Fars körfəzindəki böhran Cənub Qaz Dəhlizini yenidən enerji gündəminin mərkəzinə qaytarır

Fars körfəzində gərginliyin artması fonunda nazirlərin Bakıda toplaşdığı çərşənbə axşamı Cənubi Qafqaz qaz dəhlizi yenidən strateji əhəmiyyət qazandı. Bu, Avropanın geosiyasi risklərə məruz qalan mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) tədarükünə alternativ kimi boru kəməri vasitəsilə qaz nəqlinə diqqətinin artdığını göstərdi.

Cənub Qaz Dəhlizi (SGC) üzrə 3-cü Məşvərət Şurasının iclası Fars körfəzində hərbi əməliyyatların genişləndiyi bir vaxtda keçirildi. Nəticədə Avropada istinad qaz qiymətləri 1000 kubmetr üçün 600 dollar həddinə yaxınlaşdı ki, bu da qlobal LNG ticarətinin əsas arteriyası olan Hörmüz boğazında mümkün fasilələrlə bağlı risk əlavəsini əks etdirir.

Qiymət artımından Azərbaycan faydalana bilsə də, analitiklər bildirirlər ki, bu təsir ixrac müqavilələrinin strukturu ilə yumşaldıla bilər.

“Azərbaycan qazının böyük hissəsi neftə indeksləşdirilmiş və ya hibrid qiymət formullarına bağlanmış uzunmüddətli sazişlər əsasında satılır, tam spot müqavilələr üzrə deyil”, - deyə regional enerji analitiklərindən biri bildirib. “Bu isə o deməkdir ki, Bakı yüksək qiymətlərdən faydalanır, lakin spot bazardakı kəskin artımla birbaşa korrelyasiyada deyil.”

Ötən il Azərbaycan təxminən 25,2 milyard kubmetr qaz ixrac edib və bunun təxminən 51 faizi Avropaya tədarük olunub. Hazırda ölkə Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə Avropa İttifaqının 10 üzv dövlətinə qaz ixrac edir.

İclası açan Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın Avropaya qaz tədarükünü genişləndirməyə hazır olduğunu bildirib.

“Biz artıq daha iki Avropa ölkəsinə — Almaniya və Avstriyaya qaz tədarükünə başlamışıq. Beləliklə, bu gün Azərbaycan qazı Avropa İttifaqının 10 üzv dövlətinə çatdırılır”, - deyə Əliyev bildirib. “Yaxın illərdə yataqlarımızda yeni qaz hasilatı hesabına istehsal həcmlərini artırmaq imkanımız var.”

Əliyev vurğulayıb ki, Cənub Qaz Dəhlizi mürəkkəb geosiyasi şəraitdə öz etibarlılığını sübut edib.

“Cənub Qaz Dəhlizi uğur hekayəsidir. Bu, enerji təhlükəsizliyi üçün strateji əhəmiyyət daşıyan layihədir və Azərbaycan hər zaman etibarlı tərəfdaş olub”,-  deyə o qeyd edib.

Genişlənmə məsələləri

Dəhlizin Avropa hissəsi olan Trans-Adriatik Boru Kəmərinin (TAP) hazırkı ötürmə qabiliyyəti ildə 10 milyard kubmetrdir və bu göstəricini 20 milyard kubmetrə qədər artırmaq mümkündür. Qazın Türkiyə ərazisindən nəqlini təmin edən Trans-Anadolu Boru Kəmərinin (TANAP) ötürmə gücü 16 milyard kubmetrdir və potensial olaraq 31 milyard kubmetrə çata bilər.

Bu ilin əvvəlində TAP-ın gücü təxminən 12 faiz - yəni illik təxminən 1,2 milyard kubmetrədək artırılıb. Lakin tammiqyaslı genişlənmə çoxmilyardlı investisiyalar və uzunmüddətli tələbat zəmanətləri tələb edəcək.

Analitiklərin fikrincə, əsas sual Avropa İttifaqının dekarbonizasiya hədəflərinə can atdığı bir vaxtda yeni qaz infrastrukturunu dəstəkləməyə hazır olub-olmamasıdır.

Brüssel Rusiyadan enerji asılılığını azaltmaq məqsədilə Azərbaycanla əməkdaşlığı gücləndirib. Bununla belə, Aİ-nin 2050-ci ilə qədər xalis sıfır emissiya öhdəliyi də daxil olmaqla iqlim siyasəti, fosil yanacaq layihələrinin maliyyələşdirilməsini çətinləşdirir.

