V Haralddan sonra: Norveç necə idi və necə olacaq?

Kral V Harald varislərinə siyasi proqram deyil, Norveçin bərabərhüquqlu vətəndaşların açıq birliyi olması haqqında təsəvvür qoyub getdi. VIII Hokon bu modeli kral ailəsinə etimadın azalması və onun fəaliyyətinin şəffaflığına tələblərin artması şəraitində qoruyub saxlamalı olacaq.

Norveç kralı V Harald 28 avqust 2026-cı ildə səhər saat 06:35-də Oslodakı Rikshospitalet Universitet Xəstəxanasında vəfat edib. Onun 89 yaşı var idi. Kralın 35 illik hakimiyyəti Norveç monarxiyasının müasir tarixinin ən çətin sınaqlarından biri ilə üzləşdiyi dövrdə başa çatıb.

Monarxın ölümü hakimiyyət boşluğu yaratmayıb. Konstitusiyaya uyğun olaraq taxt dərhal onun oğluna keçib. Yeni kral Dövlət Şurasının fövqəladə iclasında hökumətə bildirib:

“Əziz atam, Əlahəzrət Kral V Haraldın bu gün, 28 avqust 2026-cı ildə saat 06:35-də vəfat etdiyini və Konstitusiyanın müddəalarına uyğun olaraq Norveç kralı kimi hakimiyyətə başladığımı Dövlət Şurasına bildirmək mənim borcumdur”.

O, VIII Hokon taxt adını seçib və atasının, babasının və ulu babasının devizini saxlayıb: “Hər şey Norveç üçün”.

Bu düstur varisliyi vurğulayır, lakin yeni hakimiyyət dövrünün əsas sualını aradan qaldırmır: onilliklər ərzində Haraldın şəxsi nüfuzuna söykənmiş institut onsuz da etimadı qoruyub saxlaya biləcəkmi?

Sürgünün nə olduğunu bilən kral

Harald 21 fevral 1937-ci ildə anadan olub və XIV əsrdən bəri ölkədə doğulmuş ilk Norveç şahzadəsi olub. Lakin üç yaşında o, qaçqına çevrilib.

Nasist Almaniyasının 1940-cı ilin aprelində Norveçə müdaxiləsindən sonra şahzadə anası vəliəhd şahzadə Marta və bacıları ilə birlikdə ölkəni tərk edib. Ailə əvvəlcə İsveçə, sonra isə ABŞ-a gedib. Atası, gələcək kral V Ulof isə VII Hokon və mühacirətdəki Norveç hökuməti ilə birlikdə Londonda olub.

Yaşadıqları müharibəni, işğalı və məcburi mühacirəti Haraldın şəxsi yaddaşının bir hissəsinə çevirib. Ola bilsin, məhz buna görə o, sonralar qaçqınlar və miqrantlar haqqında Norveçin qonaqpərvərlik göstərdiyi yad adamlar kimi deyil, ölkənin özünün bir hissəsi kimi danışırdı.

Müasir Norveç sülaləsinin kökləri də xarici mənşəli idi. İsveçlə ittifaqın 1905-ci ildə ləğvindən sonra taxt Danimarka şahzadəsi Karla təklif edilmişdi. O, tacı yalnız referendumdan sonra qəbul etməyə razılaşmış və Norveç tarixindən gələn Hokon adını götürmüşdü.

Beləliklə, yazılmamış bir ictimai müqavilə yarandı: monarxiya bir ailə daxilində miras qalır, lakin onun ictimai legitimliyi daim vətəndaşların etimadı ilə təsdiqlənməlidir.

Harald bu asılılığı anlayırdı. O, monarxiyanın dayanıqlılığı barədə danışarkən demişdi:

“Monarxiyanın güclü olması, hər şeydən əvvəl, atamın və babamın demək olar ki, hər şeyi düzgün etməsi ilə bağlıdır. Bu, mənə təzyiq göstərir, lakin mən bunu bir çağırış kimi qəbul edirəm”.

Kral sarayını dəyişdirən məhəbbət

Vəliəhd şahzadə 1968-ci ildə geyim tacirinin qızı Sonya Haraldsenlə evləndi. Onlar bu nikaha icazə verilməsini doqquz il gözlədilər. Harald bildirmişdi ki, hətta sülalənin davamını təhlükə altına qoysa belə, başqa qadınla evlənməyəcək.

