həcmi kəskin azalır.

Eyni zamanda, iqlim dəyişikliyi havanın və dəniz səthinin temperaturunu artıraraq buxarlanmanı gücləndirir. Yağıntıların mümkün artımı belə su itkisinin böyüməsini kompensasiya edə bilməyəcək.

Buna görə Xəzərin hazırkı dayazlaşmasını yalnız Volqa üzərindəki bəndlərlə və ya təkcə qlobal istiləşmə ilə izah etmək mümkün deyil. Böhran bir-biri ilə əlaqəli bir neçə amilin nəticəsidir: iqlim dəyişikliyi, çay axınının azalması, çayların tənzimlənməsi, təsərrüfat məqsədilə su götürülməsi və artan buxarlanma.

Proqnozlar: əsrin sonuna qədər səviyyə 8–14 metr enə bilər

Xəzər dənizinin 2100-cü ildə hansı səviyyədə olacağını dəqiq proqnozlaşdırmaq mümkün deyil. Nəticə qlobal istiləşmənin sürətindən, yağıntıların miqdarından, Volqa hövzəsinin vəziyyətindən və su istehlakının həcmindən asılı olacaq.

On beş iqlim modelinə əsaslanan araşdırmada iki əsas ssenari göstərilir:

• Mülayim istiləşmə ssenarisində Xəzərin səviyyəsi təxminən səkkiz metr enə bilər. Ayrı-ayrı modellərdə azalma iki metrdən 15 metrədək dəyişir.
• İstixana qazlarının yüksək emissiyası ssenarisində azalma təxminən 14 metrə çata bilər. Bu halda qiymətləndirmələr 11–21 metr arasında dəyişir.

Bəzi hesablamalarda səviyyənin 20–30 metr enə biləcəyi göstərilir. Lakin belə qiymətləndirmələr şişirdilmiş ola bilər. Çünki dənizin sahəsi kiçildikcə buxarlanmanın baş verdiyi səthin sahəsi də azalacaq.

Səviyyənin hətta beş metr enməsi regionun xəritəsini köklü şəkildə dəyişəcək. Şimali Xəzərin əhəmiyyətli hissəsi yox olacaq, Rusiya və Qazaxıstan limanları indiki sahil xəttindən uzaqda qalacaq. Bakı, Ələt, Türkmənbaşı və digər limanlar giriş kanallarının daimi dərinləşdirilməsi zərurəti ilə qarşılaşacaq.

Səviyyə doqquz metr enərsə, Xəzər səthinin təxminən 23 faizini itirə bilər. Səviyyənin 18 metr azalması isə dənizin sahəsini təxminən üçdə bir qədər kiçildə bilər. Dərin mərkəzi və cənub çökəklikləri sayəsində dəniz tamamilə yox olmayacaq, lakin onun sahil xətti, ekosistemi və iqtisadi rolu tanınmaz dərəcədə dəyişəcək.

Xəzərə nə qədər su lazımdır?

Xəzər dənizinin sahəsi təxminən 370–390 min kvadrat kilometr qiymətləndirilir. Buna görə onun səviyyəsinin bir santimetr dəyişməsi təxminən 3,7–3,9 kub kilometr suya uyğun gəlir.

Təxmini nisbət belədir:

Dəniz hər il 20–30 santimetr səviyyə itirirsə, azalmanı dayandırmaq üçün təxminən 75–115 kub kilometr xalis su çatışmazlığını kompensasiya etmək lazımdır.

Su nəql edilərkən onun bir hissəsi buxarlanma və sızma nəticəsində itiriləcəyinə görə donor çaylardan götürüləcək faktiki həcm daha böyük olmalıdır. İstifadə ediləcək texnologiyadan asılı olaraq ümumi tələb olunan həcmi ilkin qaydada ildə 90–140 kub kilometr qiymətləndirmək olar. Bu, hazır mühəndis əsaslandırması deyil, istiqamətverici hesablamadır.

Dənizin bir dəfə su ilə doldurulması problemi həll etməyəcək. Mənfi su balansı davam edərsə, əlavə axın hər il təmin olunmalıdır.

