E-hökumətdən data-dövlətə: Azərbaycan idarəetmə modelini yenidən qurur

Prezident İlham Əliyev aprelin 30-da “Dövlət orqanları (qurumları) tərəfindən tətbiq olunan rəqəmsal həllərin sahə üzrə effektivliyinin test rejimində qiymətləndirilməsi, habelə dövlət orqanları (qurumları) tərəfindən təşkil olunan elektron xidmətlərin ilkin mərhələdə məqsədəuyğunluğunun müəyyən edilməsi üçün tənzimləyici pilot layihələrin həyata keçirilməsi Qaydaları”nın təsdiq edilməsi haqqında fərman imzalayıb.

Sənəd “Rəqəmsal İnkişaf Konsepsiyası”nın təsdiq edilməsi haqqında Prezidentin 2025-ci il 16 yanvar tarixli fərmanının icrası ilə əlaqədardır.

Ekspertlər hesab edirlər ki, yeni qaydalar yalnız texniki dəyişiklik deyil, dövlət idarəçiliyində metodoloji transformasiya deməkdir. Bu sənəd rəqəmsal həllərin necə hazırlanacağı və tətbiq ediləcəyini köklü şəkildə dəyişəcək.

Yeni yanaşma e-government (elektron hökumət) baxımından klassik modeldən çevik modelə keçidi nəzərdə tutur. Ənənəvi yanaşmada əvvəlcə xidmət hazırlanır və tətbiq edilir, problemlər isə sonradan həll olunur. Yeni yanaşma isə e-government sistemində “tez səhv et, tez düzəlt” prinsipinin tətbiqidir. Yəni pilot mərhələdə real istifadəçi davranışı öyrənilir, xidmətlərin istifadə rahatlığı test edilir. Nəticədə daha praktik və istifadəçi yönümlü xidmətlər reallaşdırılır. Bu isə xidmətlərin yalnız texniki deyil, həm də sosial effektivliyinin ölçülməsinə imkan yaradır.

Data (məlumat idarəçiliyi) baxımından təhlil etdikdə, pilot layihələr real istifadə məlumatlarını (data) toplayır və qərarlar artıq fərziyyələrə deyil, empirik sübutlara əsaslanır. Bu isə dövlət datasının dəyərinin artması deməkdir. Yeni modeldə hər pilot layihə yeni məlumat mənbəyidir və bu, dövlət üçün analitika, proqnozlaşdırma və siyasət formalaşdırma imkanlarını genişləndirir.

Bununla yanaşı, data idarəçiliyi və məxfiliyin qorunması sahəsində risk faktorları da mövcuddur. Əgər sistem düzgün tənzimlənməzsə, şəxsi məlumatların qorunması və kibertəhlükəsizlik məsələləri risk yarada bilər. Bu baxımdan güclü məlumat idarəçiliyi sistemi vacibdir.

Süni intellekt (AI) prizmasından yanaşdıqda, Prezidentin fərmanı faktiki olaraq dövlət sektorunda AI tətbiqləri üçün hüquqi baza yaradır. Belə ki, AI sistemləri əvvəlcə pilot mühitdə yoxlanıla bilir, etik və texniki risklər test edilir. Həmçinin alqoritmlərin düzgünlüyü, qərəzsizliyi və şəffaflığı qiymətləndirilir. Bu isə AI-nin dövlət idarəçiliyində təhlükəsiz tətbiqini təmin edir.

Sənəd eyni zamanda dövlət sektorunda smart xidmətlər, proqnozlaşdırıcı analitika və avtomatlaşdırılmış qərar sistemləri üçün imkanlar yaradır. Pilot layihələr startapların və texnologiya şirkətlərinin bu prosesdə iştirakını da artırır ki, bu da öz növbəsində innovasiya ekosistemini gücləndirir.

Beynəlxalq kontekstdən yanaşdıqda, Prezident fərmanı Estoniyanın “rəqəmsal-prioritet dövlət” modeli, Sinqapurun dövlət xidmətlərinin təhlükəsiz test mühiti yanaşması və Birləşmiş Krallıqın məhdud və nəzarətli sınaq modeli ilə üst-üstə düşür. Azərbaycanın bu modeli qəbul etməsi rəqəmsal idarəetmədə qlobal standartlara inteqrasiya deməkdir.

Doreen Bogdan-Martin vurğulayır ki, rəqəmsal transformasiya sosial-iqtisadi inkişaf üçün kritik əhəmiyyət daşıyır.

Beynəlxalq təşkilatlar isə bu modeli innovasiya, effektiv idarəetmə və inklüziv inkişaf vasitəsi kimi qiymətləndirir. Eyni zamanda vurğulayırlar ki, risklərin idarə olunması əsas şərtdir.

Dünya Bankı rəqəmsal dövlət modelini iqtisadi inkişafın əsas drayverlərindən biri hesab edir. Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqı rəqəmsal transformasiyanı inklüziv inkişafın əsas elementi kimi görür.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatı hesab edir ki, rəqəmsallaşma yalnız texnologiya deyil, idarəetmə islahatıdır və vətəndaş mərkəzli xidmətlər prioritet olmalıdır. Avropa İttifaqı çərçivəsində bu model geniş tətbiq olunur və “rəqəmsal-prioritet” yanaşma dəstəklənir.

Beynəlxalq təşkilatların ortaq mövqeyi belə ümumiləşdirilə bilər: rəqəmsal dövlət effektivdir, innovasiya iqtisadi inkişafı sürətləndirir, data əsaslı qərarlar daha dəqiqdir.

Bu mövqelər fonunda Azərbaycanın tətbiq etdiyi model qlobal trendlərlə uyğunlaşır və beynəlxalq təşkilatların tövsiyələri ilə üst-üstə düşür. Lakin uğur üçün əsas şərtlər institusional güclənmə, data idarəçiliyi və insan kapitalının inkişafıdır.

Tənqidi baxışlara gəldikdə, bəzi hallarda layihələrin pilot mərhələdə ilişib qalması riski mövcuddur. Əgər düzgün tətbiq olunmazsa, pilot mərhələ əlavə gecikmələrə səbəb ola bilər. Eyni zamanda yeni model xarici texnologiyalardan həddindən artıq asılılıq riskini də artırır.

Ümumi strateji nəticə etibarilə, Prezident fərmanı dövlət idarəçiliyində data əsaslı və eksperimental modelə keçidi təmin edir, e-government sistemini daha çevik və effektiv edir. Beləliklə, AI və innovasiyaların tətbiqi üçün təhlükəsiz mühit formalaşdırır. Nəticədə Azərbaycan klassik inzibati modeldən innovasiya yönümlü, çevik dövlət modelinə keçid edir.