Süni intellekt və yeni güc konsentrasiyası: Mask və Altman XXI əsrin Rokfellerlərinə çevrilə bilərmi?

Hər texnoloji dövr öz maqnatlar sinfini yaradır. XIX əsr dəmir yolu baronlarının və polad krallarının dövrü idi. XX əsr neft imperiyalarının, avtomobil konsernlərinin və maliyyə nəhənglərinin yüksəlişi ilə yadda qaldı. XXI əsrin əvvəlində isə bəşəriyyət yeni mərhələyə daxil olur — süni intellekt dövrünə. Bu mərhələ, bəlkə də, sənaye inqilabından bəri ən böyük texnoloji transformasiya ola bilər.

The Economist jurnalının qaldırdığı əsas sual olduqca aydındır: süni intellekt sənayesinin liderləri Con Rokfeller və ya Henri Ford qədər təsirli ola bilərlərmi?

İlk baxışda bu müqayisə şişirdilmiş görünə bilər. Lakin daha dərindən baxdıqda, bu paralel kifayət qədər məntiqli görünür. Hətta bəzi aspektlərdə yeni texnoloji elitaların tarixi sələflərindən daha böyük güc əldə etməsi mümkündür.

Bu gün süni intellektin qlobal memarlığı son dərəcə dar bir dairənin ətrafında cəmlənib. Söhbət Sam Altman, Elon Musk, Demis Hassabis, Dario Amodei və Mark Zuckerbergdən gedir. Məhz bu şəxslər gələcək texnologiyaların inkişaf istiqamətini müəyyənləşdirirlər. Bu texnologiyalar əmək bazarını, təhsil sistemini, səhiyyəni, maliyyə bazarlarını və hətta dövlət idarəetmə modelini dəyişə bilər.

Burada tarixi paralel açıq görünür.

XIX əsrin sonlarında Con Rokfeller Standard Oil vasitəsilə ABŞ-da neft emalının 90 faizinə qədərini nəzarətdə saxlayırdı. Onun təsiri enerji sektorundan çox uzaqlara yayılmışdı: neft nəqliyyatın, sənayenin, ordunun və beynəlxalq ticarətin əsasını təşkil edirdi. Faktiki olaraq neftə nəzarət iqtisadi artıma nəzarət demək idi.

Henri Ford isə fərqli yolla hərəkət etdi. O, bazarı tam monopoliyaya çevirmədi, lakin istehsalın yeni modelini yaratdı. Konveyer üsulu avtomobillərin qiymətini kəskin şəkildə aşağı saldı, məşğulluğun strukturunu dəyişdi və Amerika orta sinfinin formalaşmasına təkan verdi. Onun yenilikləri yalnız sənayeyə deyil, şəhər mühitinə, infrastrukturun inkişafına, daşınmaz əmlak bazarına və hətta mədəniyyətə təsir etdi.

The Economist məhz bu nöqtədə bugünkü süni intellekt inqilabı ilə tarixi oxşarlıq görür.

Lakin burada prinsipial fərq var.

Ford maşınları idarə edirdi. Rokfeller yanacağı nəzarətdə saxlayırdı. Yeni süni intellekt maqnatları isə sivilizasiyanın intellektual infrastrukturu adlandırıla biləcək sistemlərə nəzarət edirlər.

Bu isə aşağıdakılar üzərində nəzarət deməkdir:

məlumat axtarışı;

biliklərin emalı;

zehni əməyin avtomatlaşdırılması;

elmi araşdırmalar;

tibbi diaqnostika;

biznesdə və dövlətdə qərarların qəbulu.

Əslində tarixdə ilk dəfə insan intellekti ilə bir sıra kritik sahələrdə rəqabət aparmağa qadir olan infrastruktur yaranır.

Məqalədə xüsusi diqqət Elon Muska ayrılıb.

Onun mövqeyi təkcə sərvəti ilə deyil, aktivlərinin struktur inteqrasiyası ilə unikaldır.

Tesla vasitəsilə o, nəqliyyat avtomatlaşdırmasını, robototexnikanı və enerji sistemlərini nəzarətdə saxlayır. SpaceX vasitəsilə peyk rabitəsini, logistikanı və kosmik infrastrukturu idarə edir. xAI vasitəsilə generativ süni intellekt platformasını qurur. X platforması vasitəsilə isə real vaxt rejimində ən böyük məlumat axınlarından birinə çıxış əldə edir.

Bu kombinasya nadir bir vertikal inteqrasiya modelini formalaşdırır.

Əgər gələcəyin iqtisadiyyatını vahid rəqəmsal ekosistem kimi təsəvvür etsək, Mask onun demək olar bütün qatlarını qurur: rabitə, nəqliyyat, robotlar, enerji və intellekt.

Məhz buna görə onu tez-tez həm Ford, həm də Rokfeller ilə müqayisə edirlər.

Lakin Sam Altman fərqli güc modelini təmsil edir.