Peçora, Ob və İrtış nə qədər su verə bilər?

Peçoranın illik axını təxminən 120–200 kub kilometr arasında dəyişir. Bu həcmin dörddə biri 30–50 kub kilometr təşkil edir. Çayın illik axınının 70 faizə qədəri yaz-yay daşqınları dövrünə təsadüf edir.

Ob çayının orta illik axını təxminən 400 kub kilometrdir. Bunun dörddə biri təxminən 100 kub kilometr təşkil edir.

Beləliklə, Peçora və Ob çaylarının ümumi axınının 25 faizi nəzəri cəhətdən ildə 130–150 kub kilometr su verə bilər. Bu, Xəzərin ehtiyacının yuxarı həddi ilə müqayisə edilə bilən həcmdir.

Lakin İrtışı Obdan ayrıca hesablamaq olmaz. İrtış Obun ən böyük qoludur və onun suyu artıq Ob çay sisteminin ümumi axınına daxildir. İrtış axınının dörddə birini Obun ümumi axınının dörddə birinə əlavə etmək eyni suyun iki dəfə hesablanması demək olardı.

Riyazi baxımdan bu həcm Xəzərin hazırkı səviyyə azalmasını dayandıra bilər. Lakin iki böyük şimal çay sisteminin axınının dörddə birinin götürülməsi ekoloji baxımdan son dərəcə yüksək risklər yaradır.

Sovet dövrünün “çayların istiqamətinin dəyişdirilməsi” layihəsindən daha böyük təşəbbüs

Şimal çaylarının istiqamətinin dəyişdirilməsi ideyası yeni deyil. Sovet layihəsində Ob və İrtış sularının bir hissəsinin Qazaxıstana və Mərkəzi Asiyaya yönəldilməsi nəzərdə tutulurdu. Birinci mərhələdə hər il təxminən 27 kub kilometr suyun ötürülməsi planlaşdırılırdı. Bu, Ob çay sisteminin axınının təxminən yeddi faizinə bərabər idi.

Layihə yüksək qiymət, texniki mürəkkəblik və ekoloji nəticələrlə bağlı narahatlıqlar səbəbindən 1986-cı ildə dayandırıldı. Xəzərin sabitləşdirilməsi üçün indi nəzərdən keçirilən 100–150 kub kilometrlik həcm həmin layihədə nəzərdə tutulandan bir neçə dəfə böyükdür.

Belə layihə minlərlə kilometr uzanan kanallar, boru kəmərləri, su anbarları və nasos stansiyaları sisteminin yaradılmasını tələb edərdi. Su Şimal Buzlu okeanı, Mərkəzi Asiya və Xəzər hövzələrini ayıran suayrıcılarını keçməlidir. Bunun üçün böyük həcmdə elektrik enerjisi tələb olunacaq.

Miqyasına görə bu, ənənəvi mənada kanal deyil, yeni süni çayın və tarixdəki ən böyük hidrotexniki sistemlərdən birinin yaradılması deməkdir.

Ekoloji qiymət

Şimal çayları “artıq” su daşımır. Onların axını Arktika dənizlərinin duzluluğunu, buz rejimini, bioloji məhsuldarlığını və su dövranını formalaşdırır.

Peçora axınının azalması onun deltasına və Peçora dənizinə təsir edəcək. Kürütökmə yerlərinin, su-bataqlıq ərazilərinin, balıq ehtiyatlarının və sahilyanı suların duzluluğunun dəyişməsi mümkündür.

Ob sistemindən su götürülməsi aşağıdakılara təsir göstərə bilər:

• Qərbi Sibirin daşqın düzənliklərinə və bataqlıqlarına;
• Ob körfəzinə;
• gəmiçilik və balıqçılığa;
• yerli xalqların həyatına;
• qida maddələrinin Kara dənizinə daşınmasına.

Məsələnin beynəlxalq tərəfi də var. İrtış Çində başlayır, Qazaxıstandan keçir və sonra Rusiyaya daxil olur. Onun suyu artıq suvarma, sənaye, energetika və əhalinin su təchizatı üçün istifadə edilir. Çayın rejiminin hər hansı şəkildə dəyişdirilməsi ən azı üç dövlətin razılığını tələb edəcək.

