Rabitə suverenlik kimi: Azərbaycanın rəqəmsal gələcəyi kadrların üzərində dayanır

2026-cı il 5 aprel tarixində Azərbaycanın rabitə sektorunun eksperti Abdul Həmidulla oğlu Qəhrəmanzadənin 80 yaşı tamam olur. O, 1983-cü ildən Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqı xətti ilə ekspert kimi fəaliyyət göstərərək Azərbaycanın rabitə sektorunun inkişafına mühüm töhfə vermiş və Əfqanıstan, Liviya və Pakistan olmaqla dünyanın üç ölkəsində Azərbaycanın bayrağını üç dəfə qaldırmışdır (Layihələr: AFG-83/001 — 1985–1986-cı illər, LIB-88/007 — 1992–1993-cü illər, PAK-88/002 — 1993-cü il), Birləşmiş Millətlər Təşkilatının eksperti kimi bu şərəfli və məsuliyyətli missiyanı yerinə yetirmişdir.

Bu gün 1992-ci ildə Azərbaycanın rabitə naziri olmuş bu mütəxəssisin arxasında rabitə sektorunda 60 illik istehsalat, elmi, pedaqoji və ekspert fəaliyyəti dayanır.

— Abdul bəy, Azərbaycan rabitə sektorunun eksperti kimi deyə bilərsinizmi, bu sahənin texniki inkişafı ölkəmizdə nə vaxt başlamışdır və onun hazırkı vəziyyətini necə qiymətləndirirsiniz?

— Görünür, Azərbaycanın rabitə sektorunun texniki inkişafının başlanğıcı kimi 1868-ci ili hesab etmək olar. Həmin ilin fevral ayının əvvəlində Tbilisi Morze aparatı vasitəsilə Gəncə üzərindən teleqraf rabitəsi ilə Bakı ilə birləşdirilmişdir. Bu dövrə həmçinin Bakı Baş Poçt və Teleqraf binasının istifadəyə verilməsi də aiddir. Hazırda həmin binada Zərifə Əliyeva prospekti 77 ünvanında Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi yerləşir.

Məsələ ondadır ki, rabitə və nəqliyyat dövlətin təhlükəsizliyi və müdafiəsi kimi strateji sahələrdir. Obrazlı desək, bu, dövlətin informasiya sinir sistemidir, xüsusilə də indi, Azərbaycanın rabitə sektorunun demək olar ki, tamamlanmış rəqəmsallaşması mərhələsində. Bu proses təxminən 1979-cu ildən Sovet İttifaqında rəqəmsal ötürmə sistemlərinin tətbiqi ilə, 1990-cı ildən isə rəqəmsal kommutasiya sistemlərinin tətbiqi ilə başlanmışdır. Məhz bu, ölkədə rabitənin keyfiyyətini xeyli artırmış və xidmətləri daha əlçatan etmişdir.

Buna görə də bizim birləşdirilmiş nazirliyimizdə, mənim fikrimcə, daha məntiqli olaraq Nəqliyyat və Rabitə Nazirliyi adlandırılmalı olan qurumda 45 ildən artıq müddətdə rabitə sektorunun rəqəmsallaşdırılması layihələri həyata keçirilmiş, 2003-cü ildən isə informasiya-kommunikasiya texnologiyaları, yüksək texnologiyalar və daha sonra rəqəmsal inkişaf kimi istiqamətlər də əlavə olunmuşdur.

Bu layihələr, şübhəsiz ki, ölkə iqtisadiyyatının demək olar ki, bütün sahələrinin fəaliyyətini təmin edir və Azərbaycan informasiya cəmiyyətinin qurulması çərçivəsində rabitə xidmətlərinə bütün istehlakçıların bərabər və tam çıxışını təmin edən real rabitə fəlsəfəsini formalaşdırır.

— Sizin fikrinizcə, Azərbaycanın rabitə sektorunun inkişafının əsas istiqamətləri hansılardır?

— Tarixi baxımdan Azərbaycanda telekommunikasiya sahəsinin inkişafında bir çox maraqlı mərhələlər olmuşdur, o cümlədən 1991-ci ildə müstəqillik bərpa olunduqdan sonra.

