Respublikanı aşan dövlət: 28 May bu gün Azərbaycan üçün nə ifadə edir

28 may Azərbaycanda Müstəqillik Günü qeyd olunur. Məhz bu gün, 1918-ci ildə – 108 il əvvəl Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC) – müsəlman dünyasında ilk respublika elan edilmişdi.

28 may Azərbaycan üçün sadəcə milli təqvimdə bir tarix deyil. Bu, ölkənin ilk dəfə özünü müasir siyasi layihə kimi – müsəlman kimliyini, Avropa dövlətçilik modelini və milli öz müqəddəratını təyin etmə ideyalarını birləşdirməyə çalışan dünyəvi parlament respublikası kimi bəyan etdiyi gündür. Müasir Azərbaycan üçün Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan olunması haqqında yaddaş yalnız tarixi irsin bir hissəsi deyil, həm də dövlət legitimliyinin, xarici siyasi identikliyin və milli özünüdərkin ən mühüm elementlərindən biridir.

Cümhuriyyətin elan olunmasından bir əsrdən artıq vaxt keçməsinə baxmayaraq, Azərbaycan özünü həmin qısaömürlü, lakin simvolik baxımdan son dərəcə mühüm dövrün varisi kimi qəbul etməyə davam edir. Məhz buna görə də Bakının rəsmi ritorikasında 1991-ci ildə əldə edilmiş müstəqillik yeni dövlətin yaranması deyil, itirilmiş dövlətçiliyin bərpası kimi təqdim olunur.

İmperiyanın dağıntıları üzərində respublikanın doğuluşu

1918-ci ilin yazı Qafqaz üçün siyasi xaos dövrü idi. Rusiya imperiyası çökmüş, Birinci dünya müharibəsi sona yaxınlaşmış, Cənubi Qafqaz isə milli hərəkatların, xarici orduların və inqilabi qüvvələrin mübarizə meydanına çevrilmişdi.

Fevral inqilabından sonra yaradılmış Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası cəmi bir neçə həftə mövcud oldu. Zaqafqaziya Seymindəki erməni, gürcü və müsəlman fraksiyaları regionun gələcəyi ilə bağlı razılığa gələ bilmədilər. 26 mayda Gürcüstan müstəqilliyini elan etdi. Artıq ertəsi gün müsəlman fraksiyası Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Milli Şurasının yaradıldığını bəyan etdi.

28 mayda Müstəqillik Bəyannaməsi imzalandı — bu sənəd bu gün də Azərbaycanda milli dövlətin siyasi manifesti kimi qəbul olunur. Sənəddə Azərbaycan xalqının suverenlik hüququ təsbit edilir, parlament demokratiyası və etnik və dini mənsubiyyətindən asılı olmayaraq vətəndaşların bərabərliyi prinsipləri elan olunurdu.

Müsəlman Şərqi üçün bu, demək olar ki, inqilabi addım idi.

İlk müsəlman parlament respublikası

Tarixçilər tez-tez vurğulayırlar ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti müsəlman dünyasında ilk parlament respublikası olub. Lakin bu faktın əhəmiyyəti simvolika ilə məhdudlaşmır.

İmperiyaların süqutu və Avropada millətçiliyin yüksəlişi fonunda yeni respublika dini hüquqa deyil, vətəndaş kimliyinə əsaslanan dövlət modeli yaratmağa çalışırdı. AXC parlamentində müxtəlif partiyaların və etnik qrupların nümayəndələri — azərbaycanlılar, ermənilər, ruslar, yəhudilər, polyaklar və almanlar təmsil olunurdu.

Müasir Azərbaycanda xüsusilə AXC hökumətinin qadınlara seçki hüququ verməsi tez-tez xatırlanır. Bu qərar Fransa və İsveçrə də daxil olmaqla bir çox Avropa ölkələrindən daha əvvəl qəbul edilmişdi.

Bugünkü Azərbaycan hakimiyyəti üçün bu epizod mühüm ideoloji rol oynayır: bu, dünyəvi dövlətçilik və modernləşmə ənənəsinin ölkədə yalnız sovet irsinin nəticəsi olmadığını, öz tarixi köklərinə malik olduğunu vurğulamağa imkan verir.