Bu hadisə yalnız kral ailəsinə aid romantik hekayə deyildi. O, monarxiyanın qapalı aristokratik kasta olması haqqında təsəvvürü sarsıtdı. Daha sonra Haraldın oğlu Hokon da aristokrat olmayan və əvvəlki münasibətlərindən bir uşağı olan Mette-Marit Tyessem Høybi ilə evləndi.

Kral ailəsi təmsil etdiyi cəmiyyətə getdikcə daha çox bənzəməyə başladı. Lakin yaxınlıqla yanaşı, yeni tələblər də yarandı. Monarxlar adi insanlar kimi qəbul edilmək istəyirlərsə, vətəndaşlar da onları ümumi etik meyarlarla qiymətləndirmək hüququ qazanırlar.

Haraldın dövründə saray daha açıq, kral iqamətgahları daha əlçatan, maliyyə hesabatları isə daha ətraflı oldu. Ailə üzvləri sosial şəbəkələrdə görünməyə başladılar. Monarxiya əvvəlki məsafənin böyük hissəsindən imtina etdi, amma bununla yanaşı, ictimai rol ilə şəxsi həyat arasındakı qoruyucu səddi də itirdi.

“Norveç sizsiniz. Norveç bizik”

Haraldın baxışlarının ən məşhur ifadəsi 1 sentyabr 2016-cı ildə saray parkında 1 500 qonaq qarşısında söylədiyi nitq oldu.

“Norveçlilər şimallılar, cənublular və bütün bölgələrin sakinləridir. Norveçlilər həmçinin Əfqanıstan, Pakistan, Polşa, İsveç, Somali və Suriyadan gəliblər”.

Sonra o, müxtəlif dinlərə və seksual oriyentasiyalara mənsub insanları da milli birliyə daxil etdi. Onun əsas nəticəsi sadə idi:

“Norveç sizsiniz. Norveç bizik”.

Bu nitqin mənası azlıqların müdafiəsindən çox-çox uzağa gedirdi. Harald millətin vətəndaşlıq anlayışını təklif edirdi: ona mənsubiyyət insanın mənşəyi, dərisinin rəngi və ya dini ilə deyil, ümumi həyatda iştirakı ilə müəyyənləşir.

O, mədəniyyəti, təbiəti, yerli ənənələri və dilləri ilə tarixi Norveçi inkar etmirdi. O, milli “biz”in sərhədlərini genişləndirirdi.

On il sonra, kralın vəfat etdiyi gün, Kristiansand sakini, 17 yaşlı Məryəm Rihid bu sözlərin əhəmiyyətini öz nöqteyi-nəzərindən belə izah etdi:

“Norveçdə bir çox insan özünü kənarda qalmış hiss edir. Kral müraciət edə biləcəyimiz və yanında özümüzü təhlükəsiz hiss etdiyimiz insan idi”.

Onun sözlərinə görə, Haraldın çıxışları insanlara özlərini cəmiyyətin bir hissəsi və hörmət edilən şəxslər kimi hiss etməyə kömək edirdi. Şəhərin digər sakini Birgitte Kleyvset bildirib ki, kral kimliyindən, kimi sevməsindən və nəyə inanmasından asılı olmayaraq hər bir insana bu ölkədə yer olduğunu hiss etdirirdi.

Beləliklə, monarxın siyasi baxımdan ehtiyatlı nitqi vətəndaşların şəxsi təcrübəsinin bir hissəsinə çevrildi.

Azadlıq qorxudan güclüdür

Haraldın hakimiyyətinin ən ağır sınağı 22 iyul 2011-ci il terror aktları oldu. Anders Berinq Breyvik Oslo və Utoya adasında 77 nəfəri öldürdü. Onların əksəriyyəti Fəhlə Partiyasının gənclər düşərgəsinin iştirakçıları idi.

Ümummilli matəm mərasimində kral titrəyən səslə dedi:

“Mən azadlığın qorxudan güclü olduğuna inanmaqda davam edirəm”.

