“Əkinçi”dən süni intellektə: Azərbaycan mətbuatı yeni dövrün astanasında

Azərbaycan milli mətbuatı 151-ci ildönümünü bəşəriyyətin yeni informasiya dövrünə — süni intellekt erasına qədəm qoyduğu bir vaxtda qeyd edir. Texnologiyalar artıq sadəcə xəbərlərin yayılmasını sürətləndirmir: onlar informasiyanın hazırlanması prosesini, jurnalistin rolunu, media bazarının strukturunu və ictimai rəyin formalaşması mexanizmlərini dəyişdirir.

İnternet ənənəvi kütləvi informasiya vasitələrini xəbərlərin yayılması üzərindəki inhisarından məhrum etmişdisə, süni intellekt insanı məzmun yaratmaq üzərindəki inhisarından məhrum edə bilər. Mətnlər, şəkillər, videomateriallar, analitik icmallar və tərcümələr indi bir neçə dəqiqə ərzində hazırlana bilir. Alqoritmlər istifadəçinin hansı informasiyanı görəcəyini, hansı mənbələrə etibar edəcəyini və hansı mövzunun ictimai diqqətin mərkəzinə çevriləcəyini getdikcə daha çox müəyyənləşdirir.

Bu inqilabın miqyasını hələlik proqnozlaşdırmaq mümkün deyil. Lakin bir məsələ artıq aydındır: informasiya məkanını idarə etməyin əvvəlki üsulları sürətlə səmərəsini itirir.

İlk qəzetdən qlobal rəqəmsal şəbəkəyə

Azərbaycan milli mətbuatının tarixi 1875-ci il iyulun 22-də maarifçi Həsən bəy Zərdabinin “Əkinçi” qəzetinin ilk nömrəsini nəşr etdirməsi ilə başlayıb. Bu nəşr yalnız xəbər mənbəyi deyil, həm də maarifçilik, ictimai oyanış və milli özünüdərkin formalaşması vasitəsi olub.

Ötən 151 il ərzində Azərbaycan jurnalistikası imperiyaların və siyasi sistemlərin dəyişməsini, senzuranı, repressiyaları, nisbi azadlıq dövrlərini, Sovet İttifaqının dağılmasını, müstəqilliyin bərpasını, özəl qəzetlərin, televiziyanın, internet nəşrlərinin və sosial şəbəkələrin yaranmasını yaşayıb.

Lakin hazırkı texnoloji transformasiya əhəmiyyətinə görə əvvəlki bütün dəyişiklikləri geridə qoya bilər. Əvvəllər əsasən informasiyanın çatdırılması kanalları dəyişirdi. Bu gün isə onun istehsalçısı dəyişir.

XXI əsrin əvvəllərində hakimiyyət ənənəvi kütləvi informasiya vasitələri — televiziya, radio və çap nəşrləri üzərində nəzarəti gücləndirməyə çalışırdı. Lakin məhz həmin dövrdə elektron media informasiya məkanına daxil oldu. İnzibati, maliyyə və hüquqi nəzarət mexanizmləri elektron mediaya da tətbiq edilməyə başlayanda sosial şəbəkələrin təsiri sürətlə artdı.

İnformasiya artıq yalnız yuxarıdan aşağıya — dövlətdən, redaksiyadan və ya televiziya studiyasından auditoriyaya doğru hərəkət etmirdi. O, üfüqi şəkildə — bir vətəndaşdan digərinə, bir icmadan başqasına, smartfonlar, messencerlər və sosial platformalar vasitəsilə yayılmağa başladı.

Altı milyon insan — milyonlarla redaksiya

Altı milyon vətəndaşın sosial şəbəkələrdən informasiya alması barədə fikir bu gün hətta ehtiyatlı qiymətləndirmə təsiri bağışlayır. DataReportal-ın hesablamalarına görə, 2025-ci ilin oktyabrında Azərbaycanda sosial şəbəkələrdə təxminən 7,61 milyon aktiv istifadəçi hesabı mövcud olub. Bu göstərici ölkə əhalisinin 73,1 faizinə bərabər idi. Təşkilat özü də vurğulayır ki, söhbət mütləq unikal istifadəçilərdən deyil, istifadəçi hesablarından gedir. DataReportal

Bu rəqəmlər əsas bir həqiqəti göstərir: sosial şəbəkələri artıq kənar və ya alternativ informasiya məkanı hesab etmək olmaz. Əhalinin əhəmiyyətli hissəsi üçün onlar xəbərlərin alınması, ictimai problemlərin müzakirəsi və şəxsi mövqenin ifadə edilməsi üçün əsas kanala çevrilib.

