Danışıqlar zənginləşdirilmiş uran və boğaz məsələsinə görə dalana dirənib

ABŞ və İran arasında aparılan danışıqlar 21 saatlıq müzakirələrdən sonra razılaşma olmadan başa çatıb. Bu, nüvə siyasəti, Hörmüz boğazına nəzarət və regional təhlükəsizlik məsələlərində dərin fikir ayrılıqlarını üzə çıxarıb. Vaşinqton isə dəniz blokadası vasitəsilə təzyiqi artıra biləcəyinə işarə edib.

Aprelin 11-də Pakistanın vasitəçiliyi ilə başlayan danışıqlar rəsmi şəxslər tərəfindən intensiv, lakin nəticəsiz kimi qiymətləndirilib. Hər iki tərəf əsas fikir ayrılıqlarının hələ də həll olunmadığını etiraf edib. İran nümayəndələri ABŞ-ın xüsusilə zənginləşdirilmiş uranın təhvil verilməsi və Tehranın strateji əhəmiyyətli su yoluna təsirinin məhdudlaşdırılması ilə bağlı tələblərini “həddindən artıq” adlandıraraq rədd ediblər.

Qərb mediasına istinad edən mənbələrə görə, mübahisələr İranın Hörmüz boğazı üzərində nəzarəti saxlamaq israrı və zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarını təhvil verməkdən imtina etməsi ətrafında cəmlənib. Vaşinqton bu məsələləri nüvə silahlarının yayılmasının qarşısının alınması üçün kritik hesab edir.

İran Xarici İşlər Nazirliyinin nümayəndəsi bildirib ki, razılaşmanın əldə olunmaması gözlənilməz deyil və “iki-üç əsas məsələ” hələ də həllini tapmayıb. O əlavə edib ki, diplomatik əlaqələr regional tərəfdaşlarla davam etdiriləcək.

Buna baxmayaraq, Pakistan və digər vasitəçilər danışıqları konstruktiv ilk addım kimi qiymətləndirərək, onların bir neçə həftəlik gərginlikdən sonra diplomatik kanalların yenidən açılmasına kömək etdiyini bildiriblər.

Blokada siqnalları diplomatiyadan təzyiqə keçidi göstərir

Danışıqlardan qısa müddət sonra ABŞ prezidenti Donald Tramp bildirib ki, Vaşinqton qlobal neft axınları üçün əsas dar keçid olan Hörmüz boğazına daxil olan və çıxan gəmilərə qarşı dəniz blokadasına doğru addımlar atacaq. O xəbərdarlıq edib ki, İrana tranzit rüsumu ödəyən gəmilər ABŞ qüvvələri tərəfindən saxlanıla bilər və bu təşəbbüsə müttəfiq ölkələr də qoşula bilər.

Tramp həmçinin ABŞ donanmasının boğazda mina təmizləmə əməliyyatlarına başlayacağını bildirib və İranın ABŞ və ya mülki gəmilərə hücumlarının güclə qarşılanacağını vurğulayıb.

Bu bəyanatlar ABŞ strategiyasında əhəmiyyətli eskalasiyanı göstərir və danışıqlardan iqtisadi və hərbi təzyiqə keçidi əks etdirir. Analitiklərin fikrincə, belə bir blokada həyata keçirilərsə, neft tədarükünü poza və onsuz da qeyri-sabit olan bazarlarda volatilliyi artıra bilər.

Hərbi analitiklərə görə, ABŞ artıq Fars körfəzində, o cümlədən aviadaşıyıcı zərbə qrupları ilə geniş hərbi-dəniz qüvvələri yerləşdirib ki, bu da ona dəniz məhdudiyyətlərini tətbiq etmək imkanı verir.

Nüvə mübahisəsi əsas maneə olaraq qalır

Vaşinqton İranın zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarından imtina etməli və nüvə proqramına ciddi məhdudiyyətlər qəbul etməli olduğunu israr edir. Tehran isə sülh məqsədli nüvə enerjisindən istifadə hüququnu müdafiə edir və nüvə silahı əldə etmək niyyətini inkar edir.

İran rəsmiləri etimadın artırılması tədbirləri çərçivəsində, o cümlədən zənginləşdirmə səviyyəsinin məhdudlaşdırılması kimi addımlara müəyyən dərəcədə açıq olduqlarını göstərsələr də, milli suverenliyə zidd hesab etdikləri tələbləri rədd ediblər.

Bu fikir ayrılığı daha geniş struktur dalanını əks etdirir: ABŞ İranın nüvə imkanlarına geri dönməz məhdudiyyətlər qoymaq istəyir, Tehran isə strateji müstəqilliyini qorumağa və eyni zamanda sanksiya təzyiqini azaltmağa çalışır.

Regional faktor diplomatiyanı çətinləşdirir

Danışıqlar eyni zamanda İsrailin Livandakı hərbi əməliyyatları və İranın “Hizbullah”a dəstəyi kimi daha geniş regional münaqişələrlə kəsişir. Məlumata görə, İranın təkliflərinə İsrail zərbələrinin dayandırılması da daxil idi, lakin İsrail bunu rədd edərək əməliyyatlarının ABŞ-İran razılaşmasından kənarda olduğunu bildirib.

İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahunun Livanın cənubuna səfəri və Vaşinqtonda İsrail-Livan danışıqlarına hazırlıq regionda diplomatiyanın parçalanmış xarakterini göstərir.

Rusiya özünü potensial vasitəçi kimi təqdim edir. Prezident Vladimir Putin İran prezidenti Məsud Pezeşkian ilə danışıqlarda siyasi həllə dəstək verməyə hazır olduğunu təsdiqləyib. Bu isə xarici güclərin rolunun artdığını göstərir.

Eskalasiya riski yüksək olaraq qalır

Hər iki tərəf dialoqu davam etdirmək imkanını açıq saxlayır, lakin həll olunmamış əsas problemlər və artan hərbi siqnallar vəziyyətin həssas olduğunu göstərir.

Analitiklərə görə, əsas risk Fars körfəzində yanlış hesablamalarla bağlıdır. Burada artan hərbi-dəniz aktivliyi və Hörmüz boğazı üzərində rəqabətli iddialar birbaşa qarşıdurmaya səbəb ola bilər.

Eyni zamanda vasitəçilərin danışıqları davam etdirməyə hazır olması göstərir ki, nə Vaşinqton, nə də Tehran diplomatiyadan tam imtina edib.

Hazırda İslamabad danışıqlarının nəticəsi tanış bir mənzərəni əks etdirir: strateji etimadsızlıq fonunda tədrici yaxınlaşma və Yaxın Şərqdə risk balansını dəyişə biləcək artan təzyiq taktikalarına söykənmə.