Belarus Azərbaycanın müzakirə etdiyi suala artıq cavab verib

Niyə uşaqlara çəkilən xərclər büdcə üçün yük deyil, ölkənin gələcəyinə qoyulan investisiyadır

Azərbaycanda uşaq müavinətlərinin bərpasının zəruriliyi ilə bağlı müzakirələr davam etdiyi halda, Belarus artıq çoxdan öz seçimini edib.

Minskdə uşaqlı ailələrin dəstəklənməsi məsələsinə büdcəyə əlavə sosial yük kimi deyil, milli yaşamaq strategiyasının bir hissəsi kimi baxılır. Məhz buna görə də iqtisadi çətinliklər, sanksiya təzyiqi və məhdud maliyyə resursları şəraitində belə Belarus dövləti çoxuşaqlı ailələrin dəstəklənməsi proqramlarını genişləndirməyə davam edir.

Demoqrafik göstəricilərin pisləşdiyi bir dövrdə bu təcrübə Azərbaycan üçün xüsusilə aktual görünür.

Azərbaycan demoqrafik dəyişikliklər dövrünə daxil olur

Hələ on il əvvəl Azərbaycan postsovet məkanının ən gənc ölkələrindən biri hesab olunurdu.

Lakin son illərin statistikası doğum səviyyəsinin davamlı şəkildə azaldığını göstərir.

Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2025-ci ildə ölkədə 95 875 uşaq dünyaya gəlib. Doğum əmsalı əvvəlki ildəki hər min nəfərə düşən 10,0 göstəricidən 9,4-ə enib.

Müqayisə üçün qeyd etmək olar ki, 2010-cu illərin ortalarında hər il doğulan uşaqların sayı 160 mindən çox idi.

2026-cı ilin yanvar ayında bu tendensiya davam edib. Doğum göstəricisi əhalinin hər min nəfərinə düşən 8,9 doğuma qədər azalıb.

Azərbaycan əhalisinin sayı artmaqda davam edərək artıq 10,2 milyon nəfəri keçsə də, artım tempi nəzərəçarpacaq dərəcədə zəifləyib. 2025-ci ildə əhalinin artımı cəmi 37 min nəfər təşkil edib.

Demoqraflar üçün bu dəyişikliklər ciddi narahatlıq siqnalıdır.

“Biz hələ demoqrafik böhran vəziyyətində deyilik. Lakin doğum səviyyəsinin davamlı azalmasını müşahidə edirik. Bu tendensiya daha on-on beş il davam edərsə, ölkə əhalinin sürətli qocalması və əmək resurslarının çatışmazlığı ilə üzləşəcək”, — adının açıqlanmasını istəməyən azərbaycanlı demoqraf bildirir.

Ailələr niyə uşaq sahibi olmağı təxirə salırlar

Quru rəqəmlərin arxasında çox konkret səbəblər dayanır.

Son illərdə Bakıda mənzil qiymətləri gənc ailələrin əksəriyyətinin gəlirlərindən xeyli sürətlə artıb.

2026-cı ilin birinci rübündə ölkə üzrə orta aylıq əməkhaqqı təxminən 1 151 manat olub. Bununla belə, işçilərin əhəmiyyətli hissəsi ayda 800 manatdan az qazanır.

Paytaxtda mənzil kirayəsinin aylıq dəyəri 500–800 manata çatıb, ipoteka ödənişləri isə çox vaxt ayda min manatı keçir.

“İki övladımız var. Üçüncü uşaq haqqında çoxdan düşünürük, amma əvvəlcə mənzil məsələsini həll etməliyik. Hazırda demək olar ki, bütün gəlirimiz mənzilə və uşaqların təhsilinə gedir”, — 34 yaşlı bakılı Aytən Məmmədova deyir.

Gəncə sakini, iki uşaq atası Rəşad Əliyev də oxşar fikir bildirir.

“Gənc ailələrin əksəriyyəti dövlətin uşaqların ehtiyaclarının tam təmin etməsini gözləmir. Amma aylıq müavinət dövlətin gələcək nəslin məsuliyyətini bölüşməyə hazır olduğunun mühüm siqnalı olardı”.

Məhz bu cür əhval-ruhiyyə uşaq müavinətlərinin bərpası uğrunda ictimai kampaniyanın əsasını təşkil edir.

Cəmiyyət niyə müavinətlərin qaytarılmasını tələb edir

2006-cı ilə qədər Azərbaycanda universal uşaq müavinətləri sistemi fəaliyyət göstərirdi. Sonradan dövlət bu sistemdən imtina edərək onu ünvanlı sosial yardım və əhalinin müəyyən kateqoriyalarına verilən güzəştlərlə əvəz etdi.

