Tomoqrafiyanın olmaması həyat və ölüm məsələsinə çevriləndə

Abşerondakı faciə Azərbaycan səhiyyə sistemi haqqında nə deyir

Bakı–Sumqayıt magistral yolunda baş vermiş yol-nəqliyyat hadisəsindən sonra 17 yaşlı qızın həyatını itirməsi Azərbaycan səhiyyə sisteminin ən həssas məsələlərindən birini yenidən gündəmə gətirib: rayon dövlət xəstəxanaları kritik vəziyyətlərdə təcili tibbi yardım göstərməyə nə dərəcədə hazırdır.

Yerli kütləvi informasiya vasitələrinin məlumatına görə, zərərçəkmiş ağır vəziyyətdə Abşeron Rayon Mərkəzi Xəstəxanasına çatdırılıb. Aldığı travmaların xarakteri onun başqa tibb müəssisəsinə təhlükəsiz şəkildə daşınmasına imkan vermirdi. Belə vəziyyətlərdə əsas amil diaqnostikanın sürətidir. Lakin məhz bu mərhələdə sistem fundamental məhdudiyyətlə üzləşib: xəstəxanada kompüter tomoqrafiyası aparatı olmayıb.

İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyi və tabeli tibb idarəetmə qurumlarının cavabı gözlənildiyi kimi institusional xarakter daşıyıb. Qurum bildirib ki, dövlətin məqsədi hər bir tibb müəssisəsini radioloji avadanlığın tam spektri ilə təchiz etmək deyil, tibbi xidmətlərin vahid əlçatanlıq sistemini formalaşdırmaqdır.

Kağız üzərində bu yanaşma rasional görünür. Yüksək texnologiyalı avadanlıq bahalıdır, ixtisaslı personal, daimi texniki xidmət və mürəkkəb infrastruktur tələb edir. Mərkəzləşdirilmiş model xərclərin optimallaşdırılmasına və resursların cəmləşdirilməsinə imkan verir. Lakin Abşeronda baş verən faciə yenidən ağrılı bir sual ortaya qoydu: vaxtın günlərlə deyil, dəqiqələrlə ölçüldüyü hallarda bu model nə dərəcədə effektivdir?

Son mövcud məlumatlara görə, son beş ildə İcbari Tibbi Sığorta sistemi çərçivəsində fəaliyyət göstərən dövlət tibb müəssisələrində yalnız Bakıda azı doqquz kompüter tomoqrafiyası aparatı quraşdırılıb. Ölkə üzrə isə bu sistemin müəssisələrində ümumilikdə 44 tomoqraf fəaliyyət göstərir.

Bundan əlavə, paytaxtın bəzi dövlət və ведомствo tabeli tibb müəssisələri, o cümlədən Mərkəzi Gömrük Hospitalı və Milli Onkologiya Mərkəzi də öz kompüter tomoqrafiyası avadanlıqlarına malikdir. Formal olaraq bu, kifayət qədər geniş əhatə təsiri yaradır. Lakin avadanlığın coğrafiyası ilə təcili tibbi yardımın real logistikasını eyni anlayış hesab etmək olmaz.

Abşeron Rayon Mərkəzi Xəstəxanasında son böyük və ictimai şəkildə təsdiqlənmiş infrastruktur yenilənməsi 2021-ci ilin fevral ayında, yeni korpus istifadəyə verildikdən sonra baş verib.

Həmin vaxt rəsmi olaraq bildirilmişdi ki, 150 çarpayılıq xəstəxana Yaponiya, Cənubi Koreya, İtaliya və Türkiyə istehsalı olan müasir tibbi avadanlıqlarla təchiz olunub. Müəssisənin strukturunda cərrahiyyə, terapiya, pediatriya, reanimasiya, dializ və laborator diaqnostika şöbələri nəzərdə tutulmuşdu. Yeni binaya rayon xəstəxanası, böyüklər poliklinikası, uşaq poliklinikası və təcili tibbi yardım xidməti köçürülmüşdü.

Lakin ictimai açıqlamalardan sonra alınmış avadanlıqların dəqiq siyahısı və onların dəyəri barədə ətraflı məlumat açıqlanmayıb. Açıq mənbələrdə bu xəstəxana üçün ayrıca kompüter tomoqrafiyası avadanlığının alınmasına dair ayrıca satınalma proseduru barədə də məlumat yoxdur. Bu isə dövlət səhiyyə satınalmalarının şəffaflığı ilə bağlı daha geniş suallar doğurur.