Harald icra hakimiyyətinin rəhbəri kimi deyil, ümumi ağrını bölüşən insan kimi çıxış edirdi. Məhz belə məqamlarda Skandinaviya monarxiyasının təyinatı aydın görünürdü: kral dövlət siyasətini müəyyənləşdirmir, lakin partiya dilinin kifayət etmədiyi anlarda cəmiyyətin birliyini təcəssüm etdirə bilir.

Onun ölüm günü Mühafizəkarlar Partiyasının gənclər təşkilatının rəhbəri Nikolay Esteby ən çətin dövrlərdə Haraldı “qaya” adlandırdı:

“O zaman aydın oldu ki, kralımız hökmdar deyil. O, hər şeydən əvvəl insandır və öz xalqının xidmətçisidir”.

Baş nazir Yonas Qar Støre də Haraldın irsini onun böhran anlarında düzgün sözlər tapmaq bacarığı ilə əlaqələndirdi:

“Üç onillikdən çox müddətdə V Harald Norveç xalqına sarsılmaz inam nümayiş etdirdi. O, özümüzdə və bir-birimizdə ən yaxşı cəhətləri görməyimizə kömək edirdi”.

Hökumət başçısının sözlərinə görə, kral “2011-ci il 22 iyul hadisələrindən sonra bizimlə birlikdə kədərlənib”, Norveç idmançılarının uğurlarına sevinib və hər kəs üçün yer olan cəmiyyəti müdafiə edib.

Stortinqin sədri Məsud Qarahxani kralın xalqa yaxınlığını və ölkəni birləşdirmək bacarığını qeyd edib. Ali Məhkəmənin sədri Toril Mariye Eyye isə onu “sevilən və hamını əhatə edən kral” adlandırıb. Bu qiymətləndirmələr xüsusilə əlamətdardır: qanunverici, icra və məhkəmə hakimiyyətlərinin rəhbərləri monarxın rolu haqqında demək olar ki, eyni sözlərlə danışırdılar.

Sadə norveçlilər nə gördülər?

Haraldın ölümü barədə xəbərdən sonra minlərlə insan Oslodakı Saray meydanına gəldi. Oraya güllər, şamlar və milli bayraqlar qoyuldu. Oxşar kortəbii memoriallar Bergen, Trondheim, Kristiansand, Tromsø və Altada da yarandı.

Vətəndaşların reaksiyası göstərdi ki, kralla əlaqə yalnız institusional münasibət kimi qəbul edilmirdi.

“O, birləşdirici kral və xalqın içindən çıxmış insan idi. O, bizdən biri idi”, — deyə 21 yaşlı Aşiş Kumar Bharqava bildirib. O, Haraldın ölümünü ailə üzvünün itkisi ilə müqayisə edib və yeni krala zaman verilməsinə çağırıb:

“Unutmamalıyıq ki, o, indi hər şeydən əvvəl atasını itirmiş bir insandır”.

Oslo sakini Frida Sverdrup dörd aylıq qızı ilə birlikdə sarayın qarşısına gəlib. O, uşağının “belə mehriban və açıq kralı” görə bilməyəcəyinə təəssüfləndiyini deyib.

Səksən iki yaşlı Anne Ornes 1991-ci ilin yanvarında V Ulofun ölümündən sonra da eyni meydanda olmuşdu. O zaman altı yaşlı oğlu ilə, indi isə nəvəsi ilə gəlmişdi.

“O, səmimi, birləşdirici və bütöv bir insan idi. Düşünmürəm ki, Harald olmasaydı, bu gün olduğumuz yerdə olardıq”.

Bergen sakini Maya Elfrida Reselann onu “bütün Norveçin babası” adlandırıb:

“O, avtoritar fiqur deyil, ailənin bir üzvü kimi qəbul edilirdi”.

Bu fikirlər reprezentativ sorğunun nəticələri deyil. Lakin onlar Haraldın populyarlığının mahiyyətini statistikadan daha yaxşı izah edir. İnsanlar hakimiyyətdən, sərvətdən və mərasimlərdən deyil, təhlükəsizlik, insanilik və birləşdirə bilmək bacarığından danışırdılar.

35 ildə dəyişən ölkə

Harald 1991-ci ilin yanvarında taxta çıxanda soyuq müharibə yenicə başa çatırdı, Norveç daha yekcins ölkə idi, neft modeli isə demək olar ki, sarsılmaz görünürdü.

