Təbii göldən süni dənizə

Azərbaycanın gölləri, su anbarları və dəyişən su ekosistemləri

Görünməyən su xəritəsi

Xəzəri, Kürü və Arazı hər kəs tanıyır. Onların kölgəsində isə ölkənin ikinci, səssiz su xəritəsi dayanır: ümumi sahəsi 395 km² olan 450 göl və insan əli ilə yaradılmış 136 su anbarı. Hər ikisi qapalı su hövzəsidir, amma suları eyni ritmlə nəfəs almır.

Azərbaycanda su hövzələri artıq sadəcə landşaft elementi deyil, biomüxtəlifliyin, ərzaq təhlükəsizliyinin, enerjinin və iqlimə uyğunlaşmanın kəsişdiyi bir ekoloji infrastruktura çevrilib. Miqyası bir müqayisə göstərir: əsas göllərin ümumi həcmi təxminən 265 milyon m³ olduğu halda, su anbarlarınınkı 21,5 milyard m³-ə çatır — yəni mühəndislik təbii göllərdən onlarla dəfə böyük su kütləsi saxlayır.

Təbii göllər: dağdan düzənliyə

Azərbaycanın gölləri vahid sistem deyil — hər biri öz geoloji tarixinin məhsuludur. Yaranmasına görə onlar tektonik, buzlaq-dağ, uçqun-sürüşmə, çay və daşqın düzənliyi, sahilyanı laqun, şoran, həmçinin Abşeronun qapalı göl tiplərinə bölünür. Bu bölgü sadəcə akademik deyil: dağ gölünün soyuq, şəffaf suyu ilə Abşeronun duzlu suyu tamamilə fərqli həyat formalarını qidalandırır.

Ən məşhur dağ gölü Göygöl bir fəlakətdən doğulub: 1139-cu il Gəncə zəlzələsində Kəpəz dağının zirvəsi uçaraq Ağsuçayın dərəsini bağlayıb və təxminən 1556 m yüksəklikdə, maksimal dərinliyi ~90 m olan bir dağ mirvarisi yaranıb; eyni proses Maralgölü, buzlaq suları isə Alagölləri formalaşdırıb. Onların soyuq, oksigenlə zəngin suyu qızılxallı forel kimi həssas növlərin məskənidir. Sahəcə kiçik, biomüxtəlifliyi unikal olan bu hövzələr iki təhlükəyə — iqlim dəyişikliyinə (qar örtüyünün azalması, buxarlanma) və turizm təzyiqinə — qarşı müdafiəsizdir.

Kiçik su hövzəsi, böyük ekoloji rol: dağ gölləri çox vaxt yalnız bu soyuq, təmiz mühitə uyğunlaşmış həssas növlərə sığınacaq verir.

Düzənlik gölləri: su və quşlar

Kür-Araz ovalığında mənzərə dəyişir: göllər dərin deyil, geniş və dayazdır. Ölkənin ən iri təbii gölləri buradadır — Sarısu (65,7 km²) və Ağgöl (56,2 km²) — lakin həcmləri kiçikdir (~59 və ~45 milyon m³), çünki onlar dayaz, mövsümi bataqlıq-göl sistemləridir: yazda daşqınla genişlənir, yayda çəkilir. Məhz bu dəyişkənlik onların ekoloji zənginliyinin əsasıdır.

Bu göllər həm də quşların “hava limanı”dır. Şimal-cənub köç dəhlizində Kür-Araz su-bataqlıqları eyni anda qida, yuvalama və istirahət yeri təklif edən strateji dayanacaqdır. Belə ərazilərin dəyəri sərhədləri aşır: 1971-ci il Ramsar Konvensiyası beynəlxalq əhəmiyyətli su-bataqlıqların qorunma çərçivəsini yaradıb və Ağgöl 2011-ci ildə Ramsar sahəsi kimi qeydə alınıb.