Buna görə axının 25 faizini əvvəlcədən təhlükəsiz və daimi norma elan etmək olmaz. Bu, yalnız nəzəri yuxarı həddir və onun məqbulluğu hər çay hövzəsi üzrə ayrıca araşdırmalarla sübut edilməlidir.

Əks risk: Xəzər yenidən qalxa bilər

Daimi kanal layihəsinin əsas zəifliyi Xəzər səviyyəsinin dövri dəyişməsidir. 1930–1970-ci illərdə davam edən uzunmüddətli enmədən sonra dənizin səviyyəsi 1978–1995-ci illərdə təxminən 2,5 metr yüksəldi. Sahilyanı torpaqlar, yollar, yaşayış məntəqələri və sənaye obyektləri su altında qaldı.

Təbii dövr yenidən dəyişərsə, şimal çaylarından gətirilən əlavə 130–150 kub kilometr su dənizin xilas edilməsi vasitəsindən təhlükə mənbəyinə çevrilə bilər.

Xəzərin hazırkı sahəsi nəzərə alınmaqla:

• on kub kilometr su səviyyənin təxminən 2,5–2,7 santimetrinə;
• 50 kub kilometr su 13–14 santimetrə;
• 100 kub kilometr su 26–27 santimetrə;
• 150 kub kilometr su isə təxminən 40 santimetrə uyğun gəlir.

Dənizin təbii su balansı müsbətə çevrilərsə və süni su təchizatı davam edərsə, yalnız əlavə su nəzəri baxımdan üç-dörd il ərzində səviyyəni bir metrdən çox yüksəldə bilər. Bu, artan təbii axınla birlikdə genişmiqyaslı daşqın təhlükəsi yarada bilər.

Buna görə sistem geri dönə bilən və idarə olunan olmalıdır. Onun məqsədi səviyyəni qeyd-şərtsiz yüksəltmək deyil, Xəzəri razılaşdırılmış təhlükəsiz intervalda saxlamaq olmalıdır.

Kanaldan su paylama sisteminə

Tənzimlənən Avrasiya su sisteminin yaradılması daha rasional konsepsiya ola bilər. Sistem bir neçə istiqaməti əhatə etməli, Xəzərin səviyyəsindən, şimal çaylarının sululuğundan və su alan ölkələrin ehtiyaclarından asılı olaraq axınların istiqamətini dəyişə bilməlidir.

Səviyyənin sürətlə endiyi dövrdə suyun əsas hissəsi Xəzərə yönəldilə bilər. Səviyyə sabitləşdikdən sonra su təchizatı azaldılmalıdır. Davamlı yüksəliş başlandıqda Xəzər istiqaməti bağlanmalı, su təbii hövzəsində qalmalı və ya Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqazın təsərrüfat və ekoloji ehtiyaclarına yönəldilməlidir.

Şirin suyun duzlu Xəzərə daxil olmamışdan əvvəl paylanması prinsipial əhəmiyyət daşıyır. Suyun əvvəlcə dənizə buraxılması, sonra isə geri götürülməsi duzsuzlaşdırma tələb edəcək və layihəni iqtisadi və enerji baxımından səmərəsiz edəcək.

İdarəetmə sistemi bir neçə iş rejiminə əsaslana bilər:

Konkret hədlər Xəzəryanı beş dövlətin birgə qiymətləndirməsi əsasında müəyyən edilməlidir. Qərar yalnız bir bolsulu və ya azsulu ilin nəticəsinə əsaslana bilməz. Bir neçə ilin orta göstəriciləri nəzərə alınmalıdır.

Alternativ istiqamət kimi Mərkəzi Asiya

Mərkəzi Asiya şimal çaylarının suyunun yönəldilə biləcəyi ən məntiqli alternativ istiqamətdir. Coğrafi baxımdan Ob-İrtış hövzəsinin ehtiyatlarının bir hissəsindən istifadə etmək daha asandır, çünki İrtış artıq Qazaxıstan ərazisindən keçir.