Əgər Mask süni intellektin sənaye memarlığını qurursa, Altman ona çıxış nöqtəsini idarə edir.

OpenAI və ChatGPT vasitəsilə o, süni intellektin əsas istehlakçı interfeysini yaradıb. Milyonlarla insan hər gün ChatGPT-dən iş, təhsil, analiz və məzmun yaradılması üçün istifadə edir. Bu, OpenAI-ni intellektual əməyin bir növ əməliyyat sisteminə çevirir.

İqtisadi baxımdan bu, erkən dövr Microsoft-u xatırladır, lakin daha geniş miqyasda.

Fərq ondadır ki, Microsoft hesablamaları avtomatlaşdırırdı. OpenAI isə düşünmə prosesini avtomatlaşdırır.

Bu isə iqtisadiyyata daha həssas və daha dərin təsir səviyyəsidir.

Demis Hassabis də burada mühüm fiqurdur. Google DeepMind vasitəsilə o, fundamental elmi araşdırmalara nəzarət edir. DeepMind artıq biotexnologiya, tibb və elmi hesablamalar sahəsində ciddi dəyişiklik potensialını nümayiş etdirib.

Dario Amodei isə Anthropic vasitəsilə təhlükəsiz süni intellekt modelinə üstünlük verir, lakin eyni zamanda bazarın ən sürətlə böyüyən oyunçularından biri olaraq qalır.

Mark Zuckerberg isə özünəməxsus strategiya seçib. Onun Meta vasitəsilə açıq modellərə üstünlük verməsi rəqiblərindən fərqlənir. Onun əsas üstünlüyü isə milyardlarla istifadəçidən gələn məlumat axınlarıdır.

Bütün bunlar bazarın yeni strukturunu formalaşdırır.

The Economist açıq şəkildə göstərir ki, süni intellekt bazarı getdikcə oliqopoliya modelinə bənzəyir.

Səbəblər aydındır.

Birincisi, bazara giriş həddən artıq bahalıdır. Ən qabaqcıl modellərin hazırlanması milyardlarla dollar tələb edir.

İkincisi, hesablama güclərinə çıxış məhduddur.

Əsas GPU-ları faktiki olaraq yalnız NVIDIA istehsal edir.

Üçüncüsü, süni intellekt nəhəng enerji resursları tələb edir və bu da elektrik enerjisini yeni iqtisadiyyatın strateji amilinə çevirir.

Dördüncüsü, modellər davamlı olaraq böyük məlumat bazalarına və istifadəçi axınlarına ehtiyac duyur.

Məhz bu faktorların birləşməsi bazarın təbii şəkildə bir neçə qlobal oyunçunun ətrafında cəmləşməsinə gətirib çıxarır.

Lakin hələlik süni intellekt liderləri tarixi maqnatların səviyyəsinə çatmayıblar.

Səbəb sadədir: iqtisadi transformasiya hələ tamamlanmayıb.

Bəli, süni intellekt artıq proqramlaşdırmada, analitikada, dizaynda və hüquqi xidmətlərdə məhsuldarlığı artırır. Amma o, hələ sənaye istehsalını, nəqliyyatı, kənd təsərrüfatını və qlobal logistikanı tam şəkildə yenidən qurmayıb.

Ford fiziki iqtisadiyyatı dəyişdi.

Süni intellekt isə hələlik əsasən rəqəmsal iqtisadiyyatı dəyişir.

Əsl dönüş nöqtəsi süni intellekt robototexnika ilə birləşəndə baş verəcək.

Və məhz burada Maskın rolu yenidən mərkəzə çıxır.

Əgər avtonom maşınlar, zavodlar və logistika sistemləri süni intellektlə idarə olunmağa başlasa, iqtisadi effekt sənaye inqilabını belə üstələyə bilər.

Lakin burada geosiyasi qat da var.

Bu gün qabaqcıl süni intellekt sənayesinin demək olar hamısı ABŞ-da cəmlənib.

Bu isə təkcə biznes gücünün deyil, qlobal texnoloji hakimiyyətin konsentrasiyası deməkdir.

ABŞ artıq nefti, dolları və interneti idarə edib.

İndi isə intellekti də öz əlində cəmləşdirir.

Bu, Çin, Avropa və digər güc mərkəzləri üçün strateji təhlükəsizlik məsələsinə çevrilir.

Bəlkə də məqalənin ən mühüm nəticəsi də budur.

Biz sadəcə yeni bazarın yaranmasını müşahidə etmirik.

Biz yeni hakimiyyət sinfinin formalaşmasını izləyirik.

Əgər neft XX əsrin əsas resursu idisə, intellekt XXI əsrin əsas resursuna çevrilir.

Və bu gün onun infrastrukturuna nəzarət edənlər sabah tarixin yeni Rokfellerləri — bəlkə də onlardan da böyük fiqurları ola bilərlər.