Doğum yeri; Naxçıvan
 
(hekayə) 
 
Mikayıl bu gecə də yuxusuz qalacaqdı, bilirdi. Havalar qızandan, pəncərələr açılandan, millət küçələrə töküləndən bəri hər gecəsi belə idi; səhərə kimi vurçatlasın, çaloynasın… şişə çəkilmiş ətin tüstüsü evin içində… əsil toyxana, qol götür oyna. Şəhərin təpəsində, adlı-sanlı restoranların, gizli kazinoların, yasaq `quş yuvalarının`əhatəsində yerləşən bu təzə binada Mikayıl həyat yoldaşı Aliyə ilə ilk yayını yarılamış, əslində, cəhənnəm məsafəsi qət etmişdı. Gecədən səhərə gələn-gedənin hay- küyündən, keflilərin dava-dalaşından, səndələyən kişilərin söyüşlərindən, sürütmə çəkilən arvadların qıyyasından dəhşətə gəlmiş, sübhü dirigözlü açmış, səhər təzyiqi qalxmış, gündüzləri bərbad olmuş… və hər gün hər gələn gecəni kabus gəlir kimi gözləmişdi. Bu məşəqqət, günlük rejimini, yuxu vərdişini alt-üst etmişdi. 
 
Ömrünə acı başlanğıcla başlayan, sonra da oxumaqla, yazmaqla, dərs deməklə, üç övlad 
böyütməklə… və xüsusi mülkiyyətin düşməni olan sovet rejimində belə 
məhkəmələrdə, dədə-baba evini geri qaytarmaq uğrunda çarpışmaqla keçirən bu yaşlı 
adam artıq bütün çalışmalardan yorulmuş, dünyanın vəfasızlığını dadmış, pensiya yaşına 
gəlib evə qapanmışdı. Gələcəklə bağlı heç bir umacağı yox idi, sabaha aid heç nə ilə 
uğraşmaq istəmirdi. Heç dünəni də xatırlamaq istəmirdi. 
 
Nə yaxın, nə uzaq keçmişini görən gözü yox idi. Tək istəyi dinc yaşamaq, tez yatıb, tez durmaq, pəhriz saxlamaq, nəvələri ilə skaypda danışmaq və… arada Aliyə ilə yürüyüşə çıxıb dünyanın yaşılına, mavisinə tamaşa etmək idi. Başqa hər şey yalan imiş. 
 
Lakin… bu qədərini də əldə etmək üçün yenə sabahla uğraşmalı olmuşdu. Gecə asayişi 
ilə məşğul olan polis strukturlarını arayır, məktub yazır, intenetdə ünvanlarını axtarır, 
zəng edir, şikayət edir, əsəbləşirdi. Bu restoranları susdurmağın, bu işkəncəni 
durdurmağın yollarını arayırdı. Bu aramalar günün nizamını pozmuşdu. Gecələri isə… 
gecələrin dərdi bir deyildi. Gecələrin yuxusuzluğunda gözlərini zillədiyi ağ tavan 
canlanır, güdükdə duran xatirələr, marığa yatan iztirablar, yaxşı-yaman nə vardısa 
xortlayıb çıxırdı. Bütün ömrünü gələcəyə baxaraq yaşamış və artıq imtina etsə belə yenə 
sabah üçün çalışmaq zorunda qalmış bu adam üstəlik yuxusuz gecələri ilə keçmişinə 
sürüklənmişdi. 
 
… Qara çarşablı, uzun tumanlı Püstəxanım Mikayılın əlini ovcunda əmanət kimi tutmuşdu. 
İçərişəhərin qala divarları boyu üzü aşağı, Ağa Mikayıl hamamının enişi ilə yürüyürdülər. 
Mikayıl yeridikcə boşda qalan sağ əlini qala divarlarına sürtür, dartınır, çırpınırdı. Nənə- 
bala bu yolu baxçadan evə, evdən eşiyə hər gün, neçə dəfə çəkişə-çəkişə gedib 
gəlirdilər. Oğlanın ayaqqabılarının dabanı İçərişəhərin qəmbər döşəli ensiz səkilərində 
zəif-zəif taqqıldayırdı. `Əlimi burax, özüm gedirəm`. `Yox, Ağa Mikayıl, olmaz, atam, 
peşman eləmə məni`. `Buuraax`. `Olmaz, atam`. Bu oğlan əlini nənəsinin əlindən qoparıb 
tək yürümək üçün hər gün inamla çabalayırdı. Püstəxanım da hər gün hamamım 
başındakı renessans üslublu, ikimərtəbəli, xudmani imarətə çatana kimi, binanın əsas 
qapısının altındakı zirzəmiyə enənə kimi əmanəti əlindən buraxmırdı. 
Film dar dalana çıxan qapının altında, zirzəminin qapısında, üç pillə aşağı, qaranlığa enər- 
enməz, bitirdi. Uşaqlığı ilə bağlı yadında qalan ilk lövhə bu idi. Beş yaşı olar-olmazdı, 
bundan qabaqları xatırlamırdı. 
 
…Sonra birinci sinif… ilk etirazını xatırlayır… `nənə, sinifdə hamı Bakıda doğulub, mən 
niyə Naxçıvanda doğulmuşam? Ora haradı? Kim aparıb məni ora?` 
 
…Mikayıl Naxçıvanda, valideynlərinin əhatəsində dünyaya göz açsa da nə Naxçıvan, nə 
ata-ana üzü görmüşdü. Bu atalı-analı yetim İçərişəhərdə, üçəsrlik Ağa Mikayıl hamamının 
yoxuşunda, hamam sahibinin mülkündə, nənəsinin dizinin dibində böyümüşdü. Hər gecə 
yatağına girən kimi nənəsi kəlmeyi-şəhadətini ərəbcə söyləyib türkçəsinə keçirdi. 
`…Yataram ya Allah, duraram İnşaallah, əgər yatıb durmasam - Lailahəilləllah.` `Nənə onu 
demə.` `Neyi, atam`, `Yatıb durmasam…` `Nöşün, atam?` `Qorxuram.` `Qorxma, atam, 
Allahın ətəyindən yapışan qorxmaz.` `Birdən durmasan…`. `Onu ağluva getirmə`. `Gəlir 
axı`. `Lailahəilləllah de, gəlməsin`. `Dedim, yenə gəldi`. `Ardarda de, aatam, caymadan de, 
huş aparana kimi de. Gecələr vəsvəsə üçün deyil, fikir çəkmək üçün deyil, Ağa Mikayıl, 
yatıb dincəlmək üçündü. Çünkü sabah var, iş var, güc var. Adam gərək özü özünü gecə 
qəmindən qorusun. Fikrin qənimi zikrdü, atam, zikr qəlb ilə qəm arasında sərhəddü, 
zikr elə; Lailahəilləllah de`. `Lailahəilləlah`-deyirdi Mikayıl. `…Ağa Mikayıl, dünyanın 
başıma dar vaxtlarıydı, tifağımız dağılmış, altında qalmışdım. Gecəni sübheycən yerimin 
içində ağlayırdım. Bir gün özüm özümə dedim; Püstəxanım, yerüvə girdün, yat, keçmiş- 
keçəni qurdalama, nə olub, olub. Nə olamalıdı, olacaq. Heç neyin fikirini çekmə. Çünki 
mənası yoxdu, yüz fikir bir borcu ödəmir. Sabaha sarıl. Sabaha sarıl ki, Allah da sənə 
xeyirli sabahlar versin`` 
 
