ABŞ–İran: iki həftəlik atəşkəs və onun gözlənilən nəticələri

ABŞ prezidenti Donald Trump çərşənbə axşamı bildirib ki, davam edən münaqişə fonunda vasitəçilərin təklif etdiyi 14 günlük atəşkəsi qəbul edərək İrana qarşı bombardmanları iki həftə müddətinə dayandırmağa razılaşıb.

Trampın sözlərinə görə, qərar Vaşinqtonla Tehran arasında vasitəçi rolunu oynayan və müvəqqəti atəşkəsə nail olmağa çalışan Pakistan rəhbərliyi ilə aparılan danışıqlardan sonra qəbul edilib.

“Pakistanın baş naziri Şehbaz Şərif və feldmarşal Asim Munirlə aparılan danışıqlara əsasən, onlar məndən bu gecə İrana qarşı planlaşdırılan dağıdıcı addımları dayandırmağı xahiş etdilər. İslam Respublikası İranın Hörmüz boğazının tam, dərhal və təhlükəsiz açılmasına razılıq verməsi şərti ilə mən İrana qarşı bombardman və hücumları iki həftə müddətinə dayandırmağa razıyam”, — deyə Tramp Truth Social sosial şəbəkəsində yazıb.

“Bu, ikitərəfli atəşkəs olacaq”, — o əlavə edib.

ABŞ administrasiyasının nümayəndəsi bildirib ki, Amerikanın İrana qarşı hərbi zərbələri artıq dayandırılıb. İsrailin də eyni müddət ərzində zərbələri dayandıracağı qeyd olunur.

Tramp bildirib ki, ABŞ İrandan 10 maddəlik təklif alıb və bunu danışıqlar üçün işlək əsas kimi qiymətləndirib. Onun sözlərinə görə, tərəflər arasında əsas fikir ayrılıqlarının böyük hissəsi artıq razılaşdırılıb və iki həftəlik müddət yekun razılaşmanın hazırlanmasına imkan verəcək.

Tehran atəşkəsə hazır olduğunu təsdiqləyib. İran əldə olunan nəticəni “böyük qələbə” kimi təqdim edərək bildirib ki, Vaşinqton müharibənin tam dayandırılmasına dair Tehran tərəfindən irəli sürülmüş planı qəbul edib. İran tərəfinin məlumatına görə, bu plan sanksiyaların ləğvi və Hörmüz boğazından keçid üçün ödənişlərin tətbiqi kimi tələbləri də əhatə edir.

İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçı bildirib ki, növbəti iki həftə ərzində Hörmüz boğazı ölkənin silahlı qüvvələri ilə koordinasiya şəraitində və texniki məhdudiyyətlər nəzərə alınmaqla təhlükəsiz gəmiçilik üçün açıq olacaq.

İranın Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası açıqlayıb ki, tərəflər arasında danışıqlar 10 aprel tarixində İslamabadda keçiriləcək və “ABŞ tərəfinə tam etimadsızlıq şəraitində” baş tutacaq.

Transformasiya üçün pəncərə açılır

Analitiklərin fikrincə, iki həftəlik atəşkəs hərbi eskalasiyadan idarə olunan danışıqlar prosesinə keçidi göstərir.

Zərbələrin dayandırılması faktiki olaraq münaqişəni “dondurur”, onun region üzrə genişlənmə risklərini azaldır və məhdud “deeskalasiya pəncərəsi” yaradır, lakin müharibənin başa çatması demək deyil.

Razılaşmanın əsas elementi Hörmüz boğazının açılmasıdır — bu, dünya neft tədarükünün əhəmiyyətli hissəsinin keçdiyi strateji marşrutdur. Ekspertlərin fikrincə, bu, hərbi təzyiqin davam etdirilməsindən daha çox qlobal enerji bazarlarının sabitləşdirilməsinə üstünlük verildiyini göstərir.

Qərar həmçinin Vaşinqtonun yanaşmasında dəyişiklik olduğunu göstərir. Prezident Donald Tramp administrasiyası diqqəti “məcburedici diplomatiya”ya yönəldərək hərbi nəticələri siyasi razılaşmaya çevirməyə çalışır. Bu fonda Pakistan danışıqlarda əsas vasitəçi kimi rolunu gücləndirir.

Qlobal bazarlar üçün atəşkəs geosiyasi risklərin azalması və neft qiymətlərinin potensial sabitləşməsi siqnalıdır, lakin gələcək inkişaflarla bağlı qeyri-müəyyənlik yüksək volatilliyin qalmasına səbəb ola bilər.

Müsbət impulsun olmasına baxmayaraq, risklər yüksək olaraq qalır. Analitiklər tərəflər arasında dərin etimadsızlığı, razılaşmanın müxtəlif şəkildə şərh edilməsini, hər hansı insident və ya təxribat halında prosesin pozulması ehtimalını vurğulayırlar.

Ekspertlərin qiymətləndirməsinə görə, ən real ssenari qarşılıqlı güzəştləri ehtiva edən məhdud və praqmatik razılaşmadır. Bu, atəşkəsin rəsmiləşdirilməsini, Hörmüz boğazından təhlükəsiz keçidin təmin olunmasını və İrana qarşı sanksiyaların qismən yumşaldılmasını əhatə edə bilər.

Belə bir halda münaqişə yekun siyasi həll olmadan “dondurulmuş mərhələ”yə keçəcək. Sonrakı proses böyük ölçüdə İranın yeni geosiyasi reallıqlar şəraitində transformasiya qabiliyyətindən asılı olacaq. Bu, ABŞ-ın İranın klerikal sisteminin dəyişdirilməsinə yönəlmiş daha geniş strategiyasının üçüncü və son mərhələsi kimi qiymətləndirilə bilər — bu strategiya ötən il hərbi təzyiqlə başlayıb və ehtimal ki, sonda daha çox dinc transformasiya ilə nəticələnə bilər.