Onun hakimiyyətinin sonuna yaxın ölkə dünyanın ən zəngin və sosial baxımdan ən çox müdafiə olunan cəmiyyətlərindən birinə çevrilsə də, yeni ziddiyyətlərlə üzləşdi. Miqrasiya əhalinin tərkibini dəyişdirdi. İqlim siyasəti neft-qaz iqtisadiyyatının gələcəyi haqqında suallar yaratdı. Rusiya–Ukrayna müharibəsi enerji təchizatçısı və Rusiya ilə sərhədi olan NATO üzvü kimi Norveçin əhəmiyyətini artırdı. Sosial şəbəkələr qütbləşməni gücləndirdi və ictimai şəxslərin şəxsi həyatını siyasi müzakirələrin bir hissəsinə çevirdi.

Harald bu dəyişikliklərə siyasi proqramla deyil, prinsiplər toplusu ilə cavab verirdi: etimad güc nümayişindən vacibdir, millət etnik çoxluqdan daha geniş anlayışdır, insanın ləyaqəti onun mənşəyindən asılı deyil, qanun isə ailənin mövqeyindən üstündür.

Onun dövründə Norveç ənənə ilə əlaqəni kəsmədən dəyişirdi.

VIII Hokon üçün sınaq

Hokon vəzifələrinə bir çox sələflərinin taxta çıxdığı dövrdən daha yaxşı hazırlanıb. Atasının xəstə olduğu zamanlarda o, dəfələrlə regent funksiyalarını yerinə yetirib, Dövlət Şurasının iclaslarında iştirak edib və ölkəni xaricdə təmsil edib. O, Berkli Kaliforniya Universitetində və London İqtisadiyyat Məktəbində təhsil alıb, inkişaf, ekologiya, sosial inteqrasiya və gənclərin vəziyyəti məsələləri ilə məşğul olub.

Onun əvvəlki çıxışları Haraldın xətti ilə varisliyi göstərir. Hokon saam xalqlarına qarşı tarixi ədalətsizliyin tanınmasının zəruriliyindən danışıb və onların keçmişinin Norveçin ümumi tarixinin bir hissəsi olduğunu vurğulayıb:

“Mədəni irs bizim kollektiv yaddaşımızı təşkil edir, özümüzü və yaşadığımız dövrü anlamağımıza kömək edir və ümumi gələcəyimizin formalaşdırılmasında iştirak edə bilər”.

Yeni kral, görünür, atasının açıq və ekoloji yönümlü xəttini davam etdirəcək. Lakin o, hakimiyyətə daha az ictimai etimad ehtiyatı ilə başlayır.

Kral evinə qarşı tənqidlər Mette-Maritın Cefri Eynşteynlə əvvəlki əlaqələri, kral ailəsinə daxil olmayan oğlu Marius Borq Høybinin məhkum edilməsi, eləcə də şahzadə Marta Luiza və onun həyat yoldaşı Durek Verretin kommersiya fəaliyyəti ilə bağlıdır.

Bu hallar taxt-tacın qanuni varisliyinə təsir göstərmir, amma reputasiya böhranı yaradır. Hokon ailənin taxta yaxınlığının ümumi etik tələblərdən azad edilmək anlamına gəlmədiyini sübut etməlidir.

Haralda məhəbbətdən monarxiyanın qiymətləndirilməsinə

2026-cı ilin fevralında Stortinq respublikaya keçid təklifini yenidən rədd edib. 169 deputatdan 141-i faktiki olaraq monarxiyanın saxlanmasını dəstəkləyib, 26 deputat isə konstitusiya islahatının lehinə səs verib. Lakin ictimai rəy sorğusu monarxiyaya dəstəyin 72 faizdən 61 faizə düşdüyünü, respublika tərəfdarlarının payının isə 27 faizə yüksəldiyini göstərib.

Prinsipial sual ortaya çıxır: norveçlilər monarxiyanı institut kimi dəstəkləyirdilər, yoxsa ilk növbədə bir insan kimi Haralda etibar edirdilər?