…Bu film də burada, bu xumar qaranlıqda bitir. `Yatıb durmamaq` qorxusundan nənəsi ilə 
birgə elədiyi zikrlə uzaqlaşıb nə vaxt yuxuya daldığını xatırlamır. 
Amma… hər dönəmin öz yuxuqaçıran vaxtları olurmuş. Bir gün o gecələrdən gəlmə öyüd 
Mikayılın imdadına çatdı. Bir ara başı həyat işlərinə qarışıb `Lailahəiləllahı` unutsa belə 
örkən gəlib yenə doğanaqdan keçməli oldu, gecə pıçıltıları yadına düşdü. Mikayıl 
yaşamaq və çalışmaq üçün yenidən bu fəndə əl atmış, yaxşı nəticə əldə etmişdi. Uzun 
illər idi gözünü yumub özünə layla çalırdı; La-ilahə-illəl-lah… La-ilahə-illal-lah. Caymaq 
olmaz, aramla… La-ilahə-illəl-lah… Bu qayda illərlə elə bir vərdişə çevrilmişdi ki, 
gündüzlər nə çətinliyə düşmüş olsa belə gecəni yaxşı yatar, bir neçə dəqiqə içində 
`Lailahəilləllah`la huş onu aparardı. Aliyə xasiyyətini bilir, yerinə girdi, bitdi, sözün var 
`gecən xeyirə qalsına` kimi de, qurtar. Sonra dindirmə. O, yoxdu, huşdadı, keçiddədi, 
gedir. 
 
Gündüzlərin fitnə-fəsadı ilə gecələrin dincliyi arasına girmiş bu çəpər müdrik nənənin 
ona ötürdüyü hikmət idi. O nənə ki, bütün ömrünü əvvəlcə yeganə qızına, sonra yeganə 
nəvəsinə ithaf etmiş, gün görməmiş, hər üzünə əziyyət çəkib heç kimə əziyyət 
vermədən, bir gün belə yatağa düşmədən bircə saatın içində quş kimi uçub getmişdi. 
Mikayıl əmin idi, elə düz cənnətə girmişdi, nənə bu dünyadakı hər günü ilə cənnəti 
satın almışdı. 
 
…Gecənin qaranlığı qala divarlarının içini dünyanın qaralmasından öncə sarırdı. İmarətin 
zirzəmisini isə qala içindən də tez zülmətə bükürdü. Tavana dikilən kiçik pəncərədən 
gələn ayaq səsləri kəsilmiş, camaat evinə çəkilmiş, dünya gecə səssizliyinə 
bürünmüşdü. Onlar da onluq lampanı söndürmüş, zirzəminin qalaqlanmış qaranlığına 
dalmış, nənə-bala yerlərinə girib, qucaqlaşmışdılar. 
 
- Ağa Mikayıl. 
- Hə, nənə. 
- Nənə qurban, gecələr sənə dediklərimi heç kəsə demə ha. Sürgün edərlər bizi. 
- Yooo… nöş diyirəm. 
- Baa, bilginən; hamam sənündü. 
- Nə hamam, aymə? Ağa Mikayıl hamamı? 
- Həri. 
Sayfa 3/12
- Hökumətin döyül o? 
- Eee… hamam hamam içində, xəlbir saman içində, dəvə dəlleyliy eylər köhnə 
hamam içində. Yadunda saxla, hamam bobalarıvundu. Onu bizdən urus aldı. 
Bobavu da güllələdilər. Əmilərün qaçdı. Öldüləri-qaldıları bilinmədi. Pikəxanım 
anam ağı deyə-deyə öldü getdi. Keçinmişdi… hələ də gözlərindən yaş gəlirdi, 
bədbəxt qızının. 
…Mikayıl yatağına uzanmış, gözlərini yummuşdu. Durmadan `Lailahəilləllah` deyirdi. 
Lakin gecənin çal-çağırı yuxu yolçuluğunu önləyir, o, yorğun-yorğun gözlərini açır, bəyaz 
tavan Püstəxanımın pıçıltıları ilə çağlayırdı… 
- Ağa Mikayıl. 
- Hə, nənə. 
- Üstümüzdəki ev var ha. 
- Urusun evi? 
- Nə urus, adə, bobalaruvun evidi ora. Sənün evündü. Əlimizdən alıb o kafirə 
verdilər. 
 
….Sonra Mikayıl qalana çıxan dar döngədə, Ağa Mikayıl hamamının ağzında uşaqlarla 
oynayırdı. Qapını kəsib durmuşdu. Ondan bir baş uzun Ağarəhim yolu ötərkən bağırdı; 
`alaə, rəttolun, ordan, hamamın arvad günüdü.` Mikayıl çəkilmədi, dirəşib qapını 
kəsdirdi, cırcırama səsi ilə çəmkirdi; sənə nə var, hamam bizimdi. Ağarəhim getdiyi 
yoldan qayıdıb hirslə Mikayılın çəlimsiz qolundan tutdu, var gücü ilə kənara vızıldatdı; 
`rəttol alaə, yetimçə, hamam hökümətindi`. 
…Püstəxanım döşəməyə çöməlib Mikayılın sıyrılmış dizlərinin qanını, tozunu silir, asta- 
asta pıçıldayırdı; 
 
- Nənə qadalaruvu alsun, sənə dedim axı, gecələr dediyimi gündüzlər dilüvə 
getirmə. 
- Görmürsən, deyir, çəkil hamamın qapısından. 
- Düz diyir, arvad günündə kişi orda görünməz. 
- Onu diməmişdün axı. 
- Ağa Mikayıl, onu sənə nöş diyim, özün bilməliydün dəə. Dediklərimi də sənin 
bilmeyinçün deyirəm e, xalx üçün demirəm. Bil, özünçün. Vaxtuvu gözlə. Dünyanın 
işini bilmək olmur. Amma dilivü saxla, hökumət bizi burdan da bayıra atsa, bu dəfə 
Sibirə sürər. Genə pis-yaxşı… urus başımızda otursa da, öz damımızın altındayıq, 
atam. 
 
`Eee… hamam hamam içində… Ağa Mikayıl hamamı nələr gördü... Hələ Ağa Mikayıl 
bobavun ulu bobası Ağa Mikayılın vaxtından - ee… yüz il əvvəl – Niqalay höküməti ayda 
bir gün hamama qoşun-qoşun soldat salarmış. Deyir, həmin gün heç kəs hamama 
gəlməzmiş, gələn geri qeyidərmiş. İt iyi vərərmişlər, bit-birə içində, çirkli, içkili. Kisə 
tanımırmışlar, sabun bilmirmişlər, çirk bədənlə hövuza cumurmuşlar. Soldatdan sonra 
hamam leş iyi vərərmiş. Ağa Mikayıl üç gün hamamı yuduzdurub qüsul verdirərmiş, 
üfunətin çəkilməsi həftəyə çəkirmiş.` 
 
`…Şura hökuməti gəldi, hamamı əlimizdən birdibli aldı. Ağa Mikayılı da apardı. Sonra o 
biri qardaşların dalıyca gəldi hökumət. Pikəaxanım anam kişiqızı kimi çıxdı hökumətin 
qabağına, dedi, itgin düşüb oğlanlarım, yer-yurdlarını bilmirəm. Aparursuz məni aparun.` 
Sayfa 4/12
 
