3 mart 2026-cı il

Regional gərginlik: İran böhranı və yeni enerji xəritəsi

İran ətrafında hərbi eskalasiya regionun əsas gündəminə çevrilib. ABŞ prezidenti Donald Trampın İrana qarşı əməliyyatın bir neçə ay davam edə biləcəyi barədə bəyanatından sonra münaqişə uzanan qarşıdurma mərhələsinə keçib.

İsrail Tehrana və Yaxın Şərqdə Tehrana bağlı strukturlara raket zərbələrini davam etdirib. Buna cavab olaraq İran Körfəz ölkələrində ABŞ və onun müttəfiqlərinin hərbi obyektlərinə qarşı raket və pilotsuz uçuş aparatlarının tətbiqini genişləndirib.

Eyni zamanda Qərb koalisiyasının daxilində koordinasiya problemləri də üzə çıxıb. Küveytin hava hücumundan müdafiə sistemlərinin səhvən ABŞ-ın F-15 qırıcılarını vurması barədə məlumatlar intensiv münaqişə şəraitində koordinasiya çatışmazlığını göstərdi.

Əsas strateji faktor isə Hörmüz boğazı olaraq qalır. Dünya neft ticarətinin təxminən dörddə biri və Qətərin mayeləşdirilmiş təbii qaz ixracının böyük hissəsi bu marşrutdan keçir. Dəniz nəqliyyatına hər hansı təhlükə dərhal enerji bazarlarında risk mükafatını artırır.

Hətta real blokada olmasa belə, məhdudiyyət ehtimalı neft və qaz qiymətlərini sürətlə artıra, tanker sığortasını bahalaşdıra və qlobal enerji bazarlarında volatilliyi gücləndirə bilər.

Qiymətləndirmə: İran ətrafındakı münaqişə tədricən lokal hərbi böhrandan qlobal enerji sabitliyi üçün risk faktoruna çevrilir.

Hörmüz – müharibənin strateji mərkəzi

Hörmüz boğazına nəzarət hərbi strategiyanın əsas elementinə çevrilir. İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu boğazdan keçməyə çalışan istənilən gəmiyə zərbə endirə biləcəyini bəyan edib.

İran asimmetrik dəniz müharibəsi üçün ciddi vasitələrə malikdir: gəmi əleyhinə raketlər, sürətli hücum katerləri, pilotsuz aparatları və dəniz minaları. Boğazın dar olması — təxminən 33–39 kilometr — gəmiləri daha həssas edir.

Hərbi analitiklər hesab edir ki, ABŞ mina təmizləmə və sahil raket komplekslərinin məhv edilməsi üçün ayrıca genişmiqyaslı əməliyyat keçirməyə məcbur qala bilər.

İranın bir neçə hərbi-dəniz bazası və çoxsaylı kiçik döyüş gəmilərindən ibarət donanması nəzərə alınarsa, belə əməliyyatın uzunmüddətli olması qaçılmazdır.

Qiymətləndirmə: Hörmüz boğazı qlobal iqtisadiyyata birbaşa təsir edən əsas geostrateji nöqtəyə çevrilir.

İranda daxili siyasi faktor

İqtisadi çətinliklərə və sosial narazılıqlara baxmayaraq, müharibə cəmiyyətin hakimiyyət ətrafında konsolidasiyasını gücləndirə bilər.

Siyasi təsir getdikcə mühafizəkar qüvvələr və İnqilab Keşikçiləri Korpusunun komandanlığı ətrafında cəmlənir. Bəzi analitiklər Ali Laricanini gələcək hakimiyyət konfiqurasiyasında əsas fiqurlardan biri hesab edirlər.

Qısamüddətli perspektivdə hərbi təzyiq adətən etiraz aktivliyini azaldır. Milli faktor sosial narazılıqları kölgədə qoyur.

Lakin uzunmüddətli perspektivdə etnik və regional faktorlar — kürdlər, bəlucilər, Xuzestan ərəbləri və İran azərbaycanlıları — yenə də mühüm rol oynaya bilər.

Qiymətləndirmə: Qısa müddətdə müharibə güc strukturlarının mövqelərini gücləndirir, lakin uzunmüddətli iqtisadi tükənmə hakimiyyət transformasiyası üçün zəmin yarada bilər.

Cənub Qaz Dəhlizi: enerji və təhlükəsizlik

Fars körfəzindəki böhran fonunda Cənub Qaz Dəhlizinin strateji əhəmiyyəti yenidən artıb. Bakıda keçirilən məsləhət şurasının iclasında Avropaya qaz tədarükünün genişləndirilməsi perspektivləri müzakirə olunub.

