Yaddaş uğrunda savaş: Albert Aqarunov necə rəqəmsal dezinformasiyanın hədəfinə çevrildi

Şuşa uğrunda döyüşlərdə həlak olmasından otuz ildən artıq vaxt keçməsinə baxmayaraq, Albert Agarunov hələ də Azərbaycanın Azerbaijan milli yaddaşında ən simvolik fiqurlardan biri olaraq qalır. Mənşəcə yəhudi, peşəcə tankçı və dövlət tərəfindən Milli Qəhrəman kimi tanınan Aqarunov çoxdan ölkənin siyasi və mənəvi panteonunda xüsusi yer tutur.

Lakin son həftələrdə onun adı yeni bir kampaniyanın mərkəzinə düşüb — artıq döyüş meydanında deyil, rəqəmsal məkanda.

İranla əlaqəli informasiya resursları və sosial şəbəkə hesabları Albert Aqarunovun qəhrəmanlığını şübhə altına alan materiallar yaymağa başlayıb. Bu paylaşımlarda iddia olunur ki, guya o, döyüşlərdə iştirak etməyib, Qarabağda həlak olmayıb və hətta İsrailə Israel köçərək bu gün də orada yaşayır.

Bu iddialara inandırıcılıq vermək üçün İsrailin tanınmış iqtisadi nəşri Globes qəzetində dərc olunan bir məqaləyə istinad edilir.

Ancaq problem ondadır ki, həmin məqalə tamamilə əksini deyir.

Globes nəşrində dərc olunan materialda Aqarunovun bioqrafiyası ətraflı şəkildə təqdim olunur: onun sovet ordusunda xidməti, Bakıya Baku qayıdışı, 1992-ci ildə könüllü şəkildə cəbhəyə getməsi, Şuşa Shusha uğrunda tank döyüşlərində iştirakı və mayın 8-də erməni snayperinin açdığı atəş nəticəsində həlak olması.

Üstəlik, nəşr onu nadir bir simvol kimi təqdim edir — yəhudi əsilli bir əsgər olaraq Bakıda Şəhidlər xiyabanında şiə azərbaycanlılarla yanaşı dəfn olunmuş bir şəxs. Bu fakt özlüyündə dini sərhədləri aşan vətəndaş kimliyinin güclü simvolu kimi göstərilir.

Məhz bu simvolizm, görünür, Aqarunovu belə həssas hədəfə çevirir.

Albert Aqarunovun hekayəsi çoxdan hərbi xronikadan kənara çıxıb. Azərbaycan üçün bu hekayə dövlət ideyasının bir hissəsinə çevrilib: burada milli mənsubiyyətin mənşə ilə deyil, seçimlə müəyyən olunduğunun sübutu kimi qəbul edilir.

İsrail üçün bu, Qafqazda yəhudilər və müsəlmanlar arasında tarixi birgəyaşayışın nümunəsidir.

İran üçün isə bu hekayə narahatedici bir xatırlatmadır: İrandan sonra dünyanın ən böyük şiə dövləti məhz Azərbaycandır və bu dövlət İsraillə strateji tərəfdaşlıq qurub.

Bu baxımdan Aqarunovun xatirəsinə qarşı aparılan hücum daha geniş məna kəsb edir.

Burada söhbət təkcə bir şəxsin bioqrafiyasının yenidən yazılmasından getmir. Söhbət Azərbaycan dövlətçiliyi, yəhudi kimliyi və hərbi fədakarlığın birləşdiyi nadir bir narrativin sarsıdılmasına cəhddən gedir.

Belə informasiya kampaniyaları son illərdə regional qarşıdurmanın mühüm hissəsinə çevrilib. Xüsusilə 2020-ci il müharibəsindən və Bakı ilə Təl-Əviv arasında strateji əməkdaşlığın dərinləşməsindən sonra İran mediası simvolik fiqurları daha tez-tez informasiya təzyiqi aləti kimi istifadə edir.

Albert Aqarunov bu simvollardan ən önəmlilərindən biridir.