Bu gün müavinətlərin qaytarılmasının tərəfdarları bir neçə arqument irəli sürürlər.

Birinci arqument demoqrafiya ilə bağlıdır. Doğum səviyyəsinin azalması artıq müvəqqəti hadisə olmaqdan çıxaraq davamlı tendensiyaya çevrilib.

İkinci arqument iqtisadi xarakter daşıyır. Bu gün doğulan uşaqlar iyirmi ildən sonra vergi ödəyicilərinə, mütəxəssislərə və əmək bazarının əsasını təşkil edən insanlara çevriləcəklər.

Üçüncü arqument sosial ədalətlə bağlıdır. Ailələr hesab edirlər ki, dövlət gələcək vətəndaşların yetişdirilməsi xərclərində iştirak etməlidir.

İqtisadçı Natiq Cəfərli dəfələrlə qeyd edib ki, demoqrafik siyasət uzunmüddətli yanaşma tələb edir və ona yalnız cari büdcə xərcləri prizmasından baxmaq olmaz.

Hökumət niyə yanaşmanı dəyişməyə tələsmir

Hakimiyyət fərqli mövqedən çıxış edir.

Rəsmi qurumlar vurğulayırlar ki, dövlət artıq əhaliyə əhəmiyyətli sosial dəstək göstərir.

Pensiyalar, ünvanlı sosial yardım, aztəminatlı ailələr üçün güzəştlər, uşağın doğulmasına görə ödənişlər, məşğulluq proqramları və mənzil dəstəyi mexanizmləri qüvvədə qalır.

Bundan əlavə, uşağın doğulmasına görə birdəfəlik müavinət 500 manat təşkil edir.

Hökumət hesab edir ki, universal müavinətlərin bərpası büdcədən böyük vəsait tələb edəcək.

İqtisadçıların qiymətləndirmələrinə görə, hər bir uşaq üçün aylıq 50–100 manat məbləğində nisbətən təvazökar müavinət belə hər il yüz milyonlarla, hətta bir milyard manatdan artıq vəsait tələb edə bilər.

Bu, büdcə üçün ciddi məbləğdir. Xüsusilə də azad edilmiş ərazilərin bərpası, infrastruktur layihələri və dövlətin sosial öhdəlikləri nəzərə alınarsa.

Buna görə də hökumət universal ödənişlər əvəzinə ünvanlı yardıma üstünlük verir.

Belarus əks strategiyanı seçib

Maraqlıdır ki, Belarus eyni problemlərlə Azərbaycanla müqayisədə xeyli əvvəl üzləşib.

Son otuz il ərzində ölkənin əhalisi təxminən 10,2 milyon nəfərdən 9,1 milyon nəfərə qədər azalıb.

Belarus hakimiyyəti belə nəticəyə gəlib ki, demoqrafik geriləmə milli miqyaslı təhlükə yaradır.

İqtisadiyyatlar müqayisə oluna bilər, yanaşmalar isə fərqlidir

Azərbaycanda mövcud sosial dəstək sisteminin saxlanılmasının tərəfdarları tez-tez büdcə resurslarının məhdudluğuna istinad edirlər. Lakin Belarusla müqayisə göstərir ki, məsələ daha çox iqtisadi imkanların fərqində deyil, dövlət prioritetlərinin fərqindədir.

Beynəlxalq maliyyə təşkilatlarının proqnozlarına görə, 2026-cı ildə Azərbaycanın nominal ümumi daxili məhsulu təxminən 78,4 milyard ABŞ dolları təşkil edəcək. Belarusun nominal ümumi daxili məhsulu isə 90,5–102 milyard ABŞ dolları aralığında qiymətləndirilir.

İki ölkənin iqtisadiyyatları arasında fərq mövcud olsa da, bu fərq həlledici deyil. Hər iki dövlət orta gəlirli ölkələr qrupuna daxildir və müqayisə edilə bilən büdcə imkanlarına malikdir.

Əhalinin sayı baxımından müqayisə daha da maraqlıdır.

Hazırda Azərbaycanda 10,4 milyondan çox insan yaşayır. Belarusun əhalisi isə təxminən 9 milyon nəfərdir.

Faktiki olaraq Azərbaycanın əhalisi Belarusdan daha çoxdur.

Bununla belə, iki dövlətin demoqrafik siyasətə yanaşması əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.

Azərbaycanda isə universal uşaq müavinətlərinin bərpasına qarşı əsas arqument onların büdcəyə potensial yük yaratmasıdır.

Belarus hakimiyyəti doğum səviyyəsinin azalmasını iqtisadiyyat, əmək bazarı və pensiya sistemi üçün uzunmüddətli risk hesab edir. Buna görə də ailələrin dəstəklənməsinə çəkilən xərclər cari iqtisadi vəziyyətdən asılı olmayaraq strateji dövlət proqramlarına daxil edilir.