Gölün çəkilməsi yalnız suyun azalması deyil — yüzlərlə növ üçün qida və sığınacağın bir gecədə itməsidir.

Abşeron gölləri: təbiətin güzgüsü, şəhərin yükü

Abşeron öz göl sistemi ilə kəskin fərqlənir: dünyanın ən qədim neft rayonlarından birində təbii göllər — Böyükşor, Masazır, Zığ, Bülbülə, Xocəsən, Kürdəxanı — sənaye və şəhərlə üz-üzə yaşayır (Masazır qırmızı duzlu suyu ilə həm də təbii möcüzədir). XX əsr bu güzgüyə ağır yük qoydu: neft-sənaye çirklənməsi, məişət suları, urbanizasiya sahələri daraltdı, şoranlaşma yükü artırdı. Yarımadada 9 göl ayrıca monitorinq altındadır — onların ekoloji həssaslığının rəsmi etirafıdır.

Şəhər böyüdükcə göllər kiçilir və çirklənir. Buradan “ölü göl” anlayışı doğub. Lakin ekoloji baxımdan bu ifadə çox vaxt yanlışdır: ağır çirklənmiş göl belə cansız deyil — ekosistemi kasıblaşıb, bu isə geri dönə bilər. Son illərdə Böyükşor kimi hövzələrin bərpası ekoloji siyasətin görünən istiqamətinə çevrilib. Amma suyu təmizləmək bir hadisə, gölü diriltmək — su rejimini sabitləşdirmək, bitki örtüyünü və qida zəncirini qaytarmaq — uzun bir prosesdir.

Süni göllər: insan su xəritəsini dəyişəndə

Su anbarı çayın axınını bənd ilə saxlayaraq yaradılan süni göldür — amma göldən fərqli olaraq o, bir iş görmək üçün tikilir: axının tənzimlənməsi, suvarma, hidroenerji, içməli su, daşqından qorunma. Anbarların çoxu fəsillik tənzimlənən, əsasən suvarmaya xidmət edən kiçik obyektlərdir; Mingəçevir, Şəmkir, Yenikənd, Varvara, Araz və Sərsəng isə kompleks təyinatlıdır. 136 anbarın ümumi həcmi 21,5 milyard m³-ə çatır — bütün təbii göllərdən onlarla dəfə çox.

Bu dəyişikliyi ən yaxşı Mingəçevir göstərir. 1953-cü ildə Kürün qarşısı 80 m-lik bəndlə kəsildi və su səthi 605 km², tutumu ~15,7 milyard m³ olan süni dəniz yarandı, sahil xətti 247 km-dir. SES-i 401,6 MVt güc verir, Yuxarı Qarabağ (172 km) və Yuxarı Şirvan (123 km) kanalları quraq düzənlikləri suvarır. Amma təbii axını dayandırmağın qiyməti var: bənddən aşağıda daşqınlar hamarlanıb, çöküntü axını dəyişib. Yarım əsr sonra Mingəçevir təkcə mühəndislik obyekti deyil — sahilində qamışlıq, körfəzlərində su quşları, dərinliyində yeni balıq populyasiyaları olan antropogen ekosistemdir. Eyni zamanda lil dolması faydalı həcmini azaldır.

Mingəçevir tək deyil: Şəmkir və Yenikəndlə birlikdə Kür üzərində pilləli — kaskad — sistem təşkil edir, burada su mərhələ-mərhələ ötürülür və hər pillədə enerji istehsal olunur. Bu, çayın axınının insan iradəsi ilə yenidən yazılmasıdır. Anbarlar bir-birindən asılı olduğu üçün son illər kaskad təhlükəsizliyinin qiymətləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət qazanıb.