`… Üç kəsik qaldıq, bir ana, bir gəlin, bir çağa. İmarətdən zirzəmiyə endirdilər bizi. Evi 
urusa verdilər. Urus üstümüzdə, ayaqlarının tozu başımızda. Mənim vecimə deyildi, başım 
balama qarışmışdı, gözüm ağlayır, ürəyim gülürdü. Amma Pikəxanım anama yer eləmişdi, 
üregi qubar bağladı arvadun…` 
 
Mikayıl qaranlıqlar üçində Pikəxanım ananı görürdü, başına rusun ayağının tozu tökülə- 
tökülə ləngərlə zirzəmiyə enirdi. Dodaqları kip sıxılmış, gözləri yerə dikilmişdi… 
`…Pikəxanım anam anova adını verdi. Nəfəs alırdı onuynan. Pis vaxtdu. Ona heç neyi 
demirdik. Demək də, eşitmək də təhlükə idi. Atasının öldüsünü, qaldısını gizlətdik, çox 
sonra bildi. Durub oturub deyirdim, `oxu qızım, dərsüvü oxu, bizdə oxumayan olmayıb, 
atongil hamısı mədrəsə oxumuşdu, yazı-pozu, hesab-kitab bilirdilər. Bax, aton məni də 
oxutdu. Cavan idim, bilmirdim, tənbəllig əliyirdim, amma sözümə baxmadı, mənə yazı- 
pozu öyrətmək üçün arvad mollası gətirtdi evə. Quran oxumağı öyrətdi. O çörəyi yeyirik 
indi. Aton qız uşağının oxumağıyçun sinoo gedirdi, deyirid, qızım olsa, hafiz olucey. 
Müsəlmanın hafiz xanımları adnandu` 
 
`Eee, nə hafiz… dəvə dəlləglik eyliyən vaxtlara gəldik. Anon böyüyəndə hafiz söhbəti 
bitmişdi, dünya alt-üst olmuşdu. Pikəxanımı rus məktəbinə verdim. O da od parçası 
çıxdı, 10 il məktəbdə, 5 il universitetdə əlaçı oldu. Özü kimi əlaçı, naxçıvanlı tələbə 
yoldaşına ərə getdi. Məhəlləyə qoşa gələndə ceyillər zəncir çeynəyirdi, qulağımla 
eşitmişdim, deyirdilər, alaə, bu çuşgə məhəllənin ən yaxçı qızını qapdı, qoydu bizi yana- 
yana. O birisi deyirdi, alaə, bəyəm o sənün tayun idiii, oxumuş qızdu, öz tayına gedecey 
dəəə…` Bu yerdə Püstəxanım xısın-xısın gülürdü. 
 
`…Təyinatları Naxçıvana çıxdı. Getdilər`. 
 
…Pikəxanım gedəndən sonra Püstəxanım damın altda tək qalır. Ürəyinə nisgil çökür. 
Məclislərdə ağı deməyə başlayır, həm mollalıq, həm mərsiyəxanlıq edir. Qaynanasının 
məktəbindən çıxmış, ondan əzbərlədiyi nöhələrlə sinədəftər olmuşdu. Ağlamaqdan 
kor olmuş Pikəxanım düz 20 il hər gün gündoğandan sonra dəstəmazını alıb quşluq 
namazı qılmış, namazdan qalxıb `qərib` oğullarına ağlaşma qurmuş, dil deyib ağlamış, 
sinəsini, dizini döymüşdü. Bu işi də bitirdikdən sonra qalxıb əl-üzünü yumuş, süfrə 
arxasına oturub `həri… əziz ölər, boğaz ölməz` deyə çayını-çörəyini yemişdi. 
Pikəxanımın dastanı İçərişəhərdə adla idi, yer üzü onun kimi dil deyib ağlayan 
görməmüşdü, naləsinə göydə uçan quş qanad salardı. Onsuz məclislər keçməzdi. İllər 
keçmiş, Püstəxanım gördüyünü götürmüş, eşitdiyini çinədanına yığmış, ustalaşmışdı. 
Mollalıqdan başlamış, ağılara varmış, məharət göstərmiş, ad çıxarmış, ərsiz arvada görə 
babat dolanışıq düzəltmişdi. Qazandığını təmtəraqla üst qatına gəlin gəldiyi imarətin 
zirzəmisində böyütdüyü nəvəsi Mikayılın dərsinə qoymuşdu. Bir də nəvəsinin toyu 
üçün bir az pul yığmış, bir-iki parça qızıl almışdı. 
 
…Gecə saat bir olardı. Yeyib genləşmiş, içib ürəklənmiş məxluqların birinci dalğası 
restoranları tərk edirdi. Kişilər uzun uzadı öpüşürdülər. Qadınlar qaqqıldaşırdılar. 
Marçıltılar, murçultular, şaqqıltılar evin içində idi. Mikayılın gözü tavana zillənib; ` 
Əvvəllər kişilər belə öpüşmürdülər, görəsən bu, nəyin əlamətidi?`. `Neyniyim, durum 
yenə 102-yə zəng vurum? Nə mənası? Keçən dəfə onların üstünə getmək əvəzinə gecə 
yarısı gəlib məndən ifadə aldılar`. 
 
`…Getmegleri bir il olardı. Bir gün Pikəxanımdan teleqram gəldi, aymə, gözün aydın, 
oğlum oldu.` Yerdə qalanını isə Mikayıl bəyaz tavanda görürdü. Püstəxanım oniki taxtalıq 
qat-qat tumanları üst-üstə geyinib, iç köynəyinin üstündən üst köynəyini, üst köynəyinin 
Sayfa 5/12 üstündən dış köynəyini, onun da üstündən içi sırıqlı üstü məxmər cübbəsini əyninə 
taxıb, çadrasını salıb, boxçasını alıb qatara minmiş, Naxçıvana yola düşürdü. Neçə minik 
dəyişib, qatardan avtobusa, avtobusdan arabaya adlayıb, əlində ünvan yazılmış bir parça 
kağız, soruşa-soruşa, özü dediyi kimi `qurd ulayan` çöllərə gedib çatır. Axır ki, on günlük 
nəvəsi ilə qızını tapır. 
 
Püstəxanım qızının güzəranından, havanın sazağından, çağanın çarəsizliyindən dəhşətə 
gəlir, az qalır bağrı çatlasın. Dedim, `Heyifdü, oğlan uşağıdu, qalar burda, tələf olar. Qız da 
baxa bilmir, köməyi yox, sütü yox, fəraseti yox. Fikri dərsdə, işdə… bundan uşaq saxlayan 
olmaz. Üreyimdə, `səni buralarda qoymaram, Ağa Mikayıl` dedim. …Qırxun təzə çıxmışdı, 
qıza sözgəlişi fikrimi bildirdim, gördüm, gözünə işıq gəldi, əri də o saat razılaşdı. Himə 
bəndiymişlər.` 
 
Püstəxanım 25 ildən sonra yenidən əl boyda qundağı bağrına basıb tək-tənha, soyuqda- 
sazaqda, neçə minik dəyişib Bakıya qayıtmışdı. Çağanı çadrasının altında 
cüməaxşamlarına aparmış, ovcunda qızdırdığı keçi südü ilə əmizdirmiş, ağıları ilə yuxuya 
vermişdi. Bu mənzərə sinəsi dağlı məclis əhlinin bağrını çatlatmış, hıçqırıqlar ürək 
parçalamış, hönkürtülər nəfəs kəsmiş, millət ölüsünü qoyub onbeş yaşından yetim 
saxlayan Püstəxanımı ağlamış, hər kəs bir dil demiş, dərdli ürəklər süfrə kimi yerə 
sərilmişdi. Mikayıl gecənin və zirzəminin qat-qat qaranlıqlarında burulğana dönən bu 
səsləri gözü ilə görmüş kimi idi. 
 