Bakı milli yaddaşın mərkəzi kimi

Respublikanın mövcudluğunun ilk aylarında hökumət faktiki olaraq öz paytaxtına nəzarət etmirdi. Bakı Stepan Şaumyanın rəhbərlik etdiyi Bakı Kommunasının, daha sonra isə “Sentrokaspi diktaturası” adlandırılan qurumun nəzarəti altında idi.

Yalnız 1918-ci ilin payızında, Osmanlı imperiyasının Qafqaz İslam Ordusunun şəhərə daxil olmasından sonra AXC hökuməti Bakıya köçdü.

Məhz bu hadisə bu gün Azərbaycan tarixi yaddaşında xüsusi yer tutur. Bakının azad olunması milli dövlətçiliyin formalaşmasının əsas epizodlarından biri və eyni zamanda Azərbaycan ilə Türkiyə arasında strateji əlaqələrin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. XXI əsrdə bu münasibətlər tamhüquqlu hərbi-siyasi ittifaqa çevrilib.

Bu tarixi xətt xüsusilə İkinci Qarabağ müharibəsi-ndən sonra daha da gücləndi. Həmin müharibə zamanı Türkiyənin dəstəyi Azərbaycanın Qarabağın böyük hissəsinə nəzarəti bərpa etməsində mühüm rol oynadı.

AXC niyə hələ də əhəmiyyətlidir

Birinci respublika iki ildən az mövcud olsa və 1920-ci ilin aprelində Qırmızı Ordunun müdaxiləsindən sonra süqut etsə də, onun siyasi irsi təəccüblü dərəcədə davamlı oldu.

SSRİ dağıldıqdan sonra, 1991-ci ildə Azərbaycan rəsmi olaraq özünü AXC-nin hüquqi varisi elan etdi. Bu qərar yalnız simvolik deyil, həm də strateji əhəmiyyət daşıyırdı.

Birincisi, bu yanaşma 1991-ci il müstəqilliyini daha uzun tarixi xəttə daxil etməyə imkan verirdi və göstərirdi ki, müasir Azərbaycan postsovet qurumu deyil, bərpa edilmiş milli dövlətdir.

İkincisi, AXC irsinə müraciət dünyəvi dövlətçilik ideologiyasının formalaşdırılmasına kömək edirdi. Əhalisinin əksəriyyəti müsəlman olmasına baxmayaraq, Azərbaycan özünü ardıcıl şəkildə çoxkonfessiyalı cəmiyyət modelinə malik dünyəvi dövlət kimi təqdim edir.

Üçüncüsü, 1918-ci il respublikasının yaddaşı ölkənin xarici siyasət imicinin bir hissəsinə çevrilib. Azərbaycan özünü Şərq ilə Qərb, islam dünyası ilə Avropa, ənənə ilə modernləşmə arasında körpü kimi təqdim etməyə çalışır.

Tarix müasir siyasətin bir hissəsi kimi

Bu gün 28 may Azərbaycanda yalnız dövlət bayramı deyil, həm də siyasi narrativin mühüm elementidir.

Rəsmi çıxışlarda hakimiyyət mütəmadi olaraq AXC ilə müasir dövlət arasında birbaşa xətt aparır — parlamentarizmdən və milli suverenlikdən tutmuş müstəqil xarici siyasət ideyasınadək.

Eyni zamanda tarixi yaddaş Qarabağ ətrafındakı münaqişə, iqtisadi transformasiyalar və müharibə ilə müşayiət olunan onilliklərdən sonra cəmiyyətin konsolidasiyası aləti kimi də istifadə olunur.

Bir çox azərbaycanlı üçün birinci respublikanın tarixi milli dövlətçiliyin kənardan hədiyyə edilmədiyini, dünyanın ən xaotik dövrlərindən birində yerli siyasi elitalar tərəfindən yaradıldığını göstərən simvola çevrilib.

Məhz buna görə də Azərbaycanda 28 may yalnız bir əsrdən çox əvvəl Tbilisidə imzalanmış bəyannamənin ildönümü kimi qəbul edilmir. Bu gün ölkə özünə xatırladır ki, müstəqil Azərbaycan ideyası imperiyaları, sovet dövrünü, müharibələri və SSRİ-nin süqutunu geridə qoyaraq nəticədə müasir dövlətin əsasına çevrilib.