Təbii göl və süni göl: eyni su, fərqli həyat

Təbii göl və süni anbar ilk baxışda oxşardır, lakin onları ayıran cəhətlər köklüdür (Cədvəl 1). Əsas nəticə: su anbarı təbii gölün “süni versiyası” deyil. Suları oxşar olsa da, ritmləri fərqlidir — təbii göl iqlimin təqvimi (yaz daşqını, yay quraqlığı) ilə, su anbarı isə insanın təqvimi (enerji və suvarma tələbatı) ilə nəfəs alır.

Cədvəl 1. Təbii göl və süni su anbarının müqayisəli səciyyəsi

Süni göldə yeni vəhşi təbiət

İnsan süni dəniz yaradanda təbiət onu boş qoymur: illər keçdikcə balıq, su quşları və qamışlıq gəlir, mühəndislik obyektinin içində bir “ikinci təbiət” doğulur. Ekologiyada belə hövzələr “yeni ekosistemlər” anlayışına nümunədir — insanın yaratdığı, təbii analoqu olmayan, lakin öz qanunları ilə yaşayan sistemlər. Azərbaycanda Mingəçevir, Şəmkir və Yenikəndə balıq buraxılması (introduksiya) təbii və idarə olunan ekosistemlər arasındakı sərhədin nə qədər mürəkkəb olduğunu göstərir — və öz riskini daşıyır: yeni növ yerli tarazlığı poza bilər. Sual qalır: insan yeni göl yaradırsa, oradakı canlı aləmi nə dərəcədə “təbii”dir?

Əsas təhlükələr

Ritmləri fərqli olsa da, təbii və süni hövzələri hədələyən təhlükələr ortaqdır. İqlim dəyişikliyi buxarlanmanı gücləndirib səviyyəni endirir; çirklənmə (sənaye, kənd təsərrüfatı, məişət suları, Abşeronda neft) suyun keyfiyyətini pozur; evtrofikasiya — qida maddələrinin artması — yosunlaşma və oksigen çatışmazlığı ilə balıqları boğur; “yaşlanma” (lil dolması) isə anbarların faydalı həcmini ilbəil azaldır. Bunları birləşdirən son təhlükə rəqabətdir: su qıtlaşdıqca kənd təsərrüfatı, enerji və içməli su tələbatı ilə təbiətin suya ehtiyacı arasında seçim ekoloji siyasətin ən çətin sualına çevrilir.

Yeni yanaşma: gölü qorumaq kifayət deyil

Bu təhlükələr köhnə yanaşmanı — hər gölü ayrıca, statik obyekt kimi qorumağı — köhnəldir. Lazım olan sistemli idarəetmədir: vahid ekoloji reyestrin və peyk müşahidəsinin gücləndirilməsi; təkcə su səviyyəsinin deyil, biomüxtəlifliyin (balıq, quş) monitorinqi; su anbarları üçün ekoloji minimum su rejiminin — beynəlxalq praktikada “ekoloji axın” (environmental flows, 2007 Brisben Bəyannaməsi) — hesablanması; Abşeron göllərində “sadəcə təmizləmə” yerinə ekosistem bərpası; lil idarəetməsi və kaskad təhlükəsizliyi; həssas dağ göllərində turizmin tənzimlənməsi; vətəndaş elminin tətbiqi.

Təbiət və mühəndislik arasında

Azərbaycanın təbii gölləri geoloji zamanın, süni su anbarları isə insanın mühəndislik tarixinin məhsuludur. Lakin XXI əsrdə bu iki dünya artıq ayrı yaşamır: təbii göllər insanın su ehtiyacından təsirlənir, süni anbarlar isə getdikcə öz vəhşi təbiətini yaradır.

Azərbaycan gələcəkdə suya yalnız iqtisadi resurs kimi baxacaq, yoxsa gölləri və su anbarlarını birlikdə yaşayan ekosistemlər kimi idarə etməyi bacaracaq?

Cavab ölkənin gələcək su xəritəsini müəyyən edəcək — və bu xəritə təbiətlə mühəndisliyin kəsişməsində çəkiləcək.