…Mikayıl bir az böyüyəndən, söz qanıb, dil açandan sonra Püstəxanım, onu özü ilə 
hamama aparmadı, dedi, `oğlan uşağı lüt arvadı çox görsə evlənməz, ömrüboyu subay 
qalar.` `Üç yaşından su qoyub evdə çimdirdim səni, Ağa Mikayıl. Arvadlar dedi, `Ay 
Püstəxanım, Balacaxanımın nəvəsi üçyaşyarımdu, hələ də özüynən hamama getirir.` 
`Yox, anam, yox, hər kəs öz işini özü bilər, hələki su qoyub çimdirirəm, sonrasına, 
baxarıq.` 
 
İllər sonra qonşunun yeniyetmə oğluna deyirdi, `qadalarıvı alaram, Ağareim, bunun da 
əlindən tut, apar, özü çimicey, sən bi dənə başını yu.` Beləcə, Mikayıl hər bazar günü, özü 
tək çiməndə hələ yeniyetmə deyildi, amma ustalaşmışdı. Püstənənə ona balaca, əl 
boyda kisə tikmişdi, kürəyinə çatan süngər düzəltmişdi. Əvvəlcə buxarıda canını yaxşı- 
yaxşı qızışdırır, sonra möhkəm kisələnib, bərk-bərk sabunlanıb, üç dəfə başını yuyub, üç 
dəfə də hovuza baş vurub, hər işi tamam-kamal edəndən sonra qüsulunu alıb çıxırdı. 
Evdə onu çiçək kimi təmiz süfrədə, ağappaq çay dəsmalının altında, gümüş sinidə, par- 
par parlayan armudu istəkan, xurma dolu qənddan, limon, mürəbbə, pilitənin üstündə 
dızıldayan çaydan, təzədəm çay gözləyirdi. Püstənənənin birinci sözü `Həmişə 
təmizlikdə, Ağa Mikayıl, bey hamamunda çiməsən` olurdu. İkinci sözü; `küreyivi kim 
kisələdi, aatam`, cavabı eşidəndə,`hə, lap yaxşı, Allah dadına yetsin.` `Qüsul yadundan 
çıxmadı?`, `Yoo, verdim`, `Aafərin, oğluma` deyib çayını süzürdü. 
 
Ataya, qardaşa, oğula, ərə, qaynataya ediləcək bütün qulluqları madarına edirdi 
Püstəxanım. Bu xidmət həyatının cihadı idi. Mikayıl onunçun Allahın rəhmi, dünya 
qəminin qənimi idi. Gözünün ağı, qarası, qəlbinin təsəllisi idi. Budanmış palıdın incəcik 
şivi idi, cücərtmişdi, lütf etmişdi, Rəhman. Püstəxanım oğlanı nankor qızının deyil, 
Rəbbinin əmanəti bilmiş, ömrüboyu bu əmanətə xidmət etmişdi. Mikayıl da nənəsini 
ərzin padşahı sayır, beləcə, nənə-bala keçmişi düşünmədən `Lailahəilləllah` deyib 
ötüşür, sabaha boylanırdılar. 
 
…Nənə arif idi, iynəgözü işığın da qədrini bilən idi, sovet dövrünün bütün sosial 
imkanlarından bu uşağın gələcəyi naminə faydalanmışdı. O vurhavurda işin çəmini tez 
tutmuş, qızını da belə böyütmüşdü; əlaçı, idmançı, çalançı… pioner, komsomol, fəal. Bəlkə 
də bu vərdişlər qızını çevik qərarlar çıxamağa təhrik etmişdi, sovet Azərbaycanının ilk 
mühacirlərindən olmuşdu… 
- Ağa Mikayıl, aatam, sən də böyüyüb məni qoyub gedeceysən? 
- Yox, aymə... 
- Əşşi... təki canun sağ olsun, xatadan, baladan uzaq ol, bəsimdi. 
- Aymə, yox, dedim, o sözü dilüvə gətirmə, inciyirəm. 
Püstəxanım bu kişiqırığının qeyzlənməsinə xısın-xısın gülürdü. 
 
…Püstəxanım bir əsrdə 3 dəfə mərtəbə dəyişmişdi. Sonunda haqq yerini bulmuş, 20 
illik savaşdan sonra `oxxayy` deyib ikinci mərtəbəyə qaxmışdılar. Həmin gün yaşlanıb 
əldən düşmüş Püstəxanım məclis qurmuş, imam ehsanı vermiş, İçərişəhərin qohum- 
qonşu arvadlarını başına yığıb Quran oxumuş, kövrəlib ağlamışdı. Qonaqlara İçərişəhərin 
müsibətlərindən, qaynatası-qaynanası rəhmətliklərdən, İçərişəhər mülklərinin əsil 
sahiblərindən, sürülmüş kişilərdən, dağılmış tifaqlardan danışmışdı. Uzaqdan-yaxından 
cəmi İçərişəhər şəhidlərinə, günahsız qurbanlarına, canı, malı, mülkü ortalarda pamal 
olanlara, urus süngüsündə gedənlərinə `Yasin` oxumuşdu. Axırda da demişdi, Allah 
cavanları saxlasın, Ağa Mikayılı ki öz evində gördüm, bəsimdi, ölsəm, dərdim olmaz. 
Ağzı fal idi arvadın, çox çəkmədi. 
 
Uğuruna Püstəxanımın imam ehsanı verib bütün İçərişəhər şəhidləri üçün gözyaşı 
tökdüyü, Mikayılın 20 il mübarizə apardığı imarətin sahibkarlığı cəmi 10 il sürdü. 
Mikayılın oğlanları həyatın nəvar-nəyoxunu biləndən və yaşadıqları evin qiymətinin 
milyonla ölçüldüyünü öyrənəndən sonra evin satılması üçün illərlə mübahisə etmiş, 
ataları ilə dava-dalaş salmış, gününü göy əskiyə bükmüş, sonunda evi Bakının ən 
zənginlərindən biri olan bir naxçıvanlıya satdırmış, həmin pula şəhərin mərkəz 
yerlərində özlərinə bahalı mənzillər almış, maşın almış, bacıya da ucundan-bucağından 
pay vermiş, qocaları isə bu çal-çağır ucqara göndərmişdilər. 
 
Əlbəttə, işin bu yerində də dilxorçuluq olmuşdu. Oğlanların ikisi də bir-birindən 
xəbərsiz gəldilər ki `evi mənim uşağımın adına sal`. Birinin bəhanəsi böyük oğul olması, 
o birinin səbəbi kiçik oğul olması idi. Ömürboyu ali məktəb müəllimi işləmiş bu ər-arvad 
ziyalı bir ailə olaraq uşaqlarına yaxşı təhsil vermiş, bir neçə dil öyrətmiş, Avropada 
kurslar oxutmuş, uşaqlar da ata-analarından gördükləri təlim-tərbiyədən əlavə 
zəmanənin `mərifətini` mənimsəyib mənfəət işlərində ustalaşmışdılar. İmarəti 
satdırıb pulunu pay-puş edəndən bəri fikirləri-zikirləri bu çal-çağır ucqar idi. Kimə nə 
çatacaq, nə vaxt çatacaq, bölgüdə oğulun böyüyü-kiçiyi nəzərə alınacaqmı… 
- Aliyə, bu uşaqlar nöş belə çıxdı. 
- … 
…Mikayıl evindən ötrü darıxırdı. Hətta böyüdüyü o zirzəmidən ötrü də. İçərişəhər, qala 
divarları, o hamam, o ev onun şəcərəsi idi. Şəcərə satılmışdı. Şəcərənin üstündəki qan 
da, gözyaşları da, savaş da satılmışdı. Amma Mikayıl özünə söz vermişdi, bu barədə nə 
düşünəcək, nə danışacaq. O, özünü, dövrünü, dəyərlərini… hər şeyi bitmiş sayırdı. 
`Lailahəilləlah` deyib hər şeyin üstündən keçmişdi, fikir etməmək üçün zikr edirdı. 
Lakin… yay gələndən vəziyyəti dəyişmişdi, zikr daha onu yuxuya vermirdi.
 