Şübhələr hətta matəm mərasimlərinin iştirakçıları arasında da mövcuddur. Sarayın qarşısına gəlmiş Oslo sakini Osne deyib:

“Monarxiyanı dəstəkləyib-dəstəkləməməyindən asılı olmayaraq, heç kim onun gözəl insan olduğuna şübhə etmir”.

Bu fərq tacın gələcəyini müəyyənləşdirəcək. Haraldın şəxsi populyarlığı artıq ailənin digər üzvlərinin səhvlərini kompensasiya edə bilməyəcək.

Hokona atasının üslubunu təkrarlamaq kifayət etməyəcək. O, dövlət vəzifələri, şəxsi həyat və qohumların kommersiya maraqları arasında daha aydın sərhəd yaratmalıdır. Şəffaflıq xoşməramlı jest deyil, monarxiyanın mövcudluq şərtinə çevrilməlidir.

Norveç necə olacaq?

Kralın dəyişməsi ölkənin xarici, iqtisadi və ya sosial siyasətini dəyişməyəcək: qərarları parlament və hökumət qəbul edir. VIII Hokon vergiləri, neft-qaz strategiyasını, Avropa İttifaqı ilə münasibətləri və ya Ukraynaya yardımı müəyyənləşdirə bilməz. Lakin o, Norveçin özü haqqında danışdığı dilə təsir göstərə bilər.

Haraldın xətti saxlanılarsa, ölkə milləti qapalı etnik qrup deyil, vətəndaşlar birliyi kimi qəbul etməkdə davam edəcək. Tac bu dəyərləri partiya platformasına çevirmədən ekoloji məsuliyyəti, dinlərarası dialoqu, gender bərabərliyini və sosial inteqrasiyanı dəstəkləyəcək.

Eyni zamanda monarxiya daha az paternalist olacaq. “Millətin mehriban babası” obrazını mirasla ötürmək mümkün deyil. Hokon təbəələrin atası deyil, tacın siyasi bitərəfliyinin və qanun qarşısında bərabərliyin təminatçısı olmalıdır.

Taxt-tacın növbəti varisi onun qızı İnqrid Aleksandra olub. Bu, 1990-cı ildə sonrakı nəsillər üçün cinsdən asılı olmayaraq ilk doğulan uşağın varisliyini təsbit edən islahatın nəticəsidir. Varislik qaydası dəyişməzsə, o, altı əsrdən artıq müddətdən sonra Norveçin ilk hakim kraliçası olacaq.

Onun nəsli mənşəyin öz-özlüyündə nüfuz təmin etmədiyi rəqəmsal və çoxetnik cəmiyyətdə böyüyüb. Gələcək kraliça yalnız ənənəni qorumalı deyil, onun praktiki dəyərini də izah etməli olacaq.

Monarxiya vəd kimi

V Harald Norveçi 1991-ci ildə qəbul etdiyi ölkədən daha açıq vəziyyətdə qoyub getdi. O, milli kimliyin tarixi yaddaşı itirmədən genişlənə, monarxiyanın isə siyasi instituta çevrilmədən yenilənə biləcəyi fikrini ölkəyə qəbul etdirdi.

Lakin bu irs tacın gələcəyinə təminat vermir. O, yalnız varislər üçün yüksək meyar müəyyənləşdirir. Monarxiya etimad tələb edirsə, şəffaf olmalıdır. Bərabərlikdən danışırsa, qohumları üçün istisna gözləməməlidir. Özünü bütün ölkənin rəmzi adlandırırsa, respublika tərəfdarlarını da eşitməlidir.

VIII Hokonun ilk sözləri borc, ata, Konstitusiya və varislik haqqında idi. Onun seçdiyi “Hər şey Norveç üçün” devizi Haraldın yolunu davam etdirmək vədi kimi səslənir. İndi yeni kral köhnə düsturu öz məzmunu ilə doldurmalıdır.

V Haraldın dövründə Norveç monarxa hökmdar deyil, ümumi məkanın qoruyucusu kimi baxmağı öyrəndi. VIII Hokonun dövründə isə bu məkanın 35 il ərzində şəxsi nüfuzu ilə onu qoruyan insan olmadan mövcud olub-olmayacağı aydınlaşacaq.

Haraldın əsas irsini bir fikirdə ifadə etmək olar: ölkə saray və tac deyil. Ölkə insanlardır.