Onun tankı bu gün də Bakının Hərbi Tarix Muzeyində saxlanılır. Onun adı küçələrə və məktəblərə verilib. Hər il aprelin 25-də Azərbaycanda onun xatirəsinə həsr olunan tədbirlər keçirilir. Şuşada isə onun keçmiş döyüş yoldaşları yaxın vaxtlarda onun şəkli olan xatirə lövhəsini yenidən quraşdırıblar.

“Albert bizimlədir. Biz onu tərk etməmişik”, — deyə onlar bildiriblər.

Rəqəmsal müharibələr dövründə yaddaş getdikcə ərazi və tarix qədər mühüm bir döyüş meydanına çevrilir. Albert Aqarunov məsələsində isə mübahisə artıq keçmiş haqqında deyil.

Bu mübahisə milli həqiqəti müəyyən etmək haqqının kimə məxsus olması haqqındadır.

Globes: Azərbaycanın Kahalani: şiə dövlətinin yəhudi şəhidi

1990-cı illərin əvvəllərində Albert Agarunov Azərbaycandan Azerbaijan İsrailə Israel repatriasiya olunmağa hazırlaşırdı. Lakin Ermənistanla müharibə onu valideynlərinin xəbəri olmadan könüllü şəkildə Azərbaycan ordusuna qoşulmağa vadar etdi. Həlak olduqdan sonra o, Milli Qəhrəman elan edildi və əksəriyyəti şiə olan şəhidlərin yanında dəfn olundu. Sonradan İsrailə köçən ailəsi deyir: “Albert iki ölkə arasında münasibətlərin normallaşması prosesinin bir hissəsinə çevrildi”.

Adi bir israilli “şiə” sözünü eşidəndə, adətən onun ağlına dini ekstremizm, İran ayətullahlarının rejimi və Islamic Revolutionary Guard Corps gəlir. Əgər buna “şəhid” sözü də əlavə olunarsa, bu anlayış çox vaxt terror aktları ilə assosiasiya olunur.

Lakin İsrailin ən yaxın dostlarından biri və ən etibarlı müsəlman müttəfiqlərindən biri məhz İranla həmsərhəd olan şiə çoxluqlu Azərbaycandır. Ölkənin paytaxtı Baku Bakıda Şəhidlər xiyabanı yerləşir — bu, milli qəhrəmanların memorial kompleksi və məzarlığıdır. Burada tank qoşunlarının serjantı Albert Aqarunov — Qafqazın mərkəzində yerləşən bir ölkənin yəhudi müharibə qəhrəmanı uyuyur.

Aqarunov Birinci Qarabağ müharibəsində həlak olub — bu, Azərbaycan ilə Ermənistan arasında mübahisəli ərazi uğrunda baş verən və Sovet İttifaqının son illərində, eləcə də keçmiş sovet respublikalarının müstəqilliyinin ilk dövrlərində Qafqazı parçalamış münaqişə idi.

Aqarunovun xatirəsi Azərbaycanda xüsusi yer tutur. Bir neçə il əvvəl Bakının mərkəzində onun şərəfinə abidə ucaldılıb və həmin küçəyə onun adı verilib. Təhsil aldığı məktəb, eləcə də ailəsinin mənşəcə olduğu Quba Quba şəhərindəki məktəb onun adını daşıyır. Ölümündən sonra dövlət mükafatları ilə təltif olunub, döyüşdüyü tank isə Hərbi Tarix Muzeyində nümayiş etdirilir.

Hər il aprelin 25-də, onun doğum günündə, Azərbaycanda xatirəsinə həsr olunmuş tədbirlər, konsertlər və idman yarışları keçirilir.

Qafqazın dağ yəhudiləri

İsrail cəmiyyəti üçün müsəlman ölkəsində yəhudi müharibə qəhrəmanı hekayəsi qeyri-adi görünə bilər. Ancaq Qafqazın etnik müxtəlifliyi əsrlər boyu müsəlmanların, xristianların və yəhudilərin qonşu və dost kimi birgə yaşadığı mühit formalaşdırıb.