Fikri də, zikri 
də dörd bir tərəfdən şığıyan səsgücləndiricilərin birinci həmləsində geri çəkilir, 
pərən-pərən düşürdü. Kizli kazinolar, yasaq `quş yuvaları` üstün gəlmiş, gündüzlə 
gecənin səddini dağıtmış, yuxusunu qaçırmış, ürəyini sıxmış, xatirələrini geri 
qaytarmışdı. Hər şeyin satıldığı halda bu xatirələr niyə qalmışdı? 
 
…Əslində bu ev pis ev deyildi, təmirli, sahmanlı, bağ-bağatlı… Mikayıl evə baxmağa belə 
gəlmədi, `o ev olmayandan sonra nə ev olur olsun` dedi.. Aliyə baxdı, bəyəndi. Lakin, sən 
demə, ev də insan kimi imiş. Göründüyü qədər olmaya bilirmiş. Nə mal olduğunu 
anlamaq üçün ən azı bir il iç-içə qalmaq, hər fəsli onunla ayrıca yaşamaq lazım imiş. Qışı 
çox soyuq olurmuş buraların. Bakıda cövlan edən şimal küləyi heç bir maneəyə rast 
gəlmədən birbaşa bu binaya şığıyırdı. Pəncərələr səhərə kimi qurd kimi ulayır, vıy-vıy 
vıyıldayırdı. Yayı isə… yayı deyiləsi deyildi… Qışda köçdüklri evin ilk yayı başlayanda qışı 
toya getməli oldu. Məlum oldu ki, bura yaşamaq üçün deyil, çərləmək üçün ən münasib 
yerdi. Ailə-uşaq, əxlaq məsələləri üçün isə ciddi bir təhdiddi. Mikayıl oğluna şikayət 
edib `bu nə evdi, tapdız, ölürük səs-küydən` deyəndə oğlu qəşş edib gülmüşdü; `Lap 
yaxşı, kef eliyün də, özüvüzçün.` 
 
…Mikayıl məzlum-məzlum tavana baxırdı. Ağlamsınmış kişi səsi gecənin genişliyində 
`Can Qarabağ` deyib zəngulə vururdu, muğam dəsgahınnın hər şöbəsini bitirdikcə tarın 
müşayiəti ilə `Əziziyəm, Qarabağ…` deyə aləmi başına götürmüş səslə bayatı söyləyirdi. 
Nəhayət, ağlaşma bitdi, qəmi dəmə verdilər, ara qızışdı, nə qızışdı. Görünür, ifaçı usta idi, 
məclis əhlinin dilini bilirdi. Muğamın həmən ardıyca şaqraq-şaqraq `Naxçıvan da bizimdi`, 
`Abşeron da bizimdi` deyib nərə çəkməyə başladı. Gecə gecəlikdən çıxıb işkəncəyə 
çevrilmişdi… 
 
…Püstəxanım 15 yaşından qaynanası Pikəxanımın qoltuğunda ikicanlı qalmış, özündən 20 
yaş böyük ərini şura hökuməti aparıb güllələyəndə nə baş verdiyini belə anlamamışdı. 
Pikəxanım son nəfəsinə kimi oğlunun ölümünə inanmamış, `yəqin, Sibirə sürdülər… ` 
demişdi. `Buz baltası kimidi mənim oğlum, gələr. …Yox a, güllələməzlər, elə cana kim 
qıyar? Bəlkə də Aşqabada getdi, qardaşlarının ardıyca. Bir gün gəlib çıxar.` O bir gün, bu 
bir gün, arvad da ölüb getmiş, Stalin öləndən sonra, əllinci ilərin bəraət dövründə 
məlum olmuşdu ki, sovet hökuməti Ağa Mikayılı cəmi 15 dəqiqəyə məhkəmə də eləyib, 
güllələyib də. 
 
``…Ağa Mikayılı apardılar, qaldıq başsız. Məhəllədə `beş qardaş` deyirdilər bunlara. Bir 
başıpapaqlımız qalmadı. Böyükdən kiçiyi Ağa Mikayıldan üç ay əvvəl sürgün elədilər, o 
biri üç qardaş külfəti yığıb Aşqabada köçdü. Ağa Mikayıla çox təvəqqə elədilər, `gedek`, - 
dedilər. `İçərişəhərdə bundan sonra bizə gün yoxdu`-dedilər. `Hər şeyi əlimizdən 
aldılar, bir hamam qalmışdı, o da getdi, qaldı canımız. Şura hökuməti nə qədər canımızı da 
almayıb gəl əkilek` – dedilər. Ağa Mikayıl razı olmadı. Dedi, `yeddi arxadönənim bu 
hamamı işlədib, əmanətdi, qoyub gedə bilmərəm. Belə getməz. Qaytaralar bir gün`. 
Onlar da o gedən qardaş oldular. Bir daha soraqları gəlmədi. Bəlkə də Aşqabad batanda 
batdılar əmilərün, Ağa Mikayıl, Allah bilir.` `…Qorxursan? Qorxma. Bu söhbətləri 
Pikəxanıma eləmədim, qızuşağıdı, kəsikdi, dedim. Sənə deyirəm, sən kişisən, 
bilməlisən.` 
…İllər keçmiş, nənə getmişdi. Nənə min məşəqqətlə Mikayılı ayaq üstdə dikəldib, 
təlim-tərbiyə verib, alim edib, ev-eşik, ailə -uşaq sahibi edib getmişdi. 
 
…Mikayıl gecənin və zirzəminin qalaqlanmış qaranlığında hər gecə nənəsinin deyil, bu 
pıçıltıların qoynunda uyuyurdu. O, eşitmirdi, görürdü; `…əmilərün Aşqabad batanda 
batdılar.` Gözü görə-görə hər gecə Aşqabad batırdı, gah gurultu ilə Yerin təkinə gedirdi, 
gah da Yer aram-aram yarılır, Aşqabad ləngərlə Yerin dibinə girirdi. Xarabalıqların və 
yarğanların altında pəhləvan kimi əmilərini çarəsizcə çapalayan görürdü. Püstəxanımın 
yaslardakı `burda bir qərib ölmüş… ` naləsi bu çarəsizliyi fırtına kimi içinə alırdı. Balaca 
Mikayıl gizlincə ağlayır, nənəsi duyuq düşməsin deyə gözyaşını silmirdi. Gözyaşları 
gözündən üzünə, üzündən çənəsinə, çənəsindən sinəsinə axıb gedirdi. Mikayıl qorxu 
və gözyaşları içində ardarda `Lailahəilləllah` deyib uyquya dalırdı. 
 