Nəticədə peşəkar jurnalistika məzmun istehsalı üzərindəki müstəsna hüququnu itirib. Smartfonu olan hər bir insan potensial müəllif, operator, şərhçi və informasiya yayıcısıdır. Hadisə şahidi jurnalist hadisə yerinə çatmamış video yayımlaya bilər. Bir paylaşım böyük bir kütləvi informasiya vasitəsinin auditoriyası ilə müqayisə edilə biləcək izləyici sayı toplaya bilər.

Sosial şəbəkələrə loyallıq nümayiş etdirən resurslara investisiya yatırmaq, təzyiq göstərmək, qorxutmaq, bloklamaq və ya inzibati məhdudiyyətlər tətbiq etməklə nəzarət yaratmaq cəhdləri yel dəyirmanları ilə mübarizənin bir növünə çevrilib. Redaksiyanı bağlamaq, saytı bloklamaq və ya ayrıca bir jurnalistin fəaliyyətini məhdudlaşdırmaq mümkündür. Lakin eyni zamanda informasiya hazırlayan və yayan milyonlarla insanı dayandırmaq mümkün deyil.

Üstəlik, təzyiq cəmiyyətin müstəqil informasiyaya olan tələbatını aradan qaldırmır. O, sadəcə bu tələbatı başqa platformalara yönəldir, anonim mənbələrin yayılmasına şərait yaradır və rəsmi məlumatlara etimadı azaldır.

Süni intellekt son maneələri də aradan qaldırır

Süni intellekt bu prosesi yeni mərhələyə çıxarır. Peşəkar görünüşlü mətn, şəkil və ya videonun hazırlanması üçün artıq həmişə redaksiya, studiya və bahalı avadanlıq tələb olunmur. Müasir rəqəmsal alətlərə çıxışı olan bir nəfər əvvəllər bütöv bir komandanın gördüyü işi yerinə yetirə bilər.

Bu, böyük imkanlar açır. Süni intellekt jurnalistlərə böyük həcmli sənədləri emal etmək, statistikanı təhlil etmək, mətnləri tərcümə etmək, müsahibələrin səs yazısını mətnə çevirmək, rəsmi bəyanatlardakı ziddiyyətləri aşkar etmək və informasiyanın təqdimatının yeni formalarını yaratmaqda kömək edə bilər.

Lakin bununla yanaşı, risklər də artır. Süni şəkildə yaradılmış şəkillər, saxta videolar, səs imitasiyası və dezinformasiyanın avtomatlaşdırılmış şəkildə yayılması faktı uydurmadan ayırmağı çətinləşdirir. Məzmunun həcmi cəmiyyətin onun doğruluğunu yoxlamaq imkanlarından daha sürətlə artır.

Buna görə də süni intellekt peşəkar jurnalistikanı ləğv etmir. Əksinə, onun ictimai missiyasını daha da vacib edir. İnformasiya bolluğu şəraitində əsas resurs informasiyanın özü deyil, onun mənbəyinə olan etimaddır.

Gələcəyin jurnalisti sadəcə mətn müəllifi deyil. O, faktları yoxlamağı, mürəkkəb prosesləri izah etməyi, sübutları manipulyasiyadan ayırmağı, rəqəmsal məzmunun mənşəyini müəyyənləşdirməyi və cəmiyyət qarşısında məsuliyyət daşımağı bacaran mütəxəssisdir.

Nəzarət etimad yaratmır

Son onilliklərin tarixi göstərir ki, inzibati nəzarət davamlı ictimai razılaşmanı təmin edə bilməz. O, müəyyən fikirlərin yayılmasını müvəqqəti məhdudlaşdıra bilər, lakin etimadsızlığın, narazılığın və ya münaqişənin səbəblərini aradan qaldırmır.

İctimai konsensus informasiya inhisarı vasitəsilə deyil, açıq müzakirə yolu ilə formalaşır. Bunun üçün müxtəlif mövqelərin təqdim edildiyi, vətəndaşların arqumentləri müqayisə etmək və müstəqil nəticə çıxarmaq imkanına malik olduğu məkan lazımdır.

Dövlət fikir müxtəlifliyindən qorxmamalıdır. Tənqidi jurnalistika problemləri böhrana çevrilməzdən əvvəl üzə çıxara bilər. Müstəqil kütləvi informasiya vasitələri cəmiyyətlə hakimiyyət arasında əks əlaqəni təmin edir, yanlış qərarlar barədə xəbərdarlıq edir, sui-istifadə hallarını aşkara çıxarır və dövlət idarəçiliyinin keyfiyyətinin yüksəlməsinə kömək edir.