Məhz buna görə Belarus dövləti ailələrin dəstəklənməsi sistemini qoruyub saxlayıb və daha da genişləndirib.

Bu gün həmin sistem aşağıdakıları əhatə edir:

• uşaqlara aylıq müavinətlər
• uşağa üç yaşınadək qulluq üçün ödənişli məzuniyyət
• ailə kapitalı proqramı
• güzəştli mənzil kreditləri
• vergi güzəştləri
• çoxuşaqlı ailələr üçün əlavə ödənişlər

Ailə kapitalı proqramı xüsusi yer tutur.

Üçüncü uşağın doğulması zamanı ailə böyük həcmdə dövlət dəstəyi alır və bu vəsait mənzil alınmasına, uşaqların təhsilinə və ya tibbi xidmətlərə yönəldilə bilər.

Diqqətçəkən məqam ondan ibarətdir ki, bu proqramlar iqtisadi böhran dövrlərində belə ləğv edilməyib.

Belarus hakimiyyəti uşaqlara çəkilən xərcləri ölkənin gələcəyinə qoyulan investisiya kimi qiymətləndirir.

Belarus ictimai-siyasi diskursunda üçüncü uşağın doğulmasını hətta “Prezidentin şəxsi sevinci” adlandırırlar ki, bu da demoqrafik siyasətin siyasi əhəmiyyətini göstərir.

Hansı daha bahadır: müavinətlər, yoxsa demoqrafik geriləmə?

Əsas məsələ ondan ibarətdir ki, demoqrafik geriləmənin də öz qiyməti var.

Uşaqların sayı azaldıqda:

• gələcək əmək qüvvəsi azalır
• vergi ödəyicilərinin sayı azalır
• pensiya sisteminə yük artır
• yaşlanan əhali üçün səhiyyə xərcləri artır
• kadr çatışmazlığı yaranır

İqtisadçılar bunu “depopulyasiyanın təxirə salınmış xərcləri” adlandırırlar.

Bu gün dövlət uşaq müavinətlərindən imtina etməklə yüz milyonlarla manat qənaət edə bilər.

Lakin iyirmi və ya otuz ildən sonra işçi qüvvəsinin çatışmazlığı və vergi bazasının daralması nəticəsində yaranacaq itkilər daha böyük ola bilər.

Məhz bu arqument Belarusun demoqrafik siyasətinin əsasını təşkil edir.

Təkcə müavinətlər problemi həll etməyəcək

Belarus təcrübəsi başqa bir mühüm həqiqəti də göstərir.

Ən səxavətli müavinətlər belə doğum səviyyəsinin artmasına avtomatik zəmanət vermir.

Müasir ailələr uşaq sahibi olmaq qərarını çoxsaylı amillərin təsiri altında qəbul edirlər.

Əsas amillər bunlardır:

• mənzilin əlçatanlığı
• gəlir səviyyəsi
• məşğulluğun sabitliyi
• təhsilin keyfiyyəti
• səhiyyənin inkişaf səviyyəsi
• sabaha inam

Bu səbəbdən uğurlu demoqrafik siyasət kompleks yanaşma tələb edir.

Müavinətlər həmin alətlərdən yalnız biridir.

Azərbaycanın verməli olduğu cavab

Bu gün Azərbaycan uşaq müavinətlərinin qiymətini müzakirə edir.

Belarus isə demoqrafik geriləmənin qiymətini müzakirə edir.

Bu, eyni problemə iki fərqli baxışdır.

Birinci yanaşma yaxın illərin xərclərinə diqqət yetirir.

İkinci yanaşma isə növbəti onilliklərin nəticələrinə fokuslanır.

Belarus təcrübəsi sübut etmir ki, müavinətlərin bərpası avtomatik olaraq doğum səviyyəsini artıracaq.

Lakin o, başqa bir şeyi göstərir: demoqrafiyanı milli təhlükəsizlik məsələsi hesab edən dövlət ailələrin dəstəklənməsinə yalnız büdcə yükü kimi baxmır.

Nəticə etibarilə, Azərbaycanda uşaq müavinətləri məsələsi yalnız sosial xərclərlə bağlı deyil.

Söhbət iyirmi, otuz və qırx ildən sonra ölkənin əhalisinin necə olacağından, müəssisələrdə kimin işləyəcəyindən, vergiləri kimin ödəyəcəyindən, iqtisadi artımı və pensiya sistemini kimin təmin edəcəyindən gedir.

Məhz buna görə də uşaq müavinətləri ətrafında mübahisə tədricən dövlətin gələcəyi haqqında müzakirəyə çevrilir.

Və bu mənada Belarus artıq öz cavabını verib.