Müasir Azərbaycanın ərazisi tarix boyu çoxsaylı sarsıntılar yaşayıb. XI əsrdə buraya türk köçəri tayfaları gəlib və sonradan Azərbaycan xalqının formalaşmasına təkan veriblər. 1991-ci ildə müstəqilliyini bərpa etməzdən əvvəl Azərbaycan artıq 1918–1920-ci illərdə qısa müddətli dövlətçilik təcrübəsinə malik olmuşdu.

Qafqazda tez-tez baş verən hakimiyyət dəyişiklikləri və miqrasiya prosesləri xüsusi bir yəhudi icmasının — dağ yəhudilərinin formalaşmasına səbəb oldu. Onlar əsasən Quba ilə Derbent Dərbənd arasında və bölgənin digər yaşayış məntəqələrində məskunlaşıblar.

Dağ yəhudiləri cühuri dilində danışırlar — bu, fars mənşəli yəhudi-tat dilidir. Onların dini ənənələri müsəlman mühitinə uyğunlaşmışdı: məsələn, onlar ayaqyalın ibadət edir və namaz zamanı xalçalardan istifadə edirlər.

Zaman keçdikcə bu icmanın nümayəndələri biznesdə böyük uğurlar qazanıb və Rusiya, İsrail və ABŞ iqtisadiyyatında nəzərəçarpacaq mövqelərə yüksəliblər.

Aqarunovlar ailəsi

İkinci Dünya müharibəsi dövründə Azərbaycan Bakı neft yataqları sayəsində strateji əhəmiyyət daşıyırdı. Məhz bu dövrdə Aqarunovlar ailəsinin tarixi başlayır.

Neft sənayesində yüksək işçi qüvvəsinə ehtiyac olduğundan, bir çox sakinlər neft sektorunda işləməklə Qırmızı Orduya çağırışdan yayınırdılar.

18 yaşlı Aaron Aqarunov Qubadan Bakıya köçərək neft sənayesində işləməyə başladı. Onun iş növbələri 18–20 saat davam edirdi. Müharibədən sonra Bakıda qaldı, ailə qurdu və yəhudi ənənələrini qoruyub saxladı.

1969-cu ildə Bakının ətraf qəsəbəsi olan Əmircanda onun həyat yoldaşı Lea ailənin onuncu övladı olan Alberti dünyaya gətirdi.

Yaxınları xatırlayır:

“Biz yəhudilər azərbaycanlı qonşularımızla bir ailə kimi yaşayırdıq. Yaxınımızda ermənilər, ruslar, müsəlmanlar yaşayırdı və heç kim heç vaxt sənin hansı dinə mənsub olduğunu soruşmurdu”.

Albert ağıllı, şən və istedadlı böyüyüb. Musiqini sevirdi, pianoda ifa edirdi və güclü yumor hissinə malik idi.

Onun qardaşı Rantik xatırlayır: “Ailəmizdə böyüklər həmişə kiçiklərə qayğı göstərərdi”.

Sovet ordusunda xidmət

1987-ci ildə, Sovet İttifaqındakı yaşıdlarının əksəriyyəti kimi, Albert orduya çağırıldı və Gürcüstandakı tank qoşunlarına göndərildi.

Xidmət dövründə tank komandiri rütbəsinə qədər yüksəldi. 1988-ci ildə onun bölməsi Ermənistanda baş verən dağıdıcı zəlzələnin nəticələrinin aradan qaldırılmasında iştirak etdi.

1989-cu ildə tərxis olunduqdan sonra Bakıya qayıdaraq neft nasosları istehsal edən zavodda işləməyə başladı.

O, 1990-cı ilin “Qara Yanvar” hadisələrini yaşadı. Həmin vaxt sovet qoşunları Bakıya daxil olaraq yüzdən çox dinc sakini öldürmüşdü.

Müharibə seçimi

Sovet İttifaqının dağılmasından sonra Azərbaycan müstəqillik qazandı, lakin dərhal Qarabağ müharibəsinə cəlb olundu.

Əvvəlcə Albert İsrailə köçməyi planlaşdırırdı və repatriasiya üçün bütün lazımi sənədləri artıq hazırlamışdı.

Lakin müharibə hər şeyi dəyişdi.