…Mikayıl gözlərini bəyaz tavandan ayıra bilmirdi. `Saat iki varmı görən.` Məclis arəstə 
idi, mikrafonların səsi bir az da artmışdı; `… Laçııın… Şuşaaa…` Bəlkə də gecənin 
dərinləşən sükutu səsləri belə üfürüb şişirtməkdə idi. Zəngulələr gecənin qaranlığına 
çırpılıb əks səda verirdi. Gedib dönən səslər yumşaq gecə ruzgarının kefinə uyğun artıb 
azalırdı. Həsrət, hicran, ayrılıq haqda qəzəl eşidilirdi… 
 
…Bu işin başqa çarəsi yoxdu, polisin yaxasından yapışmaq lazımdı, sənin vəzifəndi, gəl 
susdur bunları. Amma neçə gecə 102-yə zəng vurmuş, qonşularla həyətə axışmış, səhər 
toplaşmışdılar. Məlum olmuşdu ki, sahə müvəkili - naxçıvanlı olsa belə - bu restoranlara 
girməyə cürət edir. 102 də yaxın durmur, uzaqdan maşınların nömrələrinə baxıb 
qayıdır. Arxaları çox yuxarılara bağlıdı, deyirdilər. Qonşular da çəkinir, qapılarında qırğı 
kimi gəzən cangüdənləri, qara-qorxunc çipləri göstərib `ailəmiz, uşağımız var, müəllim, 
bunlar naxçıvanlıdı, hər şey əllərindədi.` 
 
…Həyətdə qıyya çəkildi. Mikayıl yerində dikəldi. Dönüb Aliyəyə baxdı. Yatırdı. `Xoş 
halına` dedi ürəyində. Aliyə bərk yatır, yatdı, bitdi, top atsan oyanmaz. Bayırdan gələn 
qışqırıq ara vermirdi, qaçan-qovan vardı. Deyəsən qadın döyürdülər. Kişi nəriltiləri, pis- 
pis söyüşləri aləmi bürümüşdü. Səs get-gedə uzaqlaşırdı. Bəlkə də saat üçdü. Belə 
səslər yalnız bu saatdan sonra gəlirdi... 
 
`…Yox, bu iş 102 lik deyil, böyüklərinə yazmaq lazımdı`. Mikayıl durub yerində oturdu. 
`Rəislərinə yazmaq lazımdı…` 
 
…Mikayıl bu gecə də dəfələrlə keçidə girmiş, şaqqıltılara, qaqqıltılara diksinib geri 
dönmüş, huşdan guşa adlamış, yatağında halsız qalmışdı. Onu ara-sıra huş aparır, çal- 
çağır, söyüş-qışqırıq oyadıb geri qaytarırdı. Yatmaqdan keçdi. Yəqin səhərə az qalıb. Artıq 
bu işin çarəsi görünmürdü. Görünən yalnız ömür əhvalatlarıdı. Pikəxanımın Püstəxanıma, 
Püstəxanımın Mikayıla pıçıldadıqları. Ürəklərini boşaldıb dünyadan köçmüşdülər. Mikayıl 
isə bu söhbətləri sevmədiyindən heç kəsə heç nə deməmişdi. Kimsəyə demədiyi 
əhvalatlar bu gün İskəndərin quyusuna dönüb Mikayılın üzünə durmuşdu, keçmişinin 
buynuzunu göstərirdi ona. 
 
`…Ayağun təzə-təzə yer tuturdu, aton, anon qəfil Naxçıvandan gəldilər. Sevinclərinin 
həddi-hüdudu yox id. Unuversitet beş nəfər əlaçı tələbəni, ikisi də onlar, Moskvaya 
aspiranturaya göndərirdi. Teleqram vurub kənddən çağırmışdılar. Gəlmeylərinin 
səbəbini biləndə Ağa Mikayıl, Ətağa cəddi, mən onlardan çox sevindim, arxayın oldum ki 
daluncan gəlməyiblər. Ölərdim yoxsa.` 
 
Püstəxanım gərdişə baxıb barmağını dişləyir, əl boyda verdikləri çağa dəstə oğlan 
olmuşdu. Elə bil bu ata-ana bu uşaqdan illər ayrısı deyildi. Hərəsi bir dəfə öpüb səngimiş, 
səfərə yığışırdılar, vaxt az idi. Beləcə getdilər. Mikayıl Püstəxanımın isti qoynunda bu 
soyuq səhnəni az seyr etməmişdi; iki gənc, yaxşı savadlı adam onu yerdən qaldırıb bir 
dəfə öpdülər, sonra yerə qoub yığışıb getdilər və bir daha dönmədilər. Bundan sonra nə 
Mikayıl, nə Püstəxanım onları gördü. O sərin öpüşlər, sevincək gedişlər yadına gəlməsə 
də, hər gecə yeni-yeni gedişlər, yeni-yeni dönüşlər yaşamış, xatırlamadığı bir soyuğu 
ömrüboyu ürəyinin dərinliyində daşımışdı. 
 
… Mikayılı unutmuşdular. `Olsa da olar, olmasa da olar` bir şey kimi yaddan çıxarmışdılar. 
Elm və yeni sevda, İçərişəhərə, alnına yetim saxlamaq yazılan Püstəxanımın üstünə 
atılmış bu uşağa yer qoymamışdı. Ata-anasından Mikayıla yalnlz boy-buxun, iti zehin, 
çalışqanlıq qalmışdı. Bir də… `doğum yeri; Naxçıvan`. Başqa heç nə. Bu söz onu ömrüboyu 
təqib etmişdi, həm pis üzünə, həm yaxşı üzünə. Məktəb yoldaşlarının hamısı Bakı 
doğumlu idi. Sinifdə onun doğum yeri ilk dəfə bəlli olanda uşaqlar qaqqıldaşıb 
gülüşmüşdülər. O gülən daima gülmüşdülər ona. `Burda neyniyirsən, alaə.
 
Get Naxçıvana da`. Məktəb illərində bu söz səslənməsin deyə hər oyundan çıxırdı. İllər keçdi, ali 
məktəbdə bir az rahatladı. Orda hərə bir dərədən gəlmişdi, heç kim heç kimin 
doğulduğu yeri ələ salmırdı. Bir müddət sonra isə `Doğum yeri; Naxçıvan` yeni anlam 
kəsb etməyə başladı, həyatının yaşıl işığına çevrildi, çox şeyə, hətta babası Ağa Mikayılın 
imarətini geri qaytarmağa belə xidmət etdi. 
 
… Püstəxanım üçün isə Naxçıvan qarın dizə çıxdığı, `qurd ulayan yer`, naxçıvanlı Mikayılın 
atası demək idi. Adını çəkmirdi, `aton əclaf`` deyirdi. Mikayıl uşaqlıqda elə bilirdi ki, `aton 
əclaf`` atasının adıdı. Böyüdü, həyətdə kimin kimə əclaf dediyini gördü, başa düşdü, belə 
ad olmaz. Daha sonra elə anasının da atası kimi olduğunu kəşf etdi; 
- Aymə, elə anam da atamın tayı imiş ki. Sən niyə birinə əclaf deyirsən, o birinə 
yox. 
- Həri, atam, düzdü, ikisi də bir bezin qırağıdu. Sağ tapmayaydılar bir-birini. 
- Amma anama əclaf demirsən. 
- Neynim, Ağa Mikayıl, dilim gəlmir, anayam da. Ana olmaqdansa küçədə it olson 
yaxçıdı. 
…Gecənin və zirzəminin qat-qat qaranlığında Mikayıl ana olmaqdansa küçədə it olmağı 
xəyal edir, gözünün önünə bəzi təsvirlər gəlir, o səhnələrin içində öz yerini axtarır, 
qorxur, tez-tez `Lailahəiləllah` deyirdi. 
…Püstəxanım ev tumanının üstündən bayır tumanını çəkib, məxmər cübbəsini geyib 
çadrasını salıb həftədə iki dəfə Mikayılı şahmat dərnəyinə, iki dəfə skripka kursuna, iki 
dəfə üzmə hovuzuna aparanda deyirdi. Orda kim soruşsa `anon-aton hardadı. Deginən; 
Moskvada oxuyurlar. Az qalıb gəliceylər. 
- Nə vaxt gələcəylər desələr, nə deyim? 
- Eee… hamam hamam içində… Deginən yayda tətilə gələcəklər. 
- Bəs gəlməsələr nə deyim? 
- Əşşi… heç vecüvə alma, ömürlük getmiceysən ki ora. O vaxta ya xan ölər, ya eşşey… 
üstü açılan kimi burdan çıxarıb başqa kluba apararam səni. Hər şey yaxçı olucey. 
Neyüvə lazımdular. Rətt olsunlar. Əclaflar. Rəsulumun ata-anası vardu bəyəm? 
- Rəsulun ata-anası yox idi, amma olsaydı Allah ümidinə qalmazdı. 
- Elə demə, Ağa Mikayıl, adamın işi bəndəyə qalınca, Allaha qalsun. Adamı ata-ana 
saxlamır, Allah saxlayır. 
- Məni Püstə nənəm saxlayır. 
- Yox atam, Allah de, Allah! Püstənənə nə karədi, Ağa Mikayıl, aduva qurban. 
 
…Mikayıl isə düşünürdü, bəlkə doğrudan da bu yay gələcəklər. Xəbər eləmədən, 
birdən, qəflətən içəri girəcəklər. Bu dəfə bağırlarına basıb bərk-bərk öpəcəklər onu. 
Əllərindən yerə qoymayacaqlar. Hamı görəcək, qonşular səs-küyə çıxacaq, məhəllə 
eşidəcək, xəbər İçərişəhərə yayılacaq, məktəbdə, dərnəkdə, hər yerdə biləcəklər, 
Mikayılın ata-anası qayıdıb. Amma hər dəfə başqa şey olurdu. İşin üstü açılırdı. 
İçərişəhərdən biri peyda olub `aaa, bu, Püstəxanımın nəvəsidi ki`, `aaa, buna bax, skripka 
çalır, qudurasan qurbağa` deyə onun anasının `françuşki`, atasının `urusbaş` olduğunu, 
bunu aparıb Naxçıvana atdıqlarını, nənəsinin bunu `dizeycən qarın içindən tapıb 
İçərişəərə gətirdiyini`, `Stalinin vaxtı olsaydı bunları Sibirə sürəcəyini` məktəbə duyy 
vururdu. 
 
…Mikayıl çox illlər sonra bildi ki, atası ilə anası Moskvada uğurla müdafiə etmiş, bu arada 
boşanmış, anası bir yahudiyə ərə gedib yəhudilərin sovetlərdən üçüncü mühacirətində 
SSRİ-ni tərk etmiş, əri ilə Fransaya yerləşmişdi. Orda üç qız doğmuş, işinə davam etmiş, 
kitablar yazmış, rəyi ilə hesablaşılan bir sovetoloq olmuşdu. 
 
…Doxsanıncı illərdə, Azərbaycan müstəqilliyini elan edəndən sonra anası Fransadan 
gələndə onlar heç öpüşüb qucaqlaşa da bilmədilər. Olan olmuş, ölən ölmüşdü. Aradakı 
bağlar qopmuşdu. Mikayıl donmuşdu, duyğularını anlaya bilmir, anasını hiss etmirdi. 
Nənənsinin qəbirdən çıxıb gəlməyini daha çox istəyərdi. Bir müddət eləcə durub bir- 
birinə baxdılar. Sonra əl verib görüşdülər. Bu, 70 yaşlarında, elə Mikayılın indiki yaşında, 
lakin əlli yaşlarda, elə Mikayılla yaşıd görünən, nazik, uzun, artist kimi bir qadındı. Xarici 
jurnalların üzqabığında görünən yaşlı fransız rol-modelinə bənzəyirdi. Gördüyü hər 
şeyin şəklini çəkirdi. Tez-tez Parisdə qoyub gəldiyi əri və qızları ilə telefonda danışır, 
fransız dilində sürətlə nələrsə deyirdi. Gözünə görünən hər şeyin adını xatırlamaq üçün 
uzun, çox üzüklü barmaqlarını alnına aparırdı. Mikayılla fransız ləhcəli rusca, öz 
tədqiqatları və kitabları haqda danışır, eləcə də oğlunun elmi fəaliyyəti ilə maraqlanırdı. 
Yalnız anasından söhbət düşəndə ana dilində yadında qalan beş-altı kəlməni dilinə 
gətirirdi. Püstəxanım nənə yaxşı ki, vaxtında öldü, qızını görmədi. Görsəydi gözlərinə 
inanmazdı, bu fransız xanımın Pikəxanım olmasına qətiyyən inanmazdı. 
 
…Atası isə öz elmi rəhbərinin qızı ilə evlənmiş, iki oğlu olmuş, öz zəkası və qaynatasının 
himayəsi ilə heç bir Azərbaycan türkünün Rusiya elmi çevrəsində əldə edə bilməyəcəyi 
dərəcələrə yüksəlmiş, mənsəblər qazanmış, vəzifələr tutmuş, nüfuz sahibi olmuşdu. 
Eləcə də, vətəni, millləti, qohum-əqrəbanı, ana dilini, hətta ilk övladının varlığını belə 
tamamən unutmuşdu. 
 
İndi Mikayılın Peterburqda özü kimi iki professor qardaşı, Parisdə isə üç yahudi bacısı 
vardı. Mikayıl onları heç vaxt görməmiş, görmək belə fikrindən keçməmişdi. Bu arada 
Azərbaycan Rusiyadan qopub müstəqil olmuş, övladları böyümüş və bu qohumluq 
əlaqələri, eləcə də `doğum yeri; Naxçıvan` onların qürur mənbəyinə çevrilmişdi. 
Oğlanları gah Rusiyada əmiləri ilə, gah Fransada bibiləri ilə görüşürdülər.
 
Bakı doğumlu böyük oğlu atasının `doğum yeri; Naxçıvan` pasportunun bir surətini cibində gəzdirirdi. 
Qızı Püstəxanım daha qoçaq çıxmış, Parisli nənəsi və bibiləri ilə sıx əlaqələr qurmuş, 
özünü istətmiş, universiteti bitirər bitirməz, magistr təhsilini Parisdə davam etdirmək 
üçün dəridən qabıqdan çıxmış, bütün Paris universitetlərinə baş vurmuşdu. Eləcə də, 
nənəsinin evində yaşamaq izni almış, təhsil ödənişini isə bibilərdən biri boynuna 
götürmüşdü. Sonra da yəhudi babasının kitab təqdimatında bir ingilis lordla tanış olmuş, 
özündən 25 yaş böyük lord bu qızın par-par parlayan şəvə kimi qara gözlərinə heyran 
olmuş, bir ayın içində evlənmişdilər. Bu, lordun dördüncü evliliyi idi. Onlar London 
yaxınlığında qədim bir qəsrdə yaşayırdılar. İki qızları vardı. Bu sarısaçlı, qaragözlü, kiçicik 
ledilər həftədə bir dəfə Mİkayıl və Aliyə ilə skaypda bir saat danışır, hətta anadilində 
bir-iki söz də deyirdilər. 
 