Xüsusilə qeyd etmək istərdim:

• 1993-cü ildən rəqəmsal kommutasiya sistemlərinin tətbiqi layihəsini;
• 2003-cü ildə başlanmış informasiya-kommunikasiya texnologiyaları layihəsini;
• 2005-ci ildən yeni nəsil şəbəkələri;
• “Azerkosmos” layihəsini;
• 9 fevral 2013-cü ildə Fransız Qvianasında yerləşən Kuru kosmodromundan “Azerspace-1” peykinin orbitə buraxılmasını.

Lakin Azərbaycan kimi inkişaf etməkdə olan ölkələrdə iqtisadiyyatın inkişaf səviyyəsi təbii resurslar hesabına hazır texnologiyaların alınması ilə deyil, ölkənin öz milli kadrlarının gücü ilə öz rəqəmsal texnologiyalarını yaratmaq və istehsal etmək qabiliyyəti ilə müəyyən olunur.

Cənubi Koreya, Estoniya, Finlandiya, Türkiyə və digər ölkələr məhz bu yolu tutmuşdur.

Buna görə də rabitə sektorunun idarəetməsində yüksək ixtisaslı mütəxəssislərin olması vacibdir ki, kadrlar qohumbazlıq və şəxsi yaxınlıq prinsipi ilə deyil, yalnız peşəkarlıq əsasında seçilsin.

Biz ölkənin rabitə müəssisələrində baş verənləri bilməliyik ki, 2015-ci ilin biabırçı payız hadisələrinin təkrarı ilə üzləşməyək.

— Bu vəziyyət Azərbaycanda bazar iqtisadiyyatının üstünlüklərinin tam işləməməsi ilə bağlı ola bilərmi?

— Bazar iqtisadiyyatı üçün ilk növbədə rəqabət, alternativlər və iqtisadiyyatın bütün sahələrində monopoliyanın olmaması, həmçinin dövlət strukturlarından kənar müstəqil tənzimləyici orqan lazımdır.

Müstəqillik illərində rabitə sektorunda istifadə olunan yerli rabitənin uzaq məsafəli, xüsusilə beynəlxalq rabitə hesabına çarpaz subsidiyalaşdırılması prinsipi asılılıq yaradan praktikalara gətirib çıxarmışdır.

Nəticədə, Azərbaycanın kənd rabitəsi Bakı ilə müqayisədə təxminən dörd dəfə zəifdir ki, bu da ölkə əhalisinin demək olar ki, yarısının yaşadığı bölgələrdə telefon və internet xidmətlərinin keyfiyyətini ciddi şəkildə aşağı salır.

Artıq çoxdan vaxtı çatmışdır ki, kommunal xidmətlərdə olduğu kimi, vaxt üzrə və sayğac əsasında ödəniş sisteminə keçid edilsin.

Bu, illər ərzində artmaqda olan rabitə və internet xidmətləri tariflərinin aşağı salınmasına imkan verə bilər.

— Bu vəziyyəti rabitə sektorunda özəlləşdirmənin tam başa çatmaması ilə də əlaqələndirmək olarmı?

— Şübhəsiz ki, bu da mövcuddur.

Bir çox məsələlər rəqabətin olmaması, real texniki-iqtisadi əsaslandırmanın və özəlləşdiriləcək obyektlərin dəyərinin şəffaf qiymətləndirilməsinin olmaması ilə bağlıdır.

Özəlləşdirmə ölkədə rabitə xidmətlərindən istifadə edən on milyon istehlakçının maraqları nəzərə alınmaqla və kütləvi informasiya vasitələrinin fəal iştirakı ilə həyata keçirilməlidir.

Şəffaf və obyektiv özəlləşdirmə mexanizmi üçün aşağıdakılar zəruridir:

• özəlləşdirmənin başlanma və başa çatma müddətləri barədə açıq qərar;
• yuxarıdan göstərişsiz fəaliyyət göstərən sahə komissiyaları;
• xarici investorların da iştirakı ilə şəffaf müsabiqə prosesi.

Yalnız müstəqil tənzimləyici orqan yaradıldıqdan, real liberallaşma və demonopolizasiya həyata keçirildikdən sonra özəlləşdirməyə keçmək olar.

— Azərbaycanın rabitə sektorunda baş verən real dəyişikliklər barədə nə deyə bilərsiniz?

