Trampın ultimatumu və eskalasiya riskləri

Prezident Donald Trump çərşənbə axşamı İrana sərt xəbərdarlıq edərək bildirib ki, Tehran müəyyən edilmiş son tarixə qədər Hörmüz boğazını açmaq üçün addım atmasa, “bütöv bir sivilizasiya” məhv ola bilər.

Truth Social sosial şəbəkəsində səhər paylaşımında Tramp çərşənbə axşamı saat 20:00-ni “dünyanın uzun və mürəkkəb tarixində ən mühüm anlardan biri” adlandırıb.

“Bütöv bir sivilizasiya bu gecə məhv olacaq və bir daha geri qaytarılmayacaq. Mən bunun baş verməsini istəmirəm, amma çox güman ki, belə olacaq”, — deyə o yazıb.

Prezident eyni zamanda bildirib ki, İranda siyasi dəyişikliklər baş verərsə, vəziyyət dəyişə bilər. “İndi tam və qəti rejim dəyişikliyi olduğu halda, daha ağıllı və daha az radikallaşmış qüvvələr üstünlük qazandıqda, bəlkə də həqiqətən inqilabi və gözəl bir şey baş verə bilər”, — deyə o əlavə edib.

Trampın bu açıqlamaları qlobal neft tədarükü üçün əsas marşrut olan Hörmüz boğazı ətrafında artan gərginlik fonunda səslənib və münaqişənin daha da genişlənməsi ilə bağlı narahatlıqları artırıb.

Prezident daha əvvəl körpülər, duzsuzlaşdırma qurğuları və enerji obyektləri də daxil olmaqla infrastruktur hədəflərinə zərbələr endirilməsi ehtimalını istisna etməyib. Analitiklər qeyd edir ki, bu cür hədəflər mülki infrastrukturu da əhatə edə bilər və onlara qəsdən hücumlar potensial olaraq müharibə cinayəti kimi qiymətləndirilə bilər.

POLITICO nəşrinin əvvəlki məlumatına görə, Pentaqonun hərbi planlaşdırıcıları həm mülki əhalini, həm də ordunu yanacaqla təmin edən obyektlər daxil olmaqla enerji hədəflərinin siyahısını yenidən nəzərdən keçirir. Bu addım beynəlxalq humanitar hüququn pozulması ilə bağlı hüquqi riskləri azaltmaq cəhdi kimi qiymətləndirilir.

Vaşinqton hələlik konkret qərarlar açıqlamayıb, lakin gərginliyin azaldılması istiqamətində diplomatik səylər davam edir.

ABŞ və İran münaqişənin daha da eskalasiyasının qarşısını almaq məqsədilə dolayı danışıqlar aparır, lakin tərəflərin mövqeləri kəskin şəkildə fərqlənməkdə davam edir və Vaşinqtonun müəyyən etdiyi son tarix fonunda hərbi təzyiq artır.

Tramp bildirib ki, danışıqlar “aktivdir”, lakin mənbələrə görə tərəflər arasında birbaşa təmas yoxdur və dialoq Pakistan, Türkiyə və Misir kimi vasitəçilər vasitəsilə aparılır.

ABŞ rəsmilərinin sözlərinə görə, Vaşinqton Tehrandan Hörmüz boğazını açmağı və nüvə proqramından imtina etməyi tələb edir. İran isə sanksiyaların ləğvini, vurulmuş ziyana görə kompensasiyanı və hərbi əməliyyatların dayandırılmasına zəmanət tələb edir.

Diplomatik səylər tərəflərin tələblərinin qarşılıqlı şəkildə uyğun gəlməməsi səbəbindən çətinləşir ki, bu da sürətli irəliləyiş ehtimalını azaldır.

Bu fonda 45 günlük atəşkəsi nəzərdə tutan və Islamabad Accord (2026) kimi tanınan təşəbbüs müzakirə olunur. İran həmçinin öz tənzimləmə planını təqdim edib, lakin Tramp bunu “əhəmiyyətli addım, amma kifayət deyil” kimi qiymətləndirib.

Bu arada ABŞ qüvvələri Xark adası yaxınlığı da daxil olmaqla hərbi obyektlərə dəqiq zərbələr endirməyə davam edir, hələlik əsas neft infrastrukturuna toxunmur. Vaşinqton zərbələrin dayandırılmasını boğazın açılması və razılaşmanın əldə olunması ilə əlaqələndirir.

Tehran ABŞ ultimatumlarını rədd edir, birbaşa danışıqların mövcudluğunu inkar edir və cavab tədbirləri görməyə hazır olduğunu bildirir.