Cənubi Qafqaz 2050: Münaqişə zonası yeni dünyanın kəsişmə nöqtəsində

Gələcəkdən reportaj

2050-ci il — Səhər saat yeddidə Xəzər dənizi üzərində yüzlərlə pilotsuz yük platforması havaya qalxır. Onlar Azərbaycanın şərq sahillərində yerləşən Avrasiyanın ən böyük bərpa olunan enerji terminalı ilə dənizdəki külək parkları arasında hərəkət edirlər. Süni intellekt marşrutları koordinasiya edir, enerji şəbəkələrini idarə edir və Bakıdan Berlinə qədər elektrik enerjisinin paylanmasını təmin edir.

Paytaxtın bulvarında gəzərkən cəmi otuz il əvvəl ölkə iqtisadiyyatının əsasən neft və qazdan asılı olduğunu xatırladan çox az şeyə rast gəlmək olar.

“Azərbaycanın müasir dövlətini neft qurdu, onun gələcəyini isə yaşıl enerji təmin etdi”, — keçmiş neft terminalında yaradılmış Enerji Transformasiyası Muzeyində elektron bələdçi belə deyir.

Cənubi Qafqazın gənc nəsli üçün XX əsrin sonu və XXI əsrin əvvəllərində baş vermiş müharibələr artıq uzaq keçmişin hadisələri kimi görünür.

Lakin bu günə aparan yol uzun və mürəkkəb olub.

Sülh münaqişədən daha sərfəli olanda

2020-ci illərdə Cənubi Qafqaz Avrasiyanın ən mürəkkəb siyasi regionlarından biri hesab olunurdu. Azərbaycan və Ermənistan onilliklərlə davam edən qarşıdurmadan sonra yeni reallıq qurmağa çalışırdı. Gürcüstan Avropaya inteqrasiya arzuları ilə regional çağırışlar arasında balans saxlayırdı. Rusiya, Türkiyə, Avropa İttifaqı, Çin və ABŞ isə regionu geosiyasi rəqabət meydanı kimi qiymətləndirirdi.

Bu gün mənzərə tamamilə fərqlidir.

Yüksək sürətli dəmir yolu xətti Bakı, Tbilisi və İrəvanı dörd saatdan az müddətdə birləşdirir. Hər il milyonlarla ton yük Çin, Mərkəzi Asiya, Xəzər hövzəsi və Avropanı birləşdirən marşrutlarla Cənubi Qafqazdan keçir.

Bir vaxtlar ekspertlərin “Orta Dəhliz” adlandırdığı layihə indi daha çox “Avrasiya Arteriyası” kimi tanınır.

İqtisadçılar hesab edirlər ki, regionun siyasi məntiqini dəyişən əsas amil məhz ticarət olub.

Bu gün tranzitin bir günlük dayanmasının dəyəri XXI əsrin əvvəllərində bəzi Qafqaz dövlətlərinin illik büdcəsini üstələyir.

Qarabağ – Qafqazın Silikon Vadisi

2025-ci ildə bir çoxları Qarabağın dayanıqlı inkişaf məkanına çevrilib-çevrilməyəcəyini müzakirə edirdi.

2050-ci ildə cavab artıq aydındır.

Ağdamda enerji saxlanması və kvant hesablamaları üzrə tədqiqat mərkəzləri fəaliyyət göstərir. Füzulidə regionun ən böyük günəş enerjisi kompleksləri yerləşir. Şuşa isə hər il Avropa, Asiya və Şimali Amerikadan alimləri və texnologiya liderlərini bir araya gətirən Beynəlxalq Süni İntellekt Forumuna ev sahibliyi edir.

Bir zamanlar münaqişə ilə assosiasiya olunan şəhər bu gün Avrasiyanın əsas innovasiya mərkəzlərindən biri kimi tanınır.

Şuşanın küçələrində axşam saatlarında azərbaycan, erməni, ingilis, çin və türk dillərində danışan insanlara rast gəlmək mümkündür.

Bir vaxtlar qeyri-mümkün görünən mənzərə artıq adi həyatın bir hissəsinə çevrilib.

Ermənistanın insan kapitalı inqilabı

İrəvanda texnologiya kampuslarının ətrafındakı kafelərdə boş yer tapmaq çətindir.

Ermənistan böyük sənaye dövləti olmadı. O, fərqli seçim etdi.

