Söz azadlığı yoxa çıxmayıb — o, sadəcə formasını dəyişib. Və bunun daha yaxşı istiqamətdə baş verdiyini demək çətindir

Hər il 3 may tarixində dünya Mətbuat Azadlığı Gününü qeyd edir — bu tarix müstəqil jurnalistikanın dəyərini xatırlatmalı olan bir gündür. Lakin 2026-cı ildə bu gün getdikcə daha az bayram, daha çox diaqnoz kimi səslənir.

Otuz il əvvəl, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və UNESCO çərçivəsində söz azadlığının qlobal müdafiəsi ideyası təsbit edilərkən, demək olar ki, sadəlövh bir inam mövcud idi: məlumatın çoxluğu avtomatik olaraq daha çox azadlıq deməkdir. Tarix isə fərqli qərar verdi.

Bu gün biz elə bir dünyada yaşayırıq ki, burada informasiya əvvəlkindən daha çoxdur, lakin ona olan etimad daha azdır.

1993-cü ildən bəri mətbuatın inkişafını yavaş, demək olar ki, hiss olunmayan bir sürüşmə kimi təsvir etmək olar: azadlığın genişlənməsindən onun mürəkkəbləşməsinə, açıqlıqdan parçalanma və nəzarətə doğru keçid.

1990-cı illərdə mətbuat həqiqətən genişlənirdi. İdeoloji baryerlərin dağılması, xüsusilə postsosialist ölkələrdə müstəqil nəşrlərin partlayışvari artımına səbəb oldu. Qəzetlər siyasətin, ictimai müzakirənin və bəzən də xaosun meydanına çevrilirdi. Məhz bu xaosun içində azadlıq hissi formalaşırdı.

Sonra internet gəldi — və hər şeyi dəyişdi.

Redaksiyalar artıq informasiya qapısı olmaqdan çıxdı. Onların vasitəçi rolu — xəbərləri seçən, yoxlayan və strukturlaşdıran institut kimi funksiyası — zəifləməyə başladı. İnformasiya ani, sonsuz və getdikcə daha az idarə olunan hala gəldi. Bununla yanaşı jurnalistikanın iqtisadi modeli də dağıldı: reklam texnoloji platformalara keçdi və onunla birlikdə medianın maliyyə müstəqilliyi də zəiflədi.

Lakin əsas dönüş nöqtəsi daha sonra baş verdi.

Son illərdə, Sərhədsiz Reportyorlar təşkilatının qeyd etdiyi kimi, jurnalistikaya təzyiq daha mürəkkəb forma alıb. Bu artıq yalnız birbaşa qadağalar və ya senzura deyil. Bu, bazar vasitəsilə, alqoritmlər vasitəsilə, mülkiyyət strukturları vasitəsilə həyata keçirilən nəzarətdir. Bu, söz azadlığının formal olaraq mövcud olduğu, lakin onun təsirinin media mühitinin strukturu ilə məhdudlaşdırıldığı bir dünyadır.

İnformasiya artıq birləşdirmir — o, bölür. Auditoriya paralel reallıqlarda yaşayır, burada faktlar interpretasiyalarla, bəzən isə açıq dezinformasiya ilə rəqabət aparır.

Azərbaycanda bu qlobal transformasiya özünəməxsus xüsusiyyətlər qazandı.

1990-cı illərin sonunda ölkə qısa, lakin nəzərəçarpan media plüralizmi dövrünü yaşadı. 1998-ci ildə senzuranın ləğvi çap mediasının inkişafına təkan verdi və bu media siyasi və ictimai müzakirənin əsas platformasına çevrildi. Bu, gur başlıqların, kəskin qarşıdurmaların və iqtisadi çətinliklərə baxmayaraq real ideya rəqabətinin dövrü idi.

Lakin bu mərhələ keçid xarakteri daşıyırdı.

2000-ci illərin ortalarından etibarən media mühiti tədricən daralmağa başladı. Müstəqil çap nəşrləri ya bağlanır, ya transformasiya olunur, ya da onlayn müstəviyə keçirdi. Lakin rəqəmsal mühitə keçid gözlənildiyi kimi tam azadlıq gətirmədi. İnternet informasiyaya çıxışı genişləndirdi, lakin müstəqilliyi təmin etmədi.

2020-ci illərə gəldikdə isə “idarə olunan” adlandırıla biləcək bir sistem formalaşdı. Əsas informasiya axınları məhdud sayda aktorun əlində cəmləşib, müstəqil jurnalistikanın bir hissəsi isə ölkə xaricinə keçib. Çap mediası öz təsirini itirib və yerini rəqəmsal kanallara verib, lakin bu kanallar da tənzimlənən mühitdə fəaliyyət göstərir.

Bu, unikal vəziyyət deyil — lakin xarakterikdir.

Azərbaycan, bir çox digər ölkələr kimi, göstərir ki, rəqəmsallaşma özü-özlüyündə azadlığa aparmır. O, sadəcə nəzarət alətlərini dəyişir.

Mətbuatın gələcəyi, onun keçmişi kimi, xətti olmayacaq.

Bir tərəfdə jurnalistikanı öz ekosistemlərinə daha dərindən inteqrasiya edən platformalar var. Digər tərəfdə isə medianın yaşamaq üçün abunə modellərinə, niş formatlara və keyfiyyətə yönəlməsi cəhdləri. Bu iki qüvvə arasında isə informasiya axınlarını getdikcə daha aktiv şəkildə tənzimləyən dövlətlər dayanır.

Və bu qüvvələrin arasında jurnalistika qalır — artıq vahid institut kimi yox, funksiya kimi.

Yoxlama funksiyası.
Şərh funksiyası.
Etimad funksiyası.

Problem ondadır ki, bu gün ən çatışmayan resurs məhz etimaddır.

Söz azadlığı yoxa çıxmayıb. Lakin o, artıq həqiqətin eşidiləcəyinə zəmanət vermir.