Cəbhədən Kremlə mesaj: Zelenskinin Putinə müraciətinin səbəbləri

Müharibələr adətən tərəflərdən birinin atəşi dayandırdığı zaman deyil, tərəflərdən birinin fərqli danışmağa başladığı zaman sona yaxınlaşır.

Məhz buna görə də Ukrayna Prezidenti Vladimir Zelenskinin iyunun 4-də Rusiya Prezidenti Vladimir Putinə ünvanladığı açıq məktub növbəti diplomatik bəyanatdan və ya qarşılıqlı ittihamlardan daha çox diqqətə layiqdir. Dörd ildən artıq davam edən genişmiqyaslı müharibədən sonra Ukrayna lideri uzun müddətdən bəri ilk dəfə olaraq sadəcə danışıqlar təklif etməklə kifayətlənməyib, həm də münaqişənin əsas məsul şəxsi hesab etdiyi adama birbaşa müraciət edib.

Məktub eyni zamanda siyasi ittiham aktını, diplomatik təşəbbüsü və gələcək nəsillərə ünvanlanmış tarixi müraciəti xatırladır.

Lakin əsas sual Zelenskinin nə yazması deyil. Daha vacib olan onun bunu məhz indi niyə yazmasıd.

Müharibənin beşinci ilinin yeni ritorikası

2022-ci ilin fevralında Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsinin ilk günlərindən etibarən Ukrayna diplomatiyası hərbi müqavimət və Rusiyanın beynəlxalq təcridi ideyası üzərində qurulmuşdu. Kiyev müttəfiqlərini inandırmağa çalışırdı ki, qələbə yalnız Moskvaya təzyiqin artırılması ilə mümkündür.

Lakin 2026-cı ilin yayına doğru müharibə yeni mərhələyə daxil olub.

Tərəflərdən heç biri həlledici dönüş nöqtəsinə nail olmayıb. Rusiya ordusu cəbhənin bəzi hissələrində yavaş irəliləyişini davam etdirir. Ukrayna isə Rusiya ərazisindəki hədəflərə zərbələr endirmək imkanını qoruyaraq uzaqmənzilli pilotsuz uçuş aparatlarının inkişafını nümayiş etdirir. Qərb ölkələri Kiyevi dəstəkləməyə davam etsələr də, bir çox cəmiyyətlərdə müharibənin qiyməti və müddəti ilə bağlı suallar artır.

Belə şəraitdə Zelenskinin məktubu müharibənin siyasi arxitekturasını dəyişmək cəhdi kimi görünür.

Ukrayna prezidenti raketlər, pilotsuz aparatların hücumları və cəbhə xəritələri haqqında danışmaq əvəzinə liderlərin məsuliyyətini müzakirə etməyi təklif edir.

“Müharibə kifayətdir. Ukrayna bu müharibəyə son qoymağı təklif edir”, — Zelenski yazır.

Bu ifadə əvvəlki illərin ritorikasından kəskin şəkildə fərqlənir. Həmin dövrdə əsas vurğu Rusiyanın hərbi məğlubiyyəti üzərində qurulurdu.

Mesaj yalnız Kremlə ünvanlanmayıb

Məktub Putinə ünvanlansa da, onun real auditoriyası daha genişdir. Əslində Zelenski eyni vaxtda dörd fərqli qrupa müraciət edir.

Birincisi — Rusiya rəhbərliyinə.

İkincisi — Rusiya cəmiyyətinə.

Üçüncüsü — Ukraynanın Qərbdəki müttəfiqlərinə.

Dördüncüsü isə münaqişənin siyasi həllinə çağırışları getdikcə artıran Qlobal Cənub ölkələrinə.

Zelenski göstərməyə çalışır ki, müharibədən çıxış üçün diplomatik yol məhz Ukrayna tərəfindən təklif olunur, danışıqların gələcək taleyi isə Kremlin reaksiyasından asılıdır.

Bu, Kiyev üçün prinsipial əhəmiyyət daşıyır.

Son aylarda kompromis həll yollarının axtarılmasına dair çağırışlar daha tez-tez səslənir. Belə bir şəraitdə Ukrayna rəhbərliyi danışıqlara mane olan tərəf kimi görünmək istəmir. Məktub məhz belə bir obrazın formalaşdırılmasına xidmət edir.

Münaqişənin şəxsi ölçüsü

Məktubun ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri onun şəxsi xarakter daşımasıdır.

Zelenski demək olar ki, Rusiyadan dövlət kimi danışmır. O, Putindən danışır. Mətnin bütün məntiqi müharibənin bir nəfərin qərarlarının nəticəsi olması ideyası üzərində qurulub.

“Bu, sizin şəxsi müharibənizdir”, — Ukrayna prezidenti bildirir.

Belə yanaşma yalnız emosional deyil, həm də siyasi məna daşıyır. Kiyev Rusiya cəmiyyətini Rusiya rəhbərliyindən ayırmağa çalışır və göstərmək istəyir ki, münaqişə iki xalq arasında qaçılmaz tarixi qarşıdurma deyil.

Bu, bir çox beynəlxalq münaqişələrdə istifadə olunan köhnə diplomatik strategiyadır: dövlətin rəhbərliyini tənqid etmək, lakin bütün xalqı düşmən elan etməmək.

