Qələbənin yaddaşı və mürəkkəb irs: Azərbaycan İkinci Dünya müharibəsinin başa çatmasının 81-ci ildönümünü necə xatırlayır

Cümə günü faşizm üzərində Qələbənin 81-ci ildönümündə Azərbaycan Prezidenti Ilham Aliyev və Birinci vitse-prezident Mehriban Aliyeva Bakının Dağüstü parkında, Şəhidlər Xiyabanının yaxınlığında yerləşən iki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı general-mayor Hazi Aslanovun abidəsi önünə ənənəvi olaraq əklil qoyublar. Hər il keçirilən bu mərasim müasir Azərbaycanı sovet keçmişi ilə bağlayan azsaylı dövlət ənənələrindən biri olaraq qalır — ölkənin eyni zamanda hörmətlə yanaşdığı, yenidən qiymətləndirdiyi və müəyyən mənada müasir milli kimliyindən uzaqlaşdırmağa çalışdığı bir keçmişlə.

Azərbaycan üçün Böyük Vətən müharibəsi heç vaxt tarix kitablarının abstrakt səhifəsi olmayıb. Demək olar ki, hər ailə cəbhə, itkilər və ya arxa cəbhə ilə bağlı öz hekayəsini qoruyub saxlayır. 1941-ci ildə Azərbaycan SSR-in əhalisi təxminən 3,4 milyon nəfər idi və onların 681 mindən çoxu cəbhəyə səfərbər olunmuşdu. Respublikanın hər beş sakinindən biri müharibəyə cəlb edilmişdi. Onların arasında Azərbaycanda yaşayan onlarla millətin nümayəndələri var idi, səfərbər olunanların 10 mindən çoxunu isə qadınlar təşkil edirdi. Təxminən 250 min nəfər geri qayıtmadı.

Bu rəqəmlər bu gün də rəsmi çıxışlarda, məktəb dərslərində və televiziya sənədli filmlərində səslənir. Lakin Azərbaycanda müharibə yaddaşının daha bir ölçüsü var — iqtisadi ölçü. Sovet marşallarının da sonradan etiraf etdiyi kimi, Bakı nefti olmadan SSRİ-nin qələbəsi ya mümkün olmazdı, ya da çox daha baha başa gələrdi.

Müharibə illərində Azərbaycan bütün sovet neft hasilatının 70 faizdən çoxunu təmin edirdi. Bakı tanklar, təyyarələr və donanma üçün yanacaq istehsal edir, yerli müəssisələr isə 130-dan çox silah və sursat növü buraxırdı. Arxa cəbhədə respublika faktiki olaraq hərbi iqtisadiyyata keçmişdi: zavod və kolxozlarda çalışanların təxminən 70 faizini qadınlar təşkil edirdi.

Həmin illərdə Bakı yalnız Sovet İttifaqının neft paytaxtı deyil, həm də iri logistika və humanitar mərkəz idi. Respublika sakinləri şəxsi vəsaitlərindən müdafiə fonduna 15 kiloqram qızıl, 952 kiloqram gümüş və 320 milyon rubl köçürmüşdülər. Cəbhəyə 1,6 milyondan çox zəruri mal və 125 vaqon isti geyim göndərilmişdi. Leninqrad blokadası zamanı Bakı müəssisələri mühasirədə olan şəhərə ərzaq, dərman və tibbi ləvazimatlar göndərirdi. Təkcə 1942-ci ilin yayına qədər Bakıdan Leninqrada qara kürü, quru meyvə, tomat püresi, şirələr və müalicəvi qida məhsulları ilə dolu vaqonlar yola salınmışdı.

Azərbaycan ərazisində onlarla batalyon və diviziya formalaşdırılmışdı və onlar Qafqazdan Berlinədək döyüş yolu keçmişdilər. 77-ci, 223-cü, 396-cı, 402-ci və 416-cı milli atıcı diviziyalar müxtəlif cəbhələrdə ağır döyüşlərdə iştirak etmişdilər. Azərbaycandan olan 400 mindən çox əsgər və zabit orden və medallarla təltif edilmişdi. 123 nəfər Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdü ki, onların 44-ü etnik azərbaycanlı idi.

Bu ada layiq görülən ilk azərbaycanlı baş serjant Israfil Mammadov olmuşdu. Lakin məhz Hazi Aslanov Azərbaycan hərbi yaddaşının əsas simvollarından birinə çevrilib. Tank briqadasının komandiri olan və iki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülən Aslanov bu gün də ölkənin ən hörmət edilən hərbi fiqurlarından biri hesab olunur.

Lakin onilliklər keçməsinə baxmayaraq, Azərbaycanda müharibə yaddaşı yalnız qəhrəmanlıqdan ibarət deyil, həm də mürəkkəb xarakter daşıyır.

Qırmızı Ordu sıralarında döyüşən yüz minlərlə azərbaycanlı ilə yanaşı, Azərbaycanın bəzi sakinləri Almaniya tərəfində də vuruşmuşdu. Onların bir çoxu üçün bu seçim nasist ideologiyasına dəstəkdən daha çox, Sovet İttifaqının mümkün süqutundan sonra müstəqil Azərbaycan dövləti yaratmaq ümidləri ilə bağlı idi.

Müharibə illərində siyasi mühacirlər Almaniyanın Qafqazı ələ keçirməsi halında ölkəyə rəhbərlik etməli olan Azərbaycan Milli Komitəsini yaratmışdılar. 1941-ci ildə Qafqaz-Məhəmmədi legionu formalaşdırılmış, sonradan onun adı Azərbaycan legionu olaraq dəyişdirilmişdi. Müxtəlif qiymətləndirmələrə görə, Almaniya tərəfində təxminən 38 min azərbaycanlı döyüşmüşdü.

“Aslan”, “Bergman” və “Donmek” batalyonları kimi bəzi bölmələr Qafqaz cəbhəsində iştirak etmiş və intizamlarına, döyüş qabiliyyətlərinə görə alman komandanlığının yüksək qiymətləndirməsini qazanmışdılar. 1943-cü ildə 162-ci türk piyada diviziyası yaradılmış, 1944-cü ildə isə Azərbaycan legionu “Azərbaycan Azadlıq Ordusu” adlandırılan struktur daxilində yenidən təşkil edilmişdi.

Tarixin bu hissəsi sovet dövründə uzun illər faktiki olaraq qadağan olunmuş mövzu idi. Bu gün isə həmin mövzu əvvəlki sərt ideoloