Ombudsmanın məruzəsi: Texniki nəzarətdən sistemli suallara

Martın 3-də Azərbaycanın İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkilinin (Ombudsmanın) illik məruzəsi Milli Məclisə təqdim olunub. Sənəd insan hüquq və azadlıqlarının qorunması, qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi ilə bağlı təkliflər, sosial hüquqlar, fərdi müraciətlərin statistikası və xaricdə yaşayan azərbaycanlıların hüquqlarının müdafiəsi daxil olmaqla geniş humanitar və sosial məsələləri əhatə edib.

Humanitar və sosial sahələrin geniş spektrini əhatə edən məruzə hüquqların Konstitusiyaya və Azərbaycanın tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələrə uyğun şəkildə qorunmasına fokuslanıb. Sənəddə qanunvericilik təşəbbüsləri sistemləşdirilmiş, məlumatlandırma və maarifləndirmə tədbirləri təsvir edilib, dövlət orqanları, bələdiyyələr və digər ictimai qurumlarla bağlı hallarda görülən tədbirlər ətraflı şəkildə təqdim olunub.

Ombudsman Səbinə Əliyeva bildirib ki, 2025-ci ildə 42 mindən çox müraciət daxil olub. Onun sözlərinə görə, hər bir müraciət Konstitusiyanın tələblərinə uyğun olaraq araşdırılıb və cavablandırılıb. Ümumilikdə o, uşaqların, qadınların, ahılların, müharibə veteranlarının, hərbi qulluqçuların, əlilliyi olan şəxslərin və digər həssas qrupların müdafiəsinin gücləndirilməsinə yönəlmiş 94 tövsiyə irəli sürüb.

Məruzə parlament tərəfindən qəbul edilib.

Lakin sənəddə son illərdə ictimai müzakirələrdə üstünlük təşkil edən bir məsələ ilə bağlı açıq istinadlar yer almayıb: Qanunsuz həbslərlə bağlı iddialar, o cümlədən siyasi fəalların, jurnalistlərin və blogerlərin saxlanılması. Belə hallar həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq səviyyədə mütəmadi diqqət çəkir.

Mandat və onun hədləri

Bu vəzifəni tənzimləyən konstitusion qanuna əsasən, Ombudsman dövlət orqanlarına qarşı şikayətləri araşdırmaq, fərdi müraciətlərdə göstərilən hüquq pozuntularına reaksiya vermək və ümumi xarakterli tövsiyələr təqdim etmək səlahiyyətinə malikdir. Bu rol ittihamedici və ya məhkəmə xarakterli deyil, daha çox korrektəedici və məsləhətçi funksiyanı daşıyır.

Mövcud yanaşmanın tərəfdarları hesab edirlər ki, institut öz hüquqi mandatı çərçivəsində fəaliyyət göstərir. Ombudsman parlament tərəfindən seçilir və dövlət strukturlarının tərkib hissəsi kimi formalaşır ki, bəzi analitiklərin fikrincə, bu da siyasi həssas mövzularda ehtiyatlı yanaşmanı təşviq edir.

Digərləri isə terminologiyaya diqqət çəkirlər. Azərbaycan hökuməti “siyasi məhbus” anlayışını hüquqi kateqoriya kimi qəbul etmir. Nəticədə illik məruzədə bu termin işlədilmir və saxlanma ilə bağlı məsələlər adətən texniki çərçivədə təqdim olunur: penitensiar müəssisələrə başçəkmələr, saxlanma şəraiti, tibbi təminat, əfv və cəzanın yüngülləşdirilməsi məsələləri.

Tənqidçilər isə hesab edir ki, bu cür çərçivələndirmə nəzarətin əhatə dairəsini daraldır.

“İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkil institutu yalnız saxlanma yerlərinin texniki müşahidəçisi deyil”, - açıq danışmaq üçün anonim qalmaq istəyən yerli hüquqşünas-analitik bildirib. “Beynəlxalq standartlar göstərir ki, müəyyən nümunələr ortaya çıxdıqda, o, həbsin qanuniliyi də daxil olmaqla sistemli problemlərə reaksiya verməlidir”.

Beynəlxalq insan hüquqları təşkilatları milli ombudsman institutlarını tez-tez ictimai hesabatlılıq mexanizmləri kimi təsvir edir; onların vəzifəsi yalnız fərdi pozuntuların aradan qaldırılması deyil, həm də struktur problemlərin müəyyən edilməsidir.

