Vaşinqton Moskvanın İran üzrə danışıqlarda iştirakına icazə verir, lakin yalnız məhdud çərçivədə?

Bazar günü Sankt-Peterburqda Prezident Vladimir Putin İranın xarici işlər naziri Abbas Araghchi ilə görüşüb. İlk baxışdan bu görüş adi görünsə də, onun vaxt seçimi — İranın ABŞ ilə münasibətlərində qeyri-müəyyənliyin dərinləşdiyi bir dövrdə baş tutması — daha əhəmiyyətli bir tendensiyaya işarə edir: İranın nüvə proqramı ətrafında diplomatiyanın həssas yeni mərhələyə daxil olduğu bir vaxtda səssiz ittifaqların yenidən qurulması.

Moskvada danışıqlar ənənəvi ifadələrlə — ikitərəfli münasibətlər və regional gündəlik — təsvir edilib, tərəflər arasında “yüksək etimad səviyyəsi” vurğulanıb. Lakin rəsmi ritorikanın arxasında dəyişən geosiyasi konfiqurasiya görünür: İran xarici əlaqələrini şaxələndirir, Rusiya isə Vaşinqtonun ehtiyatlı münasibətinə baxmayaraq, özünü həm tərəfdaş, həm də potensial vasitəçi kimi möhkəmləndirməyə çalışır.

Tehran üçün bu yanaşma getdikcə daha praqmatik xarakter alır. Nüvə proqramı üzrə danışıqların ləngiməsi və ABŞ ilə dialoqda irəliləyiş perspektivlərinin qeyri-müəyyən qalması fonunda İran daha proqnozlaşdırılan hesab etdiyi tərəfdaşlarla — ilk növbədə Rusiya və Çin ilə — əlaqələri gücləndirir. Bu, təkcə Qərb istiqamətində məyusluğu deyil, həm də diplomatik kanalların şaxələndirilməsi strategiyasını əks etdirir.

Bununla belə, Moskvanın mümkün danışıqların bərpasında rolu məhdud olaraq qalır. Rusiya vaxtilə Joint Comprehensive Plan of Action (Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planı) çərçivəsində əsas iştirakçılardan biri olsa da, 2022-ci ildən sonra mövqeləri xeyli zəifləyib. Vaşinqtonla münasibətlərdə dərin böhran və Tehranla hərbi-texniki əməkdaşlıqla bağlı ittihamlar etimadı azaldıb.

ABŞ formal olaraq Rusiyanın danışıqlarda iştirakını istisna etmir, lakin yanaşma xeyli daralıb: Moskva əsasən texniki və köməkçi rol ilə məhdudlaşır. Bu, prinsipial dəyişiklikdir. Əvvəllər Rusiya diplomatik arxitekturanın formalaşmasında iştirak edirdisə, indi daha çox idarə olunan faktor kimi qiymətləndirilir.

Eyni zamanda, Rusiyanın iştirakının qaçılmaz olduğu sahələr də var. Bunların başında İranın nüvə infrastrukturu — yanacaq təchizatı, materialların emalı və atom energetikası layihələri — gəlir. Bu məsələlər əsasən Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi vasitəsilə koordinasiya olunur və siyasi gərginliyə baxmayaraq əməkdaşlıq davam edir.

Praktikada danışıqlar prosesi getdikcə çoxsəviyyəli struktur alır. Avropa İttifaqı əsas vasitəçi və koordinator olaraq qalır. Çin iqtisadi sabitləşdirici rol oynayır və ticarət və enerji əməkdaşlığı vasitəsilə İrana maliyyə dəstəyi verir. Rusiya isə daha dar, lakin əhəmiyyətli bir mövqe tutur — texniki iştirakçı və siyasi kommunikasiya kanalı kimi.

Bu aktorların hər biri öz təsir alətlərinə malikdir, lakin heç biri təkbaşına razılaşmanı təmin edə bilmir. Nəticədə diplomatiya vahid mərkəzdən idarə olunan prosesdən daha çox qarşılıqlı asılı rolların mürəkkəb sisteminə çevrilir.

Vaşinqton Rusiyanın rolunun genişlənməsi üçün sərt şərtlər irəli sürür. Bunlara Moskva ilə Tehran arasında hərbi-texniki əməkdaşlığın, xüsusilə pilotsuz uçuş aparatları və raket texnologiyaları sahəsində məhdudlaşdırılmalar daxildir. ABŞ həmçinin danışıqların yalnız nüvə məsələləri ilə məhdudlaşdırılmasında israrlıdır və onların daha geniş regional təhlükəsizlik mövzularına yayılmasına qarşı çıxır.

Əsas məqsəd Rusiyanın iştirakının geosiyasi təsir alətinə çevrilməsinin qarşısını almaqdır. ABŞ qiymətləndirmələrində Moskva neytral vasitəçi kimi deyil, öz maraqları olan aktor kimi qəbul olunur və danışıqların uzanması onun üçün strateji üstünlük yarada bilər.

Bu yanaşma mümkün ssenarini də formalaşdırır: İranın nüvə proqramını məhdudlaşdırması müqabilində qismən iqtisadi yüngülləşmənin əldə olunduğu məhdud razılaşma.

Hazırda vəziyyət qeyri-müəyyən olaraq qalır. Diplomatik mexanizmlər işləyir, lakin real irəliləyiş yoxdur. Rusiya prosesdə iştirak edir, lakin periferiyadadır. Çin təsir göstərir, amma ehtiyatla hərəkət edir. Avropa danışıqları aparır, lakin məhdud imkanlara malikdir. ABŞ və İran isə — əsas tərəflər — hələ də fundamental məsələlərdə razılığa gələ bilmirlər.

Bu baxımdan Sankt-Peterburqdakı görüş daha çox dönüş nöqtəsi deyil, siqnaldır: parçalanmış dünyada diplomatiya artıq vahid proses deyil, paralel, rəqabətli və bir-birindən asılı kanallar şəbəkəsidir.