— Gəlin “Bakteleqraf”dan başlayaq. Bu müəssisə faktiki olaraq kritik vəziyyətə gətirilmiş, mükəmməl qurulmuş şəbəkə infrastrukturu və Bakının mərkəzində yerləşən monumental çoxmərtəbəli binasını itirmişdir.

Bu müəssisədə çalışan 300 nəfərdən cəmi təxminən 12 nəfər qalmışdır.

İkinci problem yerli şəhər və kənd telefon rabitəsidir ki, bu sahə faktiki olaraq 1993-cü ildən etibarən dağıdılmağa başlanmışdır.

2003-cü il 17 fevral tarixində başlanmış informasiya-kommunikasiya texnologiyaları layihəsi, eləcə də yüksək texnologiyalar və rəqəmsal inkişaf layihələri faktiki olaraq tamamlanmamışdır.

Eyni zamanda, elektron hökumət konsepsiyası vətəndaşların sənəd və arayışları məmurların iştirakı olmadan günün iyirmi dörd saatı ərzində əldə etməsini nəzərdə tutur.

— AZCON çərçivəsində rabitə sektorunun gələcək inkişafı üçün əsas addımlar və perspektivlər hansılardır?

— Məncə məsələ sahənin növbəti dəfə adının dəyişdirilməsində deyil.

Bizə Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqının tövsiyələrinə əsaslanan rabitə sektorunun inkişafı üzrə milli uzunmüddətli konsepsiya lazımdır. Bu konsepsiya beş istiqaməti əhatə etməlidir:

1. texniki siyasət;
2. maliyyələşdirmə;
3. idarəetmə;
4. kommersiya;
5. kadrlar.

Azərbaycanın informasiya cəmiyyətini yalnız tələsik həyata keçirilmiş layihələr və alınmış texniki vasitələr hesabına, öz institutları, istehsalçıları, davamlılığı və peşəkarları olmadan qurmaq mümkün deyil.

— Azərbaycanın müasir rəqəmsal iqtisadiyyata real keçid şansları nə dərəcədədir?

— Bunun üçün ilkin şərtlər mövcuddur.

Aşağıdakı amillər ciddi təsir göstərə bilər:

• rabitə və nəqliyyatın rəqəmsal sektoru;
• real, fasiləsiz fəaliyyət göstərən elektron hökumət;
• həyat keyfiyyətinin artması;
• onlayn təhsil;
• elektron ticarət;
• rəqəmsal kütləvi informasiya vasitələri;
• ən əsası — internetin sürətinin, keyfiyyətinin və sabitliyinin yaxşılaşdırılması.

Hesab edirəm ki, 2026-cı il bu istiqamətdə Azərbaycan üçün həqiqətən həlledici şans ola bilər.

— Bu gün Sizin ekspert rəyiniz nə dərəcədə tələb olunur?

— Hesab edirəm ki, kifayət qədər tələb olunur.

Azərbaycan telekommunikasiyaları haqqında Vikipediya məqaləsində mənim materiallarımdan, o cümlədən rabitə sektorunun yenidən qurulmasına dair məqaləmdən və “Azərbaycan telekommunikasiyalarının inkişaf mərhələləri” adlı monoqrafiyamdan istifadə edilmişdir.

Mən artıq 60 ildir bu peşədəyəm — 1966-cı il 10 yanvar tarixindən, Bakı Baş Poçtunun istehsalat-texniki laboratoriyasında texnik kimi fəaliyyətə başladığım vaxtdan etibarən.

1980-ci ildən texnika elmləri namizədi, dosentəm, 320-dən çox nəşrin müəllifiyəm, onlardan 156-sı elmi iş, 11-i monoqrafiya və 165-dən çoxu Azərbaycan kütləvi informasiya vasitələrində dərc olunmuş analitik məqalələrdir.

Və fürsətdən istifadə edərək demək istəyirəm: mən rabitə sektorunu çox sevirəm.

— Abdul bəy, bu dərin, məzmunlu və son dərəcə vacib müsahibəyə görə Sizə təşəkkür edirik, yubileyiniz münasibətilə Sizi səmimi qəlbdən təbrik edir, gələcək yaradıcılıq fəaliyyətinizdə uğurlar arzulayırıq.

— Sizə də təşəkkür edirəm.