İstəksiz Varislər: Ailə Kapitalı Son Yarım Əsrin Ən Təhlükəli Dövrünə Daxil Olur

Ailə biznesi dünyadakı bütün şirkətlərin təxminən üçdə ikisini təşkil edir və qlobal iqtisadiyyatın əsas dayaqlarından biri hesab olunur. Lakin bu sektor hazırda son onilliklərin ən böyük sınağı ilə üz-üzədir — hakimiyyətin və mülkiyyətin təsisçilər nəslindən varislərə ötürülməsi. Məhz bu mövzu barədə The Economist jurnalının dərc etdiyi “A giant succession wave is coming for family businesses” (“Ailə bizneslərinə nəhəng varislik dalğası yaxınlaşır”) adlı məqaləsində geniş bəhs edilir. Nəşr xəbərdarlıq edir ki, yaxınlaşan varislik dalğası dünya kapitalizminin strukturunu dəyişdirə bilər.

Qlobal kapitalizm haqqında danışarkən adətən Silikon Vadisinin texnologiya nəhəngləri, Uoll-Stritin investisiya fondları və ya Çinin dövlət korporasiyaları yada düşür. Lakin başlıqlardan kənarda daha böyük və daha az görünən başqa bir dünya mövcuddur — ailə biznesləri dünyası.

Almaniyanın sənaye müəssisələrindən Hindistanın iri konqlomeratlarına, İtaliyanın dəbdəbəli moda evlərindən Yaxın Şərqin ticarət sülalələrinə qədər ailə şirkətləri qlobal iqtisadiyyatın təməl sütunlarından biri olaraq qalır.

Bu gün isə onlar maliyyə böhranlarından, ticarət müharibələrindən və hətta pandemiyalardan daha ciddi nəticələr doğura biləcək bir problemlə üzləşiblər. Bu problem varislikdir.

Ailə Kapitalizminin Paradoksu

The Economist-in qeyd etdiyi kimi, ailə şirkətlərini adi korporasiyalardan fərqləndirən əsas xüsusiyyət onların qərar qəbul etmə horizontudur. Bu şirkətlər adətən rüblük hesabatlarla deyil, onilliklərlə düşünürlər. Ailənin nüfuzu çox zaman qısamüddətli mənfəətdən daha vacib hesab olunur.

Məhz bu uzunmüddətli yanaşma bir çox ailə şirkətlərinin iqtisadi böhranları açıq səhmdar cəmiyyətlərindən daha uğurla keçməsini izah edir. Sahiblər biznesi sadəcə gəlir mənbəyi deyil, ailə irsinin və kimliyinin bir hissəsi kimi qəbul edirlər.

Lakin eyni üstünlük hakimiyyətin yeni nəslə ötürülməsi zamanı zəifliyə çevrilə bilər.

Pulla Həll Olunmayan Problem

Biznesdəki əksər problemləri kapital hesabına həll etmək mümkündür. Texnologiyalar investisiyalar vasitəsilə əldə edilir. Peşəkar kadrlar yüksək maaşlarla cəlb olunur. Yeni bazarlara isə satınalmalar yolu ilə daxil olmaq olar.

Varislik isə fərqlidir.

Bir çox təsisçi onilliklər ərzində şirkəti öz şəxsiyyəti, əlaqələri və qərarları ətrafında formalaşdırıb. Müəssisə tədricən onun şəxsi idarəçilik modelinin davamına çevrilib. Belə bir şəxs geri çəkildikdə məlum olur ki, onu əvəz etmək yeni maliyyə cəlb etməkdən və ya istehsalı modernləşdirməkdən qat-qat çətindir.

The Economist yazır ki, ailə şirkətlərinin əhəmiyyətli hissəsində hələ də tam formalaşmış varislik planı yoxdur. Bir çox hallarda məsələ son ana qədər təxirə salınır.

Bu problem xüsusilə 1980–1990-cı illərdə biznes quran sahibkar nəslinin təqaüd yaşına çatması fonunda daha da aktuallaşır.

Varislər Artıq Mütləq Davamçı Olmaq İstəmir

Uzun illər ailə biznesinin övladlara keçməsi təbii həyat yolu hesab olunurdu.

Bu gün isə vəziyyət dəyişib.

Sahibkarların övladları dünyanın nüfuzlu universitetlərində təhsil alır, beynəlxalq karyera qurur və çox vaxt ailə şirkətinə qayıtmaq istəmir. Harvard, Oksford və ya INSEAD məzunu ailəsinin onilliklər əvvəl yaratdığı zavodu idarə etməkdənsə maliyyə, texnologiya və ya beynəlxalq təşkilatlar sahəsində işləməyi üstün tuta bilər.

