Qurban, yaddaş və mərhəmət: Azərbaycanda Qurban bayramı əsrləri necə keçib

Bakının köhnə məhəllələrində Qurban bayramının səhəri gün doğmamış başlayır. Günəşin ilk şüaları görünməzdən əvvəl dar küçələr məscidlərə tələsən kişilərin sakit səsləri, təndirdən çıxan təzə çörəyin qoxusu və bayram ərəfəsində gətirilmiş qoçların nigaran mələşməsi ilə dolur. Bəziləri üçün bu, ilk növbədə dini ayindir, digərləri üçün isə imperiyaları, sovet ateizmini, müharibələri və neft bumunu yaşamış ailə ənənəsidir. Lakin Azərbaycan üçün Qurban bayramı sadəcə islam bayramından daha böyük məna daşıyır. Bu, ölkənin tarixi yaddaşının aynasıdır.

İslam dünyasında İyd əl-Ədha kimi tanınan qurban bayramı ən qiymətli varlığını iman uğrunda fəda etməyə hazır olan İbrahim peyğəmbərin hekayəsinə dayanır. İslam ənənəsinə görə, Allah son anda onun əlini saxlayaraq oğlunun əvəzinə qurbanlıq heyvan göndərmişdi. Bu hekayə əsrlər boyu moizələrdə, ailə söhbətlərində və uşaqlıq xatirələrində təkrarlanıb. Ancaq Azərbaycanda bu hekayə xüsusi sosial məna da qazanıb: burada qurban anlayışı yalnız dinlə deyil, insan həmrəyliyi ideyası ilə də bağlı olub.

Avropa, Rusiya, İran və Türkiyə arasında yerləşən Azərbaycanda islam ənənəsi heç vaxt təcrid olunmuş şəkildə mövcud olmayıb. Azərbaycan əsrlər boyu ticarət yollarının və mədəniyyətlərin kəsişmə nöqtəsi olub. Buna görə də dini bayramlar tədricən yerli adətlərlə və Qafqaz qonaqpərvərlik ənənələri ilə iç-içə keçib. Qurban bayramı təkcə ibadət deyil, həm də qonşuluq bayramına çevrilib. Qurbanlıq heyvanın əti qohumlar, kasıb ailələr və təsadüfi qonaqlar arasında bölüşdürülüb. Bu gün də bəzi kəndlərdə bayram günü ən azı bir evin süfrəsiz qalması ayıb hesab olunur.

Azərbaycanda bu bayramın tarixi Məkkəyə ziyarətlə sıx bağlıdır. Həcc uzun illər azərbaycanlı müsəlmanlar üçün demək olar ki, mifoloji səfər sayılırdı — bahalı, təhlükəli və çox vaxt əlçatmaz. XIX əsrdə Şəki, Gəncə və ya Bakıdan olan zəvvarlar aylarla İran və Osmanlı imperiyası üzərindən Qırmızı dənizə doğru karvanlarla yol gedirdilər. Bəziləri səfəri maliyyələşdirmək üçün əmlakını satırdı. Evə dönüş isə ictimai hadisəyə çevrilirdi: insan müqəddəs islam dünyasına toxunub dəyişmiş biri kimi qarşılanırdı.

Bu gün belə Azərbaycanda “hacı” sözü sadəcə dini titul kimi səslənmir. O, hörmət, həyat təcrübəsi və müəyyən mənəvi nüfuz mənasını verir. Köhnə Bakı həyətlərində yaşlı kişilərə hələ də adlarından daha çox “hacı” deyə müraciət olunur.

Sovet dövrü bu ənənəni demək olar ki, məhv edəcəkdi. Onilliklər boyu din ictimai həyatdan sıxışdırılıb çıxarıldı, Məkkəyə ziyarət isə əksər möminlər üçün faktiki olaraq mümkünsüz oldu. Lakin Qurban bayramı yox olmadı. O, mənzillərin və kənd evlərinin şəxsi məkanına çəkilərək ailələrin yaddaşında yaşadı. İnsanlar gizli şəkildə qoç kəsir, əti qonşular arasında bölüşdürür və duaları qapalı qapılar arxasında oxuyurdular. Hər şeyin sürətlə və zorla dəyişdiyi bir ölkədə məhz ailə ənənələri unudulmağa qarşı səssiz müqavimət formasına çevrilmişdi.

Sovet İttifaqının dağılmasından sonra din Azərbaycanda bazar iqtisadiyyatı və neft müqavilələri ilə eyni vaxtda yenidən ictimai məkana qayıtdı. Məscidlər bərpa olunmağa başladı, minlərlə insan yenidən həcc ziyarəti etmək imkanı qazandı, Qurban bayramı isə rəsmi dövlət bayramına çevrildi. Ancaq müasir Azərbaycanda Qurban bayramı artıq yalnız din deyil. Bu, həm də ölkədəki sosial fərqlərin əksidir.

Bakının varlı məhəllələrində artıq qurbanlıq heyvanları mobil tətbiqlər vasitəsilə sifariş etmək mümkündür və ət vakuum qablaşdırmada çatdırılır. Şəhərətrafı qəsəbələrdə və kəndlərdə isə insanlar hələ də həyətlərdə toplaşır, kişilər heyvanı öz əlləri ilə parçalayır, qadınlar isə qonşular üçün plov və isti çay hazırlayırlar. Lakin bayramın hər iki formasında əsas fikir dəyişməz qalır — birlik hissi. Sürətlə dəyişən cəmiyyətdə belə Qurban bayramı sosial fərqlərin bir süfrə arxasında müvəqqəti olaraq itdiyi nadir anlardandır.

Son illərdə bayram yeni məna da qazanıb. Qlobal böhranlar, müharibələr və iqtisadi narahatlıqlar fonunda o, insan həmrəyliyinin dəyərini xatırladan simvol kimi qəbul olunur. Azərbaycanda xeyriyyə təşkilatları və könüllü qruplar hər il aztəminatlı ailələrə, qaçqınlara və tənha yaşlı insanlara qurban payı paylayırlar. Dini ənənədə qurban həmişə öz rifahının bir hissəsindən başqaları naminə imtina etmək anlamı daşıyıb. Cənubi Qafqazın müasir reallığında bu fikir xüsusilə kəskin səslənir.

Azərbaycanda Qurban bayramı yalnız din vasitəsilə izah edilə biləcək bayram deyil. O, zəvvar karvanlarının, sovet illərinin səssiz inancının, köhnə Bakı həyətlərinin və qonşu ilə ət bölüşməyi siyasi şüarlardan üstün tutan kənd ailələrinin yaddaşını qoruyur. Hər şeyin rəqəmsal, sürətli və fərdi olduğu bir dünyada bu bayram qədim, demək olar ki, unudulmuş bir fikri xatırlatmağa davam edir: cəmiyyət təkcə dövlət və iqtisadiyyat üzərində deyil, insanların bir-biri ilə ən qiymətli şeylərini paylaşmaq bacarığı üzərində dayanır.