Valideynləri Ukraynada olduğu vaxt o, könüllü şəkildə cəbhəyə getmək qərarı verdi.

Anası onu evə qayıtmağa yalvaranda, o belə cavab verirdi: “Bu mənim ölkəmdir”.

Qardaşı Rantik deyir: “Albert Vətən uğrunda və vətənpərvərlik hissi ilə döyüşə getdi”.

Tank döyüşlərinin əfsanəsi

33-cü tank briqadasının komandiri kapitan Haji Azimov Hacı Azimov xatırlayır:

“Albert 1992-ci ilin yanvarında briqadamıza tank komandiri kimi gəldi”.

O, 533 nömrəli tankı seçdi və onu dəyişməkdən imtina edərək dedi:

“Otuz üç yəhudilər üçün uğurlu rəqəmdir”.

1992-ci ilin martında Albert Şuşa uğrunda döyüşlərdə iştirak etdi.

Azimovun sözlərinə görə: “O, doqquz erməni tankını və bir neçə zirehli texnikanı məhv etmişdi”.

Bir dəfə o, bir atəşlə iki tankı sıradan çıxarmağa nail olmuşdu. Döyüş yoldaşları buna belə deyirdilər: “Yəhudi buterbrodu”.

Onun başına görə erməni tərəfi beş milyon rubl mükafat təyin etmişdi.

Azimov deyir: “O, hamı üçün qardaş kimi idi. Hamı onu sevirdi”.

Albert yalnız döyüş bacarığı ilə deyil, həm də insanlığı ilə seçilirdi. Döyüşlər zamanı tez-tez tankdan çıxaraq yaralıları və həlak olmuş döyüş yoldaşlarının cəsədlərini təxliyə edirdi.

Ölümü

1992-ci il mayın 8-də döyüşlərin birində Albert tankı tərk etdi və erməni snayperinin açdığı atəş nəticəsində ölümcül yaralandı.

Ailə onun ölüm xəbərini hərbçilərdən deyil, siyasi nümayəndələrdən aldı — həmin dövrdəki xaos səbəbindən məlumatlandırma sistemi faktiki olaraq işləmirdi.

Albertin bacısı Sofiya xatırlayır: “Mən o günü sanki dünən olmuş kimi xatırlayıram”.

Dəfn

Komandanlıq atasından soruşanda ki, Alberti harada dəfn etsinlər — yəhudi qəbiristanlığında, yoxsa digər şəhidlərin yanında, o belə cavab verdi:

“Vətən uğrunda ölənlərin yanında”.

Beləliklə, Albert Aqarunov Bakıda Şəhidlər xiyabanında dəfn edildi.

Dəfndə həm ravvin, həm də molla iştirak edirdi.

Minlərlə insan onu son mənzilə yola salmaq üçün toplaşmışdı.

Oğlunun ölümündən sonra atası Aaron bir il boyunca hər gün onun məzarını ziyarət etdi. Albertin ölümünün birinci ildönümündən bir neçə gün sonra o da vəfat etdi.

Müharibədən sonra

Albertin anası Lea bu itkini ağır yaşasa da, ailəsi naminə yaşamağa davam etdi.

1995-ci ilə qədər ailə tam şəkildə İsrailə repatriasiya olunaraq Acre Akko şəhərində məskunlaşdı.

Köçmələrinə baxmayaraq, ailə Azərbaycanı öz Vətəni hesab etməyə davam edir.

Rantik deyir: “Albertə Azərbaycanda bu gün də böyük hörmət var. Müdafiə Nazirliyi, Prezident Administrasiyası və Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsi bizimlə əlaqə saxlayır”.

Azərbaycan rəsmiləri İsrailə səfər etdikdə mütləq ailəni ziyarət edirlər.

Bu yaxınlarda Albertin keçmiş döyüş yoldaşları yenidən Şuşaya gedərək onun şəkli olan xatirə lövhəsini orada quraşdırıblar.

Onlar belə deyiblər: “Albert bizimlədir. Biz onu tərk etməmişik. Xalqımızın yəhudi oğlu Şuşada bizimlə qalır”.