Qazaxıstandan su aşağıdakı istiqamətlərə yönəldilə bilər:

• ölkənin mərkəzi və cənub rayonlarına;
• Sırdərya hövzəsinə;
• Aralyanı bölgədə ayrı-ayrı su hövzələrinin və ekosistemlərin bərpasına;
• Özbəkistana;
• əlavə su magistralları tikildiyi halda Türkmənistana.

İqlim dəyişikliyi fonunda belə strateji ehtiyatın əhəmiyyəti artır. Dünya Bankı Mərkəzi Asiyanın quraqlığa, torpaqların deqradasiyasına və su uğrunda rəqabətə qarşı getdikcə daha həssas olduğunu bildirir. Regionda götürülən şirin suyun təxminən 90 faizi kənd təsərrüfatında istifadə edilir. Təxminən əsrin ortalarında Mərkəzi Asiya buzlaqlardan qidalanan çay axınının maksimum həddini keçə bilər və bundan sonra çaylara daxil olan suyun azalacağı gözlənilir.

Lakin şimal suyu səmərəsiz kənd təsərrüfatı modelini qorumaq üçün istifadə edilməməlidir. Su köhnəlmiş açıq kanallara yönəldilərsə, onun əhəmiyyətli hissəsi yenidən sızma və buxarlanma nəticəsində itiriləcək.

Yeni su mənbəyinə çıxış suvarma sistemlərinin modernləşdirilməsi, damcı suvarmasının tətbiqi, kanalların betonlanması və ya qapalı sistemə keçirilməsi, ən çox su tələb edən bitkilərin becərilməsinin azaldılması ilə əlaqələndirilməlidir.

Cənubi Qafqaz istiqaməti

Şimal suyunun Cənubi Qafqaza çatdırılması texniki baxımdan mümkündür, lakin daha baha başa gələcək. İki marşrut nəzərdən keçirilə bilər.

Birinci marşrut Rusiyanın cənubundan və Dağıstandan keçərək Azərbaycana uzanan Qərbi Xəzər boru kəməridir. Su Azərbaycanın şimal rayonlarına, Bakıya, Abşeron yarımadasına, Samur-Abşeron sisteminə və Kür hövzəsindəki su anbarlarına verilə bilər. Daha uzunmüddətli perspektivdə ehtiyatın bir hissəsi Şərqi Gürcüstana ötürülə bilər.

İkinci variant Qazaxıstan və ya Rusiyadan Azərbaycana Xəzərin dibi ilə çəkilən şirin su boru kəməridir. Bu layihə mürəkkəb sualtı infrastruktur, nasos stansiyaları, korroziyadan və seysmik risklərdən müdafiə tələb edəcək.

Suyun Gürcüstan və Ermənistana daha uzağa çatdırılması onu əhəmiyyətli yüksəkliyə qaldırmaq zərurəti yaradacaq. Buna görə şimal suyu Cənubi Qafqaz üçün əlavə strateji ehtiyata çevrilə bilər, lakin əsas mənbə olması çətin görünür.

İqlim dəyişdikcə problem daha da ağırlaşacaq. Transsərhəd Kür və Araz çayları regionun əsas yerüstü su mənbələri olaraq qalır. Lakin Cənubi Qafqaz dövlətləri arasında bütün hövzənin idarə edilməsinə dair hərtərəfli saziş yoxdur.

Suya kim nəzarət edəcək?

Siyasi çətinliklər hidrotexniki məsələlərdən daha mürəkkəb ola bilər. Peçora Rusiyada yerləşir, Ob-İrtış sistemi isə Çin, Qazaxıstan və Rusiyanı birləşdirir. Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqazın bir neçə başqa ölkəsi də su alan tərəfə çevrilə bilər.

Tikintiyə başlanmazdan əvvəl beynəlxalq müqavilə aşağıdakı məsələləri müəyyən etməlidir:

• şimal çaylarının minimum ekoloji axını;
• götürülə biləcək suyun maksimum həcmi;
• əhalinin içməli su ilə təminatının prioritetliyi;
• suyun bölüşdürülməsi qaydaları;
• quraq və bolsulu illərdə iş rejimi;
• Xəzərə su verilməsinin azaldılması və ya dayandırılması üçün əsaslar;
• suyun və elektrik enerjisinin qiyməti;
• ekoloji zərərin kompensasiyası;
• mübahisələrin həlli qaydaları.