Son iyirmi ildə ölkə süni intellekt, robototexnika və mikroelektronika üçün proqram təminatı ixrac edən aparıcı mərkəzlərdən birinə çevrildi.

Bir çox ekspertlər Ermənistan modelini “dənizi olmayan Sinqapur” adlandırırlar.

Uzun illər nəqliyyat məhdudiyyətləri ilə üzləşən ölkə təhsil və innovasiyanı əsas ixrac məhsuluna çevirməyi bacardı.

Bu gün Ermənistanın ixrac gəlirlərinin hər üç dollarından biri rəqəmsal iqtisadiyyatın payına düşür.

Tbilisi – Avrasiyanın maliyyə paytaxtı

Axşam saatlarında Kür çayının sahilində yüksələn göydələnlərin işıqları şüşə fasadlarda əks olunur.

Otuz il əvvəl belə mənzərəni Dubayda və ya Sinqapurda görmək mümkün idi.

Bu gün isə həmin mənzərə Tbilisiyə məxsusdur.

Gürcüstan özünün əsas üstünlüyündən – coğrafi mövqeyindən maksimum istifadə etdi.

Avropa ilə Asiyanı birləşdirən əsas maliyyə, logistika və məlumat axınları ölkədən keçir.

Beynəlxalq investisiya fondları regional qərargahlarını burada açır, Qafqaz Rəqəmsal Birjası isə dünyanın ən sürətlə inkişaf edən maliyyə platformalarından birinə çevrilib.

Neft və qaz dövrünün sonu?

Tam olaraq yox. XXI əsrin əvvəllərindəki proqnozların əksinə olaraq, karbohidrogenlər yox olmadı. Lakin onların rolu dəyişdi.

Neft artıq dünya siyasətini əvvəlki kimi müəyyən etmir. XXI əsrin ortalarının əsas sərvəti enerji, məlumat və texnologiyadır.

Xəzər dənizi dünyanın ən böyük bərpa olunan enerji istehsalı mərkəzlərindən birinə çevrilib.

Minlərlə dəniz külək turbini Balkanlardan Mərkəzi Avropaya qədər milyonlarla evə elektrik enerjisi verir.

Bir vaxtlar Xəzər “neft dənizi” adlandırılırdı. Bu gün isə onu daha çox “gələcəyin enerji dənizi” adlandırırlar.

1918-ci ilin arzusu yenidən doğulur

Tbilisinin mərkəzində qeyri-adi bir abidə ucalır. Üç fiqur Azərbaycanı, Ermənistanı və Gürcüstanı təmsil edir.

Bu abidə nə hərbi qələbəyə, nə də siyasi liderə həsr olunub.

O, 1918-ci ildə mövcud olmuş, lakin qısa ömür sürmüş Zaqafqaziya Federasiyasının xatirəsini yaşadır.

Onilliklər boyu bu ideya tarixi maraqdan başqa bir şey kimi görünmürdü.

Lakin 2042-ci ildə region ölkələri Cənubi Qafqaz İqtisadi Birliyini yaratdılar. Bu birlik vahid dövlət deyil. Onun ortaq ordusu və vahid xarici siyasəti yoxdur.

Lakin ortaq bazarı, inteqrasiya olunmuş nəqliyyat sistemi, rəqəmsal platformaları və enerji şəbəkələri mövcuddur.

Bəzən tarix unudulmuş ideyalara qayıdır və onlara yeni məzmun verir.

Yeni dünyanın kəsişmə nöqtəsi

Bu gün Cənubi Qafqaz artıq dünyanın ucqar bölgəsi kimi qəbul edilmir.

Əksinə, o, XXI əsrin əsas transformasiyalarının – enerji keçidinin, rəqəmsal inqilabın və qlobal ticarətin yenidən qurulmasının mərkəzində yerləşir.

Bakından Tbilisiyə hərəkət edən pilotsuz ekspresin pəncərəsindən baxarkən sərnişinlər Xəzərin külək parklarını, Qarabağın günəş vadilərini, Gürcüstanın logistika mərkəzlərini və Ermənistanın texnologiya kampuslarını görə bilirlər.

Otuz il əvvəl bu mənzərə elmi fantastika kimi görünərdi. Bu gün isə reallıqdır.

Tarix göstərir ki, gələcək nadir hallarda insanların gözlədiyi formada gəlir. Bəzən o, dünən qurulması mümkünsüz görünən yollarla gəlir.