Xəzər dənizi İran münaqişəsinin strateji perimetrinə daxil olur

Çərşənbə gecəsi İsrailin Xəzər dənizində İranın hərbi obyektlərinə zərbələr endirməsi barədə yayılan məlumatlar münaqişənin ənənəvi Yaxın Şərq coğrafiyasından kənara çıxaraq genişlənə biləcəyinə işarə edir və Cənubi Qafqazda enerji və tranzit marşrutları üçün riskləri artırır.

Mediaya görə, zərbələr mülki gəmilərə deyil, İran Hərbi Dəniz Qüvvələrinə məxsus bir neçə hərbi gəmiyə yönəlib. Bildirilir ki, şimaldakı Bəndər-Ənzəli limanı yaxınlığında beşə qədər gəmi vurulub. Lakin tərəflərdən rəsmi təsdiq yoxdur və zərərin miqyası barədə məlumatlar məhduddur.

Bu məlumatlar təsdiqlənərsə, bu, İsrailin Xəzər dənizində hədəflərə ilk dəfə zərbə endirməsi olacaq. Bu region indiyədək birbaşa hərbi toqquşma zonasından kənarda hesab edilirdi.

Turan Analitik Xidməti qeyd edir ki, hətta tək bir zərbə faktının özü Xəzər hövzəsində təhlükəsizlik anlayışını dəyişir.

“Xəzər uzun müddət birbaşa hərbi qarşıdurmanın az ehtimal edildiyi izolyasiya olunmuş məkan kimi qiymətləndirilirdi. Bu hadisə həmin yanaşmanı sarsıdır,” — Turan bildirir.

Azərbaycan üçün nəticələr hələlik əsasən preventiv xarakter daşıyır. Ölkə geniş ofşor neft-qaz infrastrukturu ilə yanaşı, Asiya ilə Avropa arasında əsas tranzit qovşaqlarından biri kimi çıxış edir və yeni riskləri nəzərə almağa məcburdur.

İranın şimalına edilən zərbə münaqişənin bütün Xəzər hövzəsinə yayılması üçün presedent yaradır və digər sahilyanı dövlətlərin dəniz sərhədlərinə yaxın ərazilərdə insidentlərin ehtimalını artırır.

Bu, eyni zamanda enerji sektoruna təzyiqi artırır. Azərbaycan obyektlərinə birbaşa təhlükə qeydə alınmasa da, ekspertlər ofşor platformaların həssaslığı və neft-qaz daşımalarında sığorta xərclərinin artması riskinə diqqət çəkirlər.

“Hətta birbaşa hücumlar olmasa belə, təsirlər bazar vasitəsilə hiss oluna bilər — sığorta haqlarının artması və logistikanın bahalaşması şəklində,” — Turan qeyd edir.

Xəzər dənizi Azərbaycanın Çin və Avropa arasında alternativ marşrut kimi təşviq etdiyi Orta Dəhlizin — Transxəzər marşrutunun əsas komponentidir. Hərbi-siyasi risklərin artması yük daşımalarında gecikmələrə, tariflərin yüksəlməsinə və logistika strategiyalarının yenidən nəzərdən keçirilməsinə səbəb ola bilər.

Eyni zamanda Bakı mürəkkəb geosiyasi vəziyyətlə üz-üzədir. Bir tərəfdən Azərbaycan İsrail və Qərb ölkələri ilə sıx əlaqələrə malikdir, digər tərəfdən İranla həmsərhəddir və “Şimal–Cənub” nəqliyyat dəhlizi kimi birgə layihələrdə iştirak edir.

Bu isə manevr imkanlarını məhdudlaşdırır və balanslaşdırılmış, ehtiyatlı diplomatik xəttin vacibliyini artırır.

Analitiklər vəziyyətin inkişafı üzrə üç əsas ssenari nəzərdən keçirirlər: insidentin lokallaşdırılması, risklərin yüksək qaldığı və vaxtaşırı gərginlik epizodları ilə müşayiət olunan “boz zona” vəziyyəti və daha az ehtimal olunan Xəzər istiqamətində genişlənmə.

Ən real ssenari ikinci variant hesab olunur — bu halda Xəzər formal olaraq müharibə zonasına çevrilmir, lakin tam təhlükəsiz məkan statusunu itirir.

İranın Xəzərdəki hərbi-dəniz qüvvələri — Bəndər-Ənzəlidə yerləşən “Şimal donanması” — məhdud sayda olsa da, raketlərlə təchiz edilmiş qüvvələrdən ibarətdir. Tərkibinə bir böyük döyüş gəmisi, bir neçə raket kateri və patrul gəmiləri daxildir. Fars körfəzindən fərqli olaraq, burada əsasən İranın müntəzəm donanması fəaliyyət göstərir.

Ekspertlərin fikrincə, bu qüvvələrin qismən zərər görməsi belə, onların məhdud miqyasını nəzərə alaraq İranın regiondakı hərbi mövcudluğunu ciddi şəkildə zəiflədə bilər.

Bununla yanaşı, Azərbaycan üçün əsas risk birbaşa hərbi qarşıdurmadan çox, lokal insidentlər ehtimalı ilə bağlıdır. Əsas həssas nöqtələrə ofşor platformalar, sualtı infrastruktur, dəniz logistikasını təmin edən gəmilər və liman obyektləri daxildir.

Hətta məhdud insidentlər belə qeyri-proporsional iqtisadi təsirlərə səbəb ola bilər — hasilatın dayanması, sığorta xərclərinin artması və tranzit marşrutlarının cəlbediciliyinin azalması kimi.

Qısamüddətli perspektivdə əsas göstəricilər İranın şimalına zərbələrin təkrarlanıb-təkrarlanmayacağı, dəniz daşımalarında sığorta tariflərinin dinamikası və sahilyanı dövlətlərin artan risklərə reaksiyası olacaq.

Azərbaycan üçün bu o deməkdir ki, Xəzər artıq yalnız “təhlükəsiz arxa zona” kimi qiymətləndirilə bilməz və onun enerji və nəqliyyat qovşağı kimi rolu getdikcə daha çox İran ətrafındakı münaqişənin inkişafından asılı olacaq.