Zelenski niyə şəxsi görüş təklif edir?

Məktubun ən gözlənilməz hissəsi liderlərin birbaşa görüşü ilə bağlı təklif olub.

Ukrayna prezidenti danışıqların neytral ərazidə — İsveçrədə, Türkiyədə və ya ərəb ölkələrindən birində keçirilməsini təklif edir. O, həmçinin ABŞ və Avropa dövlətlərinin gələcək razılaşmaların təminatçısı qismində iştirakını mümkün hesab edir. Bu təklif beynəlxalq vasitəçilərin son illərdə gəldiyi mühüm nəticəni əks etdirir.

Bir neçə il davam edən müharibədən sonra aydın oldu ki, texniki danışıqlar, ekspert qrupları və diplomatik formullar yalnız razılaşma üçün zəmin yarada bilər. Son qərarları isə yalnız dövlət rəhbərləri qəbul edə bilər.

Tarix göstərir ki, Yaxın Şərqdən Balkanlara qədər ən mürəkkəb münaqişələr siyasi liderlər kompromisə görə məsuliyyət götürdükləri zaman sona çatıb.

Kreml necə cavab verə bilər?

Vladimir Putinin Sankt-Peterburq Beynəlxalq İqtisadi Forumundan əvvəl verdiyi son açıqlamalara əsaslansaq, Rusiyanın mövqeyi kifayət qədər ardıcıl olaraq qalır.

Zelenskini və Ukrayna Ali Radasını legitim hesab etmədiyini bildirən Putin faktiki olaraq hazırkı Ukrayna rəhbərliyi ilə tamhüquqlu sülh dialoqu imkanını məhdudlaşdırır. Bu məntiqə görə, sülh sazişinin imzalanması məsələsi qeyri-müəyyən müddətə təxirə salınır. Kremlin əsas prioriteti isə məqsədlərinə hərbi yolla nail olmaq olaraq qalır. Bununla belə, Moskva danışıqları prinsip etibarilə rədd etmir və gələcək danışıqların özünün hüquqi və siyasi baxımdan məqbul hesab etdiyi şərtlər əsasında aparılmasında israr edir.

Lakin Kreml hesab edir ki, hər hansı danışıqlar cəbhədə formalaşmış vəziyyəti nəzərə almalı və müvəqqəti atəşkəs deyil, uzunmüddətli siyasi nizamlanma ilə nəticələnməlidir.

Bu səbəbdən Rusiyanın ən ehtimal olunan cavabı birbaşa imtina deyil, müəyyən ilkin şərtlərlə danışıqlar prosesinə razılıq ola bilər.

Putin keçmişdə də oxşar yanaşma nümayiş etdirib: əvvəlcə nümayəndə heyətlərinin işi və razılaşmanın əsas parametrlərinin hazırlanması, daha sonra isə liderlərin yekun sənədin təsdiqi üçün görüşü.

Rusiyanın baxışına görə, şəxsi görüş diplomatik prosesin başlanğıcı deyil, nəticəsi olmalıdır.

Yorğunluq diplomatiyası

Bəlkə də məktubun ən vacib hissəsi nə cəbhə, nə də danışıqlarla bağlıdır. Söhbət zamandan gedir.

Məktubun demək olar ki, bütün məzmunu artan yorğunluq ideyası üzərində qurulub — Rusiya cəmiyyətinin, beynəlxalq ictimaiyyətin və hətta Rusiya siyasi sisteminin yorğunluğu.

Zelenski Kremli inandırmağa çalışır ki, zaman onun əleyhinə işləyir. Lakin burada paradoks yaranır.

Moskva isə əksinə hesab edir ki, məhz Ukrayna və onun müttəfiqləri tədricən resurs və siyasi iradə tükənməsi ilə üzləşirlər.

Beləliklə, diplomatik ifadələrin arxasında gələcəyə dair fundamental fikir ayrılığı dayanır.

Hər iki tərəf hələ də zamanın məhz onların xeyrinə işlədiyinə inanır. Məhz bu amil sülhə gedən yolun qarşısındakı əsas maneə olaraq qalır.

Əslində nə dəyişib?

Məktubun əsas əhəmiyyəti onun dərhal danışıqlara gətirib çıxarmasında deyil.

Putin və Zelenski arasında yaxın vaxtlarda görüşün keçirilməsi ehtimalı hələ də aşağı olaraq qalır.

Lakin məktub müharibənin beşinci ilində formalaşmış mühüm siyasi reallığı əks etdirir.

Ukrayna uzun müddətdən sonra ilk dəfə açıq şəkildə qələbədən deyil, münaqişənin necə başa çatdırılmasından danışır. Bu, əvvəlki məqsədlərdən imtina demək deyil.

Lakin bu, hər bir münaqişənin gec-tez siyasi qərarla başa çatdığı reallığının qəbul edilməsidir. Sual yalnız liderlərin bu nəticəyə nə vaxt gələcəyindən ibarətdir.

Məhz buna görə Zelenskinin məktubunu Kremlə ünvanlanmış müraciətdən daha çox, müharibədən sonrakı diplomatiyanın ilk ictimai konturlarından biri kimi qiymətləndirmək olar.