Prezident İlham Əliyev bildirib ki, Azərbaycan qazı artıq Almaniya və Avstriya da daxil olmaqla Avropa İttifaqının on ölkəsinə çatdırılır.

Enerji analitiklərinin məlumatına görə, 2025-ci ildə Azərbaycanın qaz ixracı təxminən 25 milyard kubmetr təşkil edib və bunun yarıdan çoxu Avropaya yönəlib.

Lakin boru kəməri infrastrukturunun genişləndirilməsi üçün milyardlarla dollar investisiya və Avropa istehlakçıları ilə uzunmüddətli müqavilələr tələb olunur.

Hörmüz ətrafındakı risklər Avropanın dəniz marşrutlarına nisbətən daha sabit olan boru kəməri tədarüklərinə marağını artırır.

Qiymətləndirmə: Geosiyasi qeyri-sabitlik Cənub Qaz Dəhlizinin Avropanın enerji təhlükəsizliyində rolunu yenidən gücləndirir.

Ombudsmanın məruzəsi: prosedur və siyasət arasında

3 mart tarixində Azərbaycan Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkilinin illik məruzəsi Milli Məclisdə təqdim olunub.

Ombudsman Səbinə Əliyevanın sözlərinə görə, 2025-ci ildə vətəndaşlardan 42 mindən çox müraciət daxil olub. Məruzədə həssas sosial qrupların hüquqlarının qorunmasına yönəlmiş 94 tövsiyə yer alıb.

Sənəd sosial hüquqlar, qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi və elektron xidmətlərin genişləndirilməsi kimi müxtəlif sahələri əhatə edir.

Bununla yanaşı, müşahidəçilər son illərdə geniş müzakirə olunan məsələlərdən biri — fəalların, jurnalistlərin və bloqqerlərin qanunsuz həbsi ilə bağlı iddiaların sənəddə analiz edilməməsinə diqqət çəkiblər.

Azərbaycan hökuməti “siyasi məhbus” terminini hüquqi kateqoriya kimi tanımır və bu mövzular adətən saxlanma şəraiti və prosedur məsələləri çərçivəsində təqdim olunur.

Qiymətləndirmə: Məruzə ombudsman institutunun məsləhətçi və nəzarət funksiyasını təsdiqləyir, lakin onun səlahiyyətlərinin genişləndirilməsi ilə bağlı müzakirələr davam edir.

Təhlükəsizlik sistemində inzibati dəyişikliklər

Nazirlər Kabineti bir sıra normativ aktlara texniki dəyişikliklər edərək “Prezidentin Təhlükəsizlik Xidməti” ifadəsini “Dövlət Mühafizə Xidməti” ilə əvəz edib.

Dəyişikliklər 2025-ci ildə dövlət təhlükəsizlik sisteminin yenidən qurulması ilə bağlı prezident fərmanının icrası çərçivəsində həyata keçirilir.

Bundan əlavə, sosial sığorta, pensiya və məcburi sığorta haqlarının uçotu ilə bağlı qaydalar da yenilənib.

Hökumət həmçinin 2014-cü ildə qəbul olunmuş “Hərbi Ovçular İttifaqı” ilə bağlı qərarı ləğv edib.

Qiymətləndirmə: Dəyişikliklər əsasən texniki xarakter daşısa da, təhlükəsizlik sistemində institusional yenidən qurmanın davam etdiyini göstərir.

Ümumi qiymətləndirmə

3 martın gündəliyi iki əsas prosesin təsiri ilə formalaşıb:

1. İran ətrafında eskalasiya, qlobal enerji bazarları və regional təhlükəsizlik üçün riskləri artırır;
2. Enerji infrastrukturunun strateji əhəmiyyətinin artması, xüsusilə Cənub Qaz Dəhlizi;
3. Daxili institusional dinamika, ombudsman məruzəsi və təhlükəsizlik sahəsində inzibati dəyişikliklərlə müşahidə olunur.

Ümumi tendensiya enerji, təhlükəsizlik və regional geosiyasətin daha sıx qarşılıqlı əlaqəyə girməsidir.

Əsas nəticə ondan ibarətdir ki, İran böhranı Avrasiya məkanında enerji axınlarının və strateji ittifaqların yenidən formalaşmasına təsir göstərə bilər. Azərbaycan üçün bu həm yeni imkanlar, həm də əlavə risklər deməkdir.