Kompüter tomoqrafiyası aparatlarının qiyməti texniki sinfindən asılı olaraq dəyişir. Başlanğıc səviyyəli, on altıdan otuz iki kəsiyə qədər imkanları olan sistemlərin qiyməti təxminən 400 min manatdan 700 min manata qədər dəyişir. Altmış dörd kəsikli daha funksional sistemlərin qiyməti proqram təminatı, quraşdırma və texniki xidmət daxil olmaqla 700 min manatdan 1,1 milyon manata qədər çata bilər.

İxtisaslaşmış mərkəzlər üçün nəzərdə tutulan ekspert səviyyəli sistemlərin dəyəri isə 1,5 milyon manatdan 5,5 milyon manata və daha yuxarıya qədər yüksələ bilər.

Mütəxəssislərin qiymətləndirməsinə görə, Abşeron səviyyəsində rayon xəstəxanası üçün on altı və ya otuz iki kəsikli baza tomoqrafı kifayət hesab olunur. İnfrastruktur hazırlığı ilə birlikdə kompüter tomoqrafiyası kabinetinin tam işə salınması adətən 700 min manatdan 1,2 milyon manata qədər qiymətləndirilir.

Bu fonda büdcə göstəriciləri diqqət çəkir.

2025-ci ildə İcbari Tibbi Sığorta sistemi müəssisələri üçün avadanlıq və tibbi inventarın alınmasına 28 milyon manat ayrılmışdı. 2026-cı ildə büdcəyə yenidən baxıldıqdan sonra bu məbləğ iki dəfədən çox artırılaraq 63,5 milyon manata çatdırılıb.

İcbari Tibbi Sığorta Fondunun 2025-ci il üzrə ümumi büdcəsi 2,94 milyard manat təşkil edib. 2026-cı ildə dövlətin səhiyyə xərcləri isə 2,1 milyard manat səviyyəsində planlaşdırılıb.

Bu o deməkdir ki, avadanlıq alınmasına ayrılan vəsait sistemin ümumi maliyyələşməsində nisbətən kiçik pay tutur — 2025-ci ildə fond büdcəsinin təxminən bir faizi, 2026-cı ildə isə ümumi dövlət səhiyyə xərclərinin təxminən üç faizi.

Riyazi baxımdan bu vəsaitlərlə onlarla iri diaqnostik avadanlıq almaq mümkündür. Lakin praktikada maliyyə vəsaiti kompüter tomoqrafiyası, maqnit-rezonans tomoqrafiyası, rentgen sistemləri, ultrasəs avadanlıqları, laboratoriya texnikası, əməliyyat otaqları və reanimasiya şöbələrinin təchizatı arasında bölüşdürülür.

Məhz buna görə bu gün əsas sual yalnız bir konkret xəstəxanada tomoqrafın niyə olmaması deyil.

Məsələ prinsiplərlə bağlıdır.

Hansı tibb müəssisələri təcili tibbi yardım üçün dayaq xəstəxanaları hesab olunur? Bahalı avadanlığın yerləşdirilməsi ilə bağlı qərarlar hansı meyarlarla qəbul edilir? Rayon xəstəxanasının profili onun texniki təchizat səviyyəsinə nə dərəcədə uyğundur? İnfrastruktur qərarları müalicənin nəticəsinə təsir göstərdikdə məsuliyyət kimə məxsus olur?

Planlı tibbi xidmət sistemi üçün regional miqyasda xidmətin əlçatanlığı kifayət edə bilər. Lakin təcili tibbi yardımda coğrafiya bioloji amilə çevrilir. İtirilən hər dəqiqə yaşamaq ehtimalını dəyişə bilər.

Abşeronda baş verən hadisə özlüyündə Azərbaycanın bütün səhiyyə sisteminə yekun qiymət verməyə imkan vermir. Amma bu hadisə müasir tibbin əsas struktur ziddiyyətini bir daha göstərir: resursların mərkəzləşdirilmiş idarə edilməsinin effektivliyi ilə ilkin yardım göstərilən məntəqələrdə minimum texnoloji standartın təmin olunması arasında balansın tapılması.

Məhz bu nöqtədə dövlət siyasəti büdcə məsələsi olmaqdan çıxır və ictimai etimad məsələsinə çevrilir.