Potensial maliyyə kanalları kimi Aİ-nin Global Gateway təşəbbüsü və ya Avropa İnvestisiya Bankı (AİB) və Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankının (AYİB) kreditləri nəzərdən keçirilə bilər, lakin hələlik rəsmi açıqlama verilməyib.

Strateji yenidən kalibrasiya

Fars körfəzindəki böhran, xüsusilə Hörmüz boğazı vasitəsilə tranzit olunan Qətər ixracından asılı olan LNG tədarük zəncirlərinin zəif tərəflərini üzə çıxarıb. Tanker marşrutları üçün risklər artdıqca, boru kəməri infrastrukturu yenidən strateji əhəmiyyət qazanır.

“Avropada vəziyyətə baxış yenidən dəyişir”, - deyə enerji bazarı üzrə digər müşahidəçi bildirib. “Tədarük təhlükəsizliyi yalnız mənbələrin deyil, marşrutların da şaxələndirilməsi deməkdir.”

Alternativlərlə müqayisədə Azərbaycan siyasi baxımdan sabit təchizatçı və formalaşmış boru kəməri marşrutu təklif edir. Norveçdə hasilat demək olar ki, pik səviyyəyə çatıb, Əlcəzair infrastruktur məhdudiyyətləri ilə üzləşir, Qətər və ABŞ-dan LNG idxalı isə daşınma riskləri və qiymət volatilliyinə məruz qalır.

Bununla belə, Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə tədarük olunan həcmlər 2022-ci ildən əvvəl Rusiyanın Avropaya boru kəmərləri ilə göndərdiyi qaz həcmləri ilə müqayisədə hələ də məhduddur.

Geosiyasi ölçü

Dəhlizin artan əhəmiyyəti geosiyasi nəticələr də doğurur. Azərbaycanla Qərb paytaxtları arasında enerji əlaqələrinin dərinləşməsi, ölkənin coğrafi yaxınlığı və Qafqaz–Türkiyə–Avropa oxu boyunca artan strateji rolu nəzərə alınmaqla, Tehran tərəfindən ehtiyatla qarşılanıla bilər.

Eyni zamanda, analitiklər hesab edirlər ki, Qərblə əməkdaşlığın güclənməsi Azərbaycanın Avropanın enerji arxitekturasında etibarlı tərəfdaş kimi mövqeyini daha da möhkəmləndirə bilər.

Regionda enerji infrastrukturu getdikcə təkcə iqtisadi aktiv kimi deyil, həm də daha geniş təhlükəsizlik siyasətinin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilir.

Qazdan kənar

Azərbaycan həmçinin gələcəkdə bərpa olunan elektrik enerjisinin ixracatçısı kimi mövqelənir. Planlara 8 giqavata qədər bərpa olunan enerji gücünün yaradılması və Xəzər regionunu Avropa ilə sualtı və transxəzər elektrik bağlantıları vasitəsilə birləşdirən layihələr daxildir.

Bakı qaz sektorunu Avropa ilə əməkdaşlığın orta müddətli dayağı kimi görür, bərpa olunan enerji isə uzunmüddətli strateji trayektoriya hesab olunur.

İmkan pəncərəsi

Bakıda keçirilən görüş göstərdi ki, Cənub Qaz Dəhlizi Fars körfəzindəki qeyri-sabitlik fonunda yenidən geosiyasi əhəmiyyət qazanıb. Bunun layihənin struktur genişlənməsinə çevrilib-çevrilməyəcəyi Brüsselin maliyyələşdirmə qərarlarından, uzunmüddətli tələbat perspektivlərindən və regional təhlükəsizlik dinamikasından asılı olacaq.

Avropa üçün enerji təhlükəsizliyi getdikcə milli təhlükəsizlik məsələləri ilə daha sıx bağlı olur. Azərbaycan üçün isə mövcud böhran regional enerji mərkəzi rolunu möhkəmləndirmək imkanı yaradır. Lakin qısamüddətli sarsıntıların uzunmüddətli strategiyaya çevrilməsi davamlı siyasi və maliyyə səyləri tələb edəcək.

“Bugünkü turbulensiya təkcə çağırış deyil, həm də strateji yetkinlik sınağıdır. Əgər Avropa enerji təhlükəsizliyini milli təhlükəsizliyin tərkib hissəsi kimi dəyərləndirməyə hazırdırsa, Cənub Qaz Dəhlizi alternativ statusundan sistemli həll kateqoriyasına keçə bilər. Azərbaycan üçün bu, imkan pəncərəsidir, lakin onun reallaşdırılması situativ reaksiyalar deyil, uzunmüddətli öhdəliklər tələb edir”, - deyə şərhçi Toğrul Cuvarlı bildirib.