İran ətrafında yeni eskalasiya təhlükəsi: Azərbaycan bu prosesə cəlb oluna bilərmi?

Hələ bir neçə ay əvvəl İran hakimiyyəti Hörmüz boğazını Qərbə qarşı əsas strateji təzyiq aləti kimi təqdim edirdi. Dünya neft ticarətinin təxminən beşdə biri bu dar dəniz dəhlizindən keçir və Tehran uzun müddət hesab edirdi ki, onun bağlanması təhlükəsi Amerika Birləşmiş Ştatlarını və müttəfiqlərini birbaşa qarşıdurmadan çəkindirə bilər.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp Fars körfəzində ilişib qalmış kommersiya gəmilərinin Hörmüz boğazından keçirilməsi üçün nəzərdə tutulmuş “Azadlıq Layihəsi” əməliyyatını dayandırdığını elan etdi. Trampın bu qərarı dünya bazarlarında sadəcə taktiki fasilə kimi deyil, daha dərin geosiyasi dəyişiklik siqnalı kimi qəbul olundu. Bir çox müşahidəçilərin fikrincə, Vaşinqton İrana qarşı hərbi təzyiq göstərməyə hazır olduğunu nümayiş etdirərkən, eyni zamanda nəticələri Yaxın Şərqdən xeyli uzaqlara yayıla biləcək müharibədən yayınmağa çalışır.

İran ətrafında və daha geniş Yaxın Şərq regionunda eskalasiya risklərinin artdığı bir vaxtda daha az görünən, lakin strateji əhəmiyyət daşıyan bir dinamika formalaşır. Azərbaycan — ənənəvi olaraq enerji sektoru və geosiyasi balans siyasəti ilə assosiasiya olunan ölkə — tədricən yeni bir rolla çıxış edir: humanitar tranzit mərkəzi.

Bu kontekstdə analitiklərin diqqəti Əfqanıstana yönəlir; bu ölkə İranı və Hörmüz boğazını bypass edən yeni marşrutun əsas halqasına çevrilə bilərdi. Lakin bu marşrutun aktiv şəkildə inkişafı və istifadəsi Talibanın Əfqanıstana bu rolu təmin etmək qabiliyyətinin məhdudluğu ilə ləngiyir.