WUF13 Bakıda: gələcəyin şəhərləri, yoxsa qlobal ziddiyyətlərin vitrini?

May ayının aramsız yağışları altında Bakı altı gün ərzində dünya urbanistikasının paytaxtına çevrildi. Olimpiya Stadionunun pavilyonlarında 182 ölkədən gəlmiş nümayəndələr süni intellekt, iqlim dayanıqlılığı, mənzil təminatı, nəqliyyat və meqapolislərin gələcəyini müzakirə edirdilər. Nəhəng ekranlarda “ağıllı şəhərlər”in təqdimatları bir-birini əvəz edir, nazirlər yaşıl enerji haqqında danışır, memarlar ədalətli şəhər mühiti ideyasını müdafiə edir, BMT nümayəndələri isə yaxınlaşan qlobal mənzil böhranı barədə xəbərdarlıq edirdilər.

Lakin Ümumdünya Şəhərlər Forumunun — WUF13-ün diqqətlə qurulmuş diplomatik dekorasiyasının arxasında daha narahatedici bir sual gizlənirdi: iqlim sarsıntıları, müharibələr, sosial bərabərsizlik və artan texnoloji rəqabət dövründə müasir dünya ümumiyyətlə şəhərlərin gələcəyi barədə razılığa gələ biləcəkmi?

Forumun bağlanışı və sədrliyin Meksikaya ötürülməsi zamanı aydın oldu ki, WUF13 sadəcə binalar və nəqliyyat haqqında müzakirə deyildi. O, daha çox müasir sivilizasiyanın qlobal böhranının əksinə çevrilmişdi.

Bu gün şəhərlər dünya siyasətinin əsas meydanına çevrilir.

Məhz meqapolislərdə sərvət, innovasiya, enerji, məlumat və hakimiyyət cəmləşir. Lakin eyni zamanda şəhərlər daşqınlar, istilik dalğaları, miqrasiya, mənzil qiymətlərinin artması və sosial infrastrukturun dağılması qarşısında ən həssas məkanlara çevrilir. WUF13 bu ziddiyyətin miqyasını nümayiş etdirdi.

Forumda BMT nümayəndələri dəfələrlə narahatedici statistikanı səsləndirirdilər: hazırda 8,2-8,3 milyard dünya əhalisinin təxminən 3,4 milyardı adekvat mənzilə çıxış imkanından məhrumdur, bir milyarddan çox insan gecəqondularda və qeyri-rəsmi yaşayış məntəqələrində yaşayır. Əsrin ortalarına qədər isə Yer əhalisinin təxminən 70 faizi şəhərlərdə məskunlaşacaq. Bu rəqəmlər Bakıda yeni qlobal qeyri-sabitliyin yaxınlaşması barədə xəbərdarlıq kimi səslənirdi.

Bununla belə, forum əsas suala vahid cavab vermədi: gələcəyin şəhəri necə olmalıdır?

Əvəzində WUF13 urbanizasiyanın rəqabət aparan modellərinin nümayişinə çevrildi.

Avropa nümayəndə heyətləri “insan üçün şəhər” konsepsiyasından — velosiped yollarından, yaşıl məhəllələrdən, ictimai nəqliyyatdan və “15 dəqiqəlik şəhər” ideyasından danışırdılar. Çin isə süni intellekt və rəqəmsal platformaların şəhər mühitini demək olar ki, ani şəkildə idarə etməyə imkan verdiyi texnoloji idarə olunan meqapolis modelini irəli sürürdü. Fars körfəzi ölkələri futuristik meqalayihələri nümayiş etdirərək şəhərləri milli brend və qlobal marketinq elementinə çevirirdilər.

Lakin forumun əsas gərginliyi də məhz burada ortaya çıxırdı.

Avropa modeli humanist görünür, amma həddindən artıq yavaş və bahalıdır. Çin modeli effektivdir, lakin getdikcə total rəqəmsal nəzarətlə daha sıx bağlı olur. Fars körfəzi şəhərləri miqyası ilə heyrətləndirir, amma çox vaxt neft gəlirləri hesabına mövcud olan memarlıq vitrinlərini xatırladır. Bu modellərin heç biri hələlik eyni vaxtda dayanıqlılığı, mənzil əlçatanlığını, ekoloji adaptasiyanı və sosial ədaləti təmin edə bildiyini sübut etməyib.

Azərbaycan isə bu fonda öz narrativini təqdim etməyə çalışırdı.

Bakı üçün WUF13 sadəcə beynəlxalq forum deyildi. O, COP29-dan sonra ölkənin daha geniş siyasi mövqelənmə strategiyasının bir hissəsinə çevrilmişdi. Azərbaycan özünü təkcə enerji və nəqliyyat qovşağı kimi deyil, həm də Qlobal Cənubun yeni diplomatik platforması kimi təqdim etməyə çalışırdı.

Qarabağın və Şərqi Zəngəzurun bərpasına xüsusi diqqət ayrılmışdı. Azərbaycan hakimiyyəti “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” layihələrini rəqəmsal modernizasiya, yaşıl enerji və postmünaqişə bərpasının birləşməsi kimi təqdim edirdi.

Lakin burada da açıq bir paradoks mövcud idi.

Forum urbanizasiyanın qlobal çağırışlarından çox danışsa da, Bakının öz daxili problemlərinə — yüklənmiş infrastruktura, rayonların qeyri-bərabər inkişafına, nəqliyyat xaosuna, ictimai məkan çatışmazlığına və şəhər mühitinin ekstremal yağıntılar qarşısındakı həssaslığına daha az toxunurdu. Hətta iqlim riskləri ilə bağlı müzakirələr böyük ölçüdə forumun başlanğıcında Bakıda baş vermiş güclü yağışlar və subasmalarla bağlı idi.

Bu ziddiyyət WUF13-ün kulislərində xüsusilə güclü hiss olunurdu.

Forum eyni zamanda həm ciddi beynəlxalq müzakirə, həm də diqqətlə qurulmuş qlobal diplomatiya vitrini təsiri bağışlayırdı. İnklüzivlik və dayanıqlılıq barədə söhbətlərin arxasında dövlətlərin investisiya, təsir, texnologiya və siyasi mövqelənmə uğrunda sərt rəqabəti gizlənirdi.

Və bəlkə də WUF13-ün əsl mənası məhz bunda idi.

Dünya elə bir dövrə daxil olur ki, şəhərlər bir çox ənənəvi siyasi institutlardan daha vacib hala gəlir. Onlar artıq iqlim böhranlarının, iqtisadi transformasiyaların və sosial münaqişələrin xarakterini müəyyən edir. Bəşəriyyətin gələcəyi getdikcə daha çox təkcə hökumətlərin qərarlarından deyil, küçələrin, nəqliyyatın, mənzillərin, energetikanın və meqapolislərin rəqəmsal infrastrukturunun necə qurulacağından asılı olur.

Forumun sonuna doğru pavilyonlar boşaldı, nümayəndə heyətləri dağıldı, sədrliyi isə Meksika təhvil aldı. Lakin Bakı həftəsinin əsas nəticəsi narahatedici şəkildə açıq qaldı.

Bəşəriyyət getdikcə daha texnoloji şəhərlər qurmağı öyrənib. Amma hələ də onları hamı üçün eyni dərəcədə təhlükəsiz, əlçatan və ədalətli etməyi öyrənməyib.