Varis biznesə rəhbərlik etməyə razı olsa belə, başqa sual yaranır: o, buna hazırdırmı?

Korporativ tarix təsisçilərin dövründə inkişaf edən, lakin rəhbərlik övladlara və ya nəvələrə keçəndən sonra zəifləyən şirkətlərlə zəngindir.

Çünki sahibkarlıq istedadı irsi şəkildə ötürülmür.

Təsisçilər adətən risk almağa və yenilik etməyə meylli olurlar. Varislər isə daha çox mövcud sərvətin qoruyucularına çevrilirlər.

Ailə İmperiyalarının Böyük Satışı

Varislik böhranı investisiya fondları və iri maliyyə qurumları üçün yeni imkanlar yaradır.

Əgər ailə şirkətin gələcəyi barədə ortaq mövqe tapa bilmirsə və ya uyğun varis yoxdursa, ən asan çıxış yolu biznesin satılması olur.

Bu səbəbdən analitiklər yaxın illərdə birləşmə və satınalma əməliyyatlarının kəskin artacağını proqnozlaşdırırlar. Özəl investisiya fondları artıq təqaüd yaşına yaxınlaşan və aydın varislik planı olmayan ailə şirkətlərini fəal şəkildə araşdırırlar.

Avropada bu tendensiya xüsusilə orta sənaye müəssisələrində müşahidə olunur. Asiyada iri ailə konqlomeratlarını əhatə edir. Yaxın Şərqdə isə neft bumu dövründə formalaşmış ticarət və tikinti imperiyalarına təsir göstərir.

Nəticədə müasir tarixdə ən böyük özəl kapital transferlərindən biri baş verə bilər.

Almaniya Qarşıdan Gələn Böhranın Simvolu Kimi

Bu problemin ən aydın nümunələrindən biri Almaniyadır.

Ölkənin məşhur Mittelstand modeli — yüksək ixtisaslaşmış ailə şirkətlərindən ibarət şəbəkə — Almaniya iqtisadiyyatının əsas dayağı hesab olunur. Lakin həmin şirkətlərin sahiblərinin əhəmiyyətli hissəsi eyni vaxtda təqaüd yaşına yaxınlaşır.

Reuters-in məlumatına görə, Almaniyada biznes sahiblərinin yarıdan çoxunun yaşı artıq 55-dən yuxarıdır. Ailə şirkətləri ölkənin iqtisadi istehsalının yarıdan çoxunu və məşğulluğun təxminən 60 faizini təmin edir.

Bu səbəbdən varislik məsələsi artıq təkcə ailələrin deyil, bütöv ölkə iqtisadiyyatının problemi sayılır.

Ailə Sahibkarlığının Yeni Modeli

Ən uğurlu biznes sülalələri yeni reallığa uyğunlaşmağa başlayıblar.

Onlar varisliyi avtomatik doğum hüququ kimi qəbul etmir, gələcək rəhbərləri uzun illər ərzində hazırlayırlar. Potensial varislər başqa şirkətlərdə işləyir, beynəlxalq təcrübə qazanır və müasir idarəetmə metodlarını öyrənirlər.

Eyni zamanda mülkiyyətlə idarəetmənin ayrılması modeli geniş yayılır.

Bu yanaşmada ailə səhmlər üzərində nəzarəti saxlayır, lakin gündəlik idarəetmə peşəkar menecerlərə həvalə olunur. Bu model Avropanın aparıcı ailə şirkətlərində və Asiya konqlomeratlarında getdikcə daha çox tətbiq edilir.

Beləliklə, ailə kapitalizmi uzunmüddətli sahibliklə peşəkar idarəetməni birləşdirən hibrid formaya çevrilir.

Biznes Sülalələri Üçün Son İmtahan

Bu gün dünya süni intellekt, rəqəmsallaşma və geosiyasi rəqabət haqqında danışır. Lakin milyonlarla ailə şirkəti üçün əsas sual daha qədim və daha şəxsi xarakter daşıyır.

Təsisçi getdikdən sonra şirkəti kim idarə edəcək?

The Economist-in fikrincə, bu sual trilyonlarla dollar dəyərində aktivlərin və milyonlarla iş yerinin taleyini müəyyən edə bilər. Bir çox şirkətlər müharibələrdən, iqtisadi böhranlardan və texnoloji dəyişikliklərdən sağ çıxıblar. Lakin onların hamısı nəsillərarası keçidi uğurla keçə bilməyəcək.

Biznes dünyasında qədim bir deyim var: birinci nəsil sərvəti yaradır, ikinci nəsil onu qoruyur, üçüncü nəsil isə itirir.

Yaxın onillikdə dünya ailə kapitalizmi bu qaydanın XXI əsrdə də qüvvədə qalıb-qalmadığını yoxlamalı olacaq.