Tənqidin boğulması isə informasiya boşluğu yaradır. Belə bir sistemdə dövlət institutları ictimai əhvali-ruhiyyə barədə təhrif olunmuş mənzərə əldə etməyə başlayır, əhali isə cavabları təsdiqlənməmiş paylaşımlarda və anonim kanallarda axtarır.

171-ci yerdən azad ölkələr sırasına

Beynəlxalq qiymətləndirmələrdə Azərbaycanda mətbuat azadlığının vəziyyəti son dərəcə ağır olaraq qalır. “Sərhədsiz Reportyorlar” təşkilatının 2025-ci il indeksində ölkə 167-ci yeri tuturdusa, 2026-cı il reytinqində 180 dövlət arasında 171-ci yerə geriləyib. Azərbaycan mümkün yüz baldan 23,95 bal toplayıb, ölkədə mətbuat azadlığının vəziyyəti isə “çox ciddi” kateqoriyasına aid edilib. “Sərhədsiz Reportyorlar”

Bu göstəriciləri yalnız xarici qiymətləndirmə və ya beynəlxalq siyasi mübarizənin elementi kimi qəbul etmək olmaz. Ölkənin reytinqdəki mövqeyi onun nüfuzuna, investisiya cəlbediciliyinə, innovasiyaları inkişaf etdirmək imkanlarına və institutlarının rəqabət qabiliyyətinə təsir göstərir.

Azərbaycan yalnız reytinqin aşağı pillələrini tərk etməyə deyil, söz azadlığının davamlı inkişafın və milli təhlükəsizliyin şərti hesab olunduğu dövlətlər sırasına daxil olmağa çalışmalıdır.

Bunun üçün siyasi iradə lazımdır. Peşə fəaliyyətinə görə həbsdə olan və ya cəza çəkən jurnalistlər azad edilməlidir. Media bazarı liberallaşdırılmalı, redaksiyalar üçün bərabər iqtisadi şərait yaradılmalı, qanunvericiliyin seçmə qaydada tətbiqindən imtina edilməli və redaksiya müstəqilliyinə real təminatlar verilməlidir.

Kütləvi informasiya vasitələrinə dövlət dəstəyi loyallığın formalaşdırılması alətinə çevrilməməlidir. Bu dəstək şəffaf şəkildə, aydın meyarlar əsasında və redaksiya siyasətinə müdaxilə edilmədən bölüşdürülməlidir. Jurnalistlərin ictimai əhəmiyyət daşıyan informasiyaya çıxışı təmin edilməli, informasiya sorğularına cavab verməkdən imtina edən vəzifəli şəxslərin məsuliyyət mexanizmi gücləndirilməlidir.

Həsən bəy Zərdabinin yeni vəsiyyəti

Həsən bəy Zərdabinin 151 il əvvəl milli mətbuatın qarşısına qoyduğu missiya bu gün də aktuallığını qoruyur. Texnologiyalar, formatlar və xəbərlərin yayılma sürəti dəyişir, lakin cəmiyyətin biliyə, səmimi müzakirəyə və etibarlı informasiyaya ehtiyacı qalır.

Süni intellekt Azərbaycan qarşısında seçim açır. Ondan kütləvi təbliğat, rəqəmsal nəzarət və ictimai dəstəyin imitasiyası üçün istifadə etmək olar. Lakin həmin süni intellekt maarifçilik, jurnalistikanın keyfiyyətinin yüksəldilməsi, biliyə çıxışın genişləndirilməsi və ictimai nəzarətin gücləndirilməsi vasitəsinə də çevrilə bilər.

Azərbaycan mətbuatının gələcəyi nəzarət altında olan resursların sayı və informasiyanın məhdudlaşdırılması mexanizmlərinin mükəmməlliyi ilə müəyyənləşmir. Bu gələcək dövlətin və cəmiyyətin yeni reallığı qəbul etmək qabiliyyətindən asılıdır: rəqəmsal dövrdə qadağalar vasitəsilə ictimai şüuru idarə etmək mümkün deyil.

Yeganə rasional yol obyektiv, plüralist və keyfiyyətli informasiya məkanının formalaşdırılmasıdır. Nəzarət deyil, etimad. Tənqid qorxusu deyil, ona cavab vermək hazırlığı. İnformasiya inhisarı deyil, ideyaların azad rəqabəti.

Məhz belə bir keçid Həsən bəy Zərdabinin işinin layiqli davamı və Azərbaycan milli mətbuatının 151 illik yolunun ən mühüm nəticəsi ola bilər.