İstehlakçılara sabit həcmdə su təminatına zəmanət vermək mümkün olmayacaq. Şimal çaylarının axını da dəyişkəndir. Müqavilələrdə baza və dəyişən həcmlər ayrılmalı, azsulu illərdə təchizatın avtomatik azaldılması nəzərdə tutulmalıdır.

İqtisadi asılılıq təhlükəsi də mövcuddur. Yeni su mənbəyi ətrafında şəhərlər, sənaye müəssisələri, suvarılan torpaqlar və elektrik stansiyaları yaranacaq. Zaman keçdikcə onların sahibləri və operatorları su təchizatını qeyd-şərtsiz hüquq kimi qəbul etməyə başlayacaqlar. Nəticədə eyni su ehtiyatı Xəzərə, Mərkəzi Asiyanın kənd təsərrüfatına, Cənubi Qafqaz şəhərlərinə və Arktika ekosistemlərinə eyni vaxtda vəd edilə bilər.

Buna görə prioritetlər əvvəlcədən müəyyən edilməlidir:

1. Şimal çaylarının minimum ekoloji axınının qorunması.
2. Əhalinin içməli su ilə təmin edilməsi.
3. Xəzər səviyyəsinin kritik həddə enməsinin qarşısının alınması.
4. Həssas təbii ekosistemlərin dəstəklənməsi.
5. Kənd təsərrüfatı və sənaye istehlakı.

Hələ sübut tələb edən imkan

İlkin su balansı hesablaması göstərir ki, Peçora və Ob-İrtış sistemlərinin axınının bir hissəsinin yönəldilməsi nəzəri cəhətdən Xəzərin hazırkı səviyyə azalmasını dayandıra bilər. Dənizə hər il lazım olan 75–115 kub kilometr su bu çayların ümumi axınının dörddə biri ilə müqayisə edilə bilər.

Lakin riyazi uyğunluq kifayət deyil. Su götürülməsinin ekoloji cəhətdən məqbul olduğu sübut edilməli, nəql zamanı real itkilər, enerji istehlakı, tikinti xərcləri və Arktika dənizləri üçün nəticələr hesablanmalıdır. Bu işlər görülməyənədək ideya hazır layihə deyil, konsepsiya olaraq qalacaq.

İlk addım çay axınının dörddə birinin yönəldilməsi deyil, Xəzərin su balansının idarə olunmasına dair hərtərəfli proqram olmalıdır. Proqram Volqa hövzəsində suya qənaəti, suvarma sistemlərinin modernləşdirilməsini, su anbarlarının əlaqələndirilmiş idarə edilməsini, deltaların bərpasını və limanların yeni şəraitə uyğunlaşdırılmasını əhatə etməlidir. Paralel olaraq, bolsulu illərdə 10–20 kub kilometr həcmində məhdud mövsümi sınaq ötürülməsinin mümkünlüyü araşdırıla bilər.

Daha geniş mənada Xəzərin dayazlaşması bütün Avrasiya məkanında su ehtiyatlarının gələcək bölüşdürülməsi məsələsini gündəmə gətirir. Şimal regionları qitənin ən böyük çay ehtiyatlarından bəzilərinə malikdir. Mərkəzi Asiya, Xəzər regionu və Cənubi Qafqaz isə artan su çatışmazlığı ilə üzləşir.

Həll yolu çayların mexaniki şəkildə “geri çevrilməsi” deyil, səviyyənin azaldığı dövrdə Xəzəri dəstəkləyə, sabitləşmə və ya yüksəliş başladıqdan sonra isə quraq regionları su ilə təmin edə bilən tənzimlənən çoxməqsədli sistemin yaradılması ola bilər. Lakin bir dənizin xilas edilməsi şimal çaylarının məhv edilməsi hesabına başa gəlməməlidir. Real həll məhz bu iki risk arasında tapılmalıdır.