Xəzərsiz standart: Azərbaycanın çimərlik turizmi niyə geri qalır?

May ayının günəşli həftəsonlarında Bakı sakinləri yenidən dənizə üz tutur. Bilgəh, Mərdəkan və Buzovna çimərliklərində artıq ilk istirahətçilər görünməyə başlayıb. Uşaqlar qumdan qalalar tikir, balıqçılar tilovlarını suya atır, sahilboyu isə avtomobillər demək olar ki, suyun kənarınadək sıralanır.

Xəzər dənizi həmişə Azərbaycanın kimliyinin ayrılmaz hissəsi olub. O, ölkəyə neft qazandırıb, Bakını dünyanın mühüm enerji mərkəzlərindən birinə çevirib və Azərbaycanı beynəlxalq nəqliyyat marşrutlarının vacib qovşağına çevirib. Lakin bütün bu strateji əhəmiyyətinə baxmayaraq, Xəzərin tam reallaşmayan bir potensialı qalır — çimərlik turizmi.

Bu ziddiyyət xüsusilə sahillərini dünyanın aparıcı turizm mərkəzlərinə çevirən Türkiyə nümunəsi ilə müqayisədə daha aydın görünür. Azərbaycanın təxminən 900 kilometrlik sahil xətti, isti yayı və mayın sonundan sentyabrın sonunadək çimməyə imkan verən əlverişli iqlimi var. Buna baxmayaraq, ölkə hələ də beynəlxalq miqyasda əsasən işgüzar, mədəni və tədbir turizmi istiqaməti kimi tanınır.

Həm yaxınlaşan, həm də uzaqlaşan dəniz

Sovet dövründə Xəzərdə çimərlik mövsümü rəsmi olaraq mayın 25-dən sentyabrın 25-dək davam edirdi. Sanatoriyalar, istirahət evləri və müəssisələrə məxsus bazalar hər il yüz minlərlə insanı qəbul edirdi. Demək olar ki, hər çimərlikdə xilasedici məntəqələr, tibb məntəqələri, duşlar və soyunub-geyinmə kabinələri fəaliyyət göstərirdi. Mövsümə hazırlıq yay başlamazdan xeyli əvvəl aparılırdı və idarəetmə mərkəzləşdirilmiş qaydada həyata keçirilirdi.

Bu gün iqlim şəraiti demək olar ki, dəyişməyib. Mayın sonlarında suyun temperaturu artıq çimməyə imkan verir, sentyabr isə istirahət üçün ən rahat aylardan biri olaraq qalır. Buna baxmayaraq, rəsmi çimərlik mövsümü yalnız iyunun ortalarında başlayır və xeyli qısa davam edir.

Səbəb hava şəraiti deyil. Problem idarəetmə sistemindədir.

Qaydasız sahil

İlk baxışdan Abşeron çimərlikləri canlı və populyar görünür. Lakin bu mənzərənin arxasında sahilyanı ərazilərin idarə edilməsində vahid siyasətin olmamasının çoxsaylı əlamətləri gizlənir.

Bəzi yerlərdə istirahətçiləri sahilə çıxışı məhdudlaşdıran hasarlar qarşılayır. Digər yerlərdə avtomobillər birbaşa qumun üzərinə çıxır. Haradasa kvadrosikllər çimərlikdə istirahət edənlərin arasında hərəkət edir. Bir çox ictimai çimərlikdə zibil qutuları çatışmır, təmizlik işləri isə müntəzəm aparılmır.

Dövlət formal olaraq vətəndaşların dənizə sərbəst çıxış hüququnu tanıyır. Hələ 2016-cı ildə qanunsuz hasarların sökülməsi və sahilə keçidlərin təmin edilməsi ilə bağlı tədbirlər görülmüşdü. Sonradan çimərlik turizminin inkişafı planında hər 200 metrdən bir dənizə keçidlərin yaradılması nəzərdə tutulmuşdu. Buna baxmayaraq, problemlərin əksəriyyəti bu gün də qalmaqdadır.

Ödənişli çimərliklər: rahatlıq imtiyaza çevrilir

Son illərdə ən yaxşı abadlaşdırılmış sahil ərazilərinin böyük hissəsi faktiki olaraq ödənişli istirahət zonasına çevrilib. Müasir infrastruktur — şezlonqlar, hovuzlar, restoranlar, mühafizə xidməti, duşlar və müntəzəm təmizlik — əsasən məhz bu məkanlarda cəmləşib.

Lakin xidmət keyfiyyəti ilə yanaşı qiymətlər də artıb. Yay mövsümünün qızğın vaxtında bəzi populyar çimərlik komplekslərinə giriş haqqı adambaşına 20–50 manat, bəzi hallarda isə daha yüksək olur. Dörd nəfərlik ailə üçün bir günlük istirahət ölkədaxili qısa səfərin qiymətinə başa gələ bilər.

Özəl və ictimai çimərliklər arasındakı fərq getdikcə daha qabarıq görünür. Biznesin investisiya qoyduğu ərazilərdə ziyarətçilər rahatlıq və təhlükəsizlik əldə edir. Pulsuz çimərliklərdə isə təmizlik, parklanma və sanitariya problemləri hələ də həllini tapmayıb.