Adı çəkilməyən korrupsiya

Məruzədə korrupsiya məsələsinə də dolayısı ilə toxunulub. Sənəddə inzibati qərarların qəbulunda daha çox şəffaflıq, vətəndaş müraciətlərinə vaxtında və əsaslandırılmış cavab verilməsi, bürokratik prosedurların sadələşdirilməsi çağırışları yer alıb - bu addımlar korrupsiya risklərinin azaldılması ilə əlaqələndirilir.

Vətəndaş müraciətləri əsasında yerli icra hakimiyyəti orqanlarında, sosial təminat və torpaq idarəçiliyi sahələrində, həmçinin kommunal xidmətlərdə hüquq pozuntuları qeyd olunur. “Korrupsiya” sözü nadir hallarda işlədilsə də, səlahiyyətlərdən sui-istifadə və inzibati özbaşınalıqla bağlı istinadlar idarəetmə sahəsində mövcud problemlərə işarə edir.

Məruzədə vurğulanıb ki, rəqəmsallaşma hüquq pozuntularının qarşısının alınmasında əsas vasitə olaraq qalır. Elektron xidmətlərin genişləndirilməsi və məmur-vətəndaş təmasının azaldılması qeyri-qanuni hərəkətlər üçün imkanların məhdudlaşdırılması mexanizmi kimi təqdim olunur.

Sənəddə iri korrupsiya işlərinin təhlili, yüksək vəzifəli şəxslərin ictimai qiymətləndirilməsi və ya sistemli korrupsiyanın daha geniş siyasi analizi yer almayıb.

Hələ də müzakirə olunan islahat gündəliyi

Hüquqşünaslar və vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələri bildirirlər ki, bir sıra sahələrdə daha dərin islahatlara ehtiyac var.

Onlardan biri - Aslan İsmayılov - məhkəmə sisteminə diqqət çəkərək, məhkəmələrin müstəqilliyinin gücləndirilməsini, hakimlərin təyinat və intizam mexanizmlərinin daha şəffaf olmasını, müdafiə hüququnun daha güclü təminatlarını və həbs qətimkan tədbirinə alternativlərin - ev dustaqlığı və girov kimi - daha geniş tətbiqini vacib hesab edir.

Digər tənqidçilər sərbəst toplaşma prosedurlarının sadələşdirilməsinin, jurnalistlərin və media qurumlarının müdafiəsinin gücləndirilməsinin və diffamasiyanın tam dekriminallaşdırılmasının zəruriliyini vurğulayır.

Onlar saxlanma yerlərində müstəqil monitorinqin təmin edilməsinə, saxlanılan şəxslərin dərhal hüquqi yardıma çıxışının təmin olunmasına və pis rəftar iddialarının effektiv araşdırılmasına çağırır.

Eyni zamanda, Ombudsman institutunun səlahiyyətlərinin genişləndirilməsi, tövsiyələrin icrasını təmin edən mexanizmlərin yaradılması və siyasi həssas hallarda daha aydın ictimai mövqenin nümayiş etdirilməsi təklif olunur.

Azərbaycanın Avropa Şurası və Birləşmiş Millətlər Təşkilatı çərçivəsində üzərinə götürdüyü beynəlxalq öhdəliklər əlavə gözləntilər yaradır. Ekspertlərin fikrincə, bu qurumların tövsiyələrinin icrası hələ də qeyri-bərabər xarakter daşıyır.

Prosedur və siyasət arasında

Forma baxımından bu ilin məruzəsində institusional ənənəyə ciddi şəkildə sadiq qalınıb: texniki, strukturlaşdırılmış və inzibati tədbirlərə fokuslanıb. Məzmun etibarilə isə o, Azərbaycanda insan hüquqları sahəsində daha geniş bir ziddiyyəti əks etdirir - prosedur nəzarəti ilə sistemli hesabatlılıq arasındakı gərginliyi.

Bəzi deputatlar üçün məruzənin qəbul edilməsi davamlılıq və tədrici inkişafın göstəricisi olub. Tənqidçilər üçün isə bu, siyasi baxımdan gərgin mühitdə institutun imkanlarının məhdudluğunu nümayiş etdirib.

İndi əsas sual budur: Ombudsman institutu əsasən texniki nəzarət mexanizmi olaraq qalacaq, yoxsa ölkədə insan hüquqları vəziyyətini müəyyən edən struktur problemlərin həllində daha təsirli bir səsə çevriləcək?

Bu açıq qalan sual fonunda Azərbaycanda insan hüquqlarının inkişaf trayektoriyası ilə bağlı müzakirələr davam edir.