…Sovet dönəmində isə… Içərişəhər əhli üçün o, `Püstəxanımın yetimçəsi` idi. 
Məhəllədə valideynləri atmış tək oğlan idi. Siniflərində, bəlkə də bütün məktəbdə 
`ata-anası boşanmış` yeganə şagird idi. O vaxt İçərişəhərdə boşanan olmurdu, ata 
yoxdusa, ya ölmüş, ya türməyə düşmüşdü. Mikayıl məhəllə üçün elələri kimi əziz 
deyildi. Hələ `anası da yəhudiyə ərə getmiş vətən xaini` idi. `Qızı cuuta getmiş` Molla 
Püstəxanımın da dili qisa olmuşdu. 
 
Bu xəbər çıxanda sahə müvəkili məhəllədə Püstənənsinin üstünə; `Heyif… Stalinin 
vaxtı olaydı səni yetimçənən bir yerdə Sibirə sürərdi` deyə heyvan kimi anqırmışdı. 
Buna cavab olaraq Püstənənə burnunun altında mızıldanmışdı; … daay, Stalin öldü də`. 
Mikayıl bu damğaları ilə hamıdan seçilirdi, xəcalət çəkir, ölüb yerə girirdi, heç 
tanınmayacağı bir yer axtarırdı. Elə bir yer ki, orda ona `Püstəxanımın nəvəsidi` 
deməsinlər. İçərişəhərdə isə elə bir yer yox idi. İçərişəhər böyükdən kiçiyə onun 
həyat əhvalatını su-əzbər bilirdi. Qonşu arvadların onu əzizləyərək `…aaa, ata-anadakı 
qiryətə bax a, adamın üreyi balasını istəməəəz???`, `…dedim, Püstəxanım, qızı urus 
məktəbinə vərmə`, `…inanma, bunnan sonra qeyidələr.` kimi sözləri arxasınca 
sürünmüşdü. 
 
Lakin… bu gün o gün deyildi. O babamız ölmüşdü. Mikayılın ömür əhvalatları övladlarının 
qürur mənbəyi idi. Uşaqlığını pisikdirən, gəncliyini burnundan gətirən, hətta yetkinliyini 
başıaşağı edən həyat hekayələri övladlarının fəxri olmuşdu. Dünya çox dəyişmişdi. Hətta 
ağlasığmaz qədər dəyişmişdi. Bu dəyişiklik isə Mikayıla qəhərdən başqa bir şey 
gətirməmişdi. Onu qəhərləndirən bir ömür çəkdiyi utanc idi. Dünənki utanc. Bu gün 
öyünc olan dünənki utanc. 
 
Əslində həyat onun üçün – özü belə hiss etmədən - ilk dəfə yetmişlərdə dəyişməyə 
başlamışdı. İçərişəhərin küçə uşaqlarının ` alaə, Naxçıvan` deyə araya qoyub 
məzələndiyi, özünün ayıbına kor olduğu doğum yeri artıq əlindən tutub irəli aparmağa 
başlamışdı. Aspiranturaya sənədlərini verəndə Mikayılın heç xəbəri belə olmadı ki, 
seçimdə Naxçıvan doğumlu kafedra müdirinin sıyahısında `doğum yeri; Naxçıvan` kimi 
gizli üstünlüyü olub. `Doğum yeri; Naxçıvan` bütün elmi-pedaqoji iş mərhələlərində, 
müdafiələrin, elmi dərəcələrin tezləşməsində, tutduğu professor, kafedra müdiri 
vəzifələrində, övladlarının biznes nailiyyətində əsas rol oynadı. Amma bu görünənləri 
özü görmürdü. Özü hər şeyin özünün olduğunu zənn edirdi. 
 
…Pəncərədən içəri yeni dalğa şığıdı. Gecənin sübhə gedən bu əziz saatı haram olmuşdu. 
Püstəxanım bu saata `Dərgahın qapıları açıq olur, Ağa Mikayıl, dilə, Allahdan nə dilərsən. 
Vərəceg!` deyirdi. `Yerdən göyə körpü uzanır, Ağa Mikayıl, get, gedə bilirsən` deyirdi. 
Mikayıl qaranlıq zirzəmidə yerdən göyə uzanan körpünü, dərgahın açqı qapılarını xəyal 
edirdi. İstəyir, istəyir, durmadan istəyirdi. İndi isə… o əziz saat gəlmiş, lakin körpülər 
keçilməz, qapılar açılmaz olmuşdu. İstəklərinin də atəşi sönmüş, dünya gözdən 
düşmüşdü. Daha heç nə istəmir, gözləri ara-sıra süzülür, huşa gedir, yenə diksinib geri 
dönürdü. Heç cür o dinc aləmə gedib çata bilmirdi, cismi ruhunu rahat buraxmırdı. İndi 
yalnız naxçıvanlı sahə müvəkkilindən və 102-dən o tərəfə olan şikayət yerlərini 
düşünürdü. 
 
…İki istəqamətdən atəş kimi səs gəlirdi. Bir tərəfdən `uzun gecələrin əsrarəngizliyi, 
ayrılığın çəkilməzliyi` haqqda həzin nəğmə səslənirdi. Bir də adı üstündə deyil, 
dillərdə olan o yerdən – `quş yuvasından` `vağzal mahnıları` havaya yüksəlirdi. Cır və 
təsirli bir səs `sevgilimi dəyişmərəm…` deyə qıyya çəkir, çıqqıdı çalırdı. Mikayıl 
düşünürdü ki, sahə müvəkkili yaxın durmur, 102 bunlardan qorxur, qonşular hürkür, belə 
yerdə neyləmək olar, rəislərə yazsın, böyük rəislərə. 
 
Yatağından durub kompyüterin önünə keçdi, saytı açdı. Onlayn şikayət yeri axtardı. 
Rəisin, müavinlərin adlarını oxudu. Bu, cinayət-axtarış üzrə, bu istintaq üzrə, bu ictimai 
təhlükəsizlik üzrə, bu… 
 
Şəklləri asılmış bu baş polislərin bioqrafiyalarını oxumağa başladı. Rəis – doğum yeri 
Naxçıvan, rəsin müavini – doğum yeri Naxçıvan, rəisin o biri müavini – doğum yeri 
Naxçıvan. Rəsin başqa bir müavini… doğum yeri… Naxçıvan deyil… Ermənistan. 
Mikayıl əlini çənəsinə qoyub baxdı… baxdı… durub yatağına qayıtdı, aciz-aciz uzandı. 
Restoranların çal-çağırı davam edirdi; Naxçıvan da bizimdi… Abşeron da bizimdi. Bizimdi, 
ay bizimdi, Azərbaycan bizimdi… 
 
Hamam hamam içində… 
Ürəyi gicgahlarında vururdu. Bu işin çarəsi görünmürdü. 
 
 

Rəy yaz

Söz istəyirəm

Zorakılıq cəmiyyətdə nəyin göstəricisidir? – Mehriban Vəzir Çətin sualda



Əziz Bakı şəhəri sakini!

Siz də Qlobal İqlim Dəyişmələri ilə mübarizəyə öz töhfənizi verə bilərsiniz

Dear resident of Baku city!

You too can contribute to the fight against Global Climate Change

Дорогой житель города Баку!

Вы тоже можете внести свой вклад в борьбу с глобальным изменением климата

Bizi sosial şəbəkələrdə izləyin

Xəbər lenti