Nəticədə Xəzər getdikcə istirahətin keyfiyyətinin insanların gəlir səviyyəsindən asılı olduğu ziddiyyətlər məkanına çevrilir.

Olmayan standart

Bu problemlərin əksəriyyətinin arxasında sahilyanı ərazilərin inkişafı üçün vahid qaydaların olmaması dayanır.

Sanitariya normaları mövcuddur. Ekoloji tələblər var. Tikinti qaydaları da mövcuddur. Lakin Azərbaycanda müasir çimərliyin necə olmasını müəyyən edən vahid milli standart yoxdur.

Bu gün hər bir operator faktiki olaraq öz qaydaları ilə fəaliyyət göstərir. Bəziləri təhlükəsizlik və abadlaşdırmaya sərmayə yatırır, digərləri isə minimum xərclərlə kifayətlənir. Dövlət suyun keyfiyyətinə nəzarət edir, lakin xidmət səviyyəsi, əlçatanlıq və infrastrukturla bağlı vahid tələblərə malik deyil.

Turistlər niyə Türkiyəni seçirlər?

Türkiyə, İspaniya və Yunanıstanın çimərlikləri çoxdan müstəqil turizm məhsuluna çevrilib. Onların cəlbediciliyi yalnız günəş və dənizlə bağlı deyil.

Turistlər proqnozlaşdırıla bilən xidmət səviyyəsini seçirlər. Onlar təmiz çimərlik, təşkil olunmuş parkinq, xilasedici xidmətləri, sanitariya zonaları, rahat infrastruktur və sahildən istifadə üçün aydın qaydalar tapacaqlarını bilirlər.

Bir çox hallarda bu zəmanət beynəlxalq Mavi Bayraq (Blue Flag) sertifikatlaşdırma sistemi ilə təsdiqlənir. Azərbaycan çimərlikləri isə hələlik bu sistemə qoşulmayıb ki, bu da onların xarici turistlər üçün cəlbediciliyini azaldır.

Neft-qaz sektorundan kənarda iqtisadiyyatını şaxələndirməyə çalışan ölkə üçün bu, əldən verilmiş imkan deməkdir.

Nə etmək lazımdır?

Çimərlik turizminin inkişafı üçün üç əsas şərt vacib görünür.

Birincisi, ictimai, icarəyə verilmiş və özəl çimərliklərin statusunu dəqiq müəyyən edən, dənizə sərbəst çıxışı təmin edən və bu hüququn məhdudlaşdırılmasına görə məsuliyyət müəyyənləşdirən ayrıca qanunun qəbul edilməsidir.

İkincisi, Avropa və Türkiyə təcrübəsinə uyğun Milli Çimərlik Standartının hazırlanmasıdır. Bu sənəd sanitariya vəziyyətini, zibil qutularının sayını, duş və soyunub-geyinmə məntəqələrini, xilasedici xidmətlərini, əlilliyi olan şəxslər üçün əlçatanlığı, tullantı sularının təmizlənməsini və ekoloji monitorinqi tənzimləməlidir.

Üçüncüsü, çimərlik təsərrüfatının idarə olunmasına cavabdeh vahid koordinasiya orqanının yaradılmasıdır. Hazırda səlahiyyətlər müxtəlif qurumlar arasında bölüşdürülüb və onların heç biri sahilboyu ərazilərin inkişafına bütövlükdə cavabdeh deyil.

Əlavə addımlar kimi Abşeronun və ölkənin şimal sahillərinin ən populyar çimərliklərində Mavi Bayraq (Blue Flag) sisteminin tətbiqi, eləcə də iqlimin imkan verdiyi daha uzun çimərlik mövsümünə qayıdış nəzərdən keçirilə bilər.

Xəzəri yenidən kəşf etməyin vaxtıdır

Onilliklər boyu Azərbaycan Xəzərə ilk növbədə neft, qaz və nəqliyyat imkanlarının mənbəyi kimi baxıb.

Lakin XXI əsr dənizin rolunu tədricən dəyişir. Dünyanın bir çox ölkəsində sahilyanı ərazilər yalnız təbii sərvət deyil, həm də iqtisadi artımın, yeni iş yerlərinin yaradılmasının və regionların inkişafının mühüm alətinə çevrilir.

Azərbaycan müasir hava limanlarından beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinə qədər iri infrastruktur layihələrini həyata keçirmək qabiliyyətini artıq sübut edib. İndi ölkənin qarşısında başqa bir vəzifə dayanır: Xəzəri yerli istirahət məkanından beynəlxalq turizm brendinə çevirmək.

Xəzər Azərbaycana sərvət, enerji və beynəlxalq əhəmiyyət qazandırıb. İndi o, davamlı turizm inkişafının da mənbəyinə çevrilə bilər. Lakin bunun üçün yeni otellər və restoranlar kifayət deyil. Sahili həm ölkə vətəndaşları, həm də xarici qonaqlar üçün əlçatan, təhlükəsiz və cəlbedici edəcək vahid qaydalar, müasir standartlar və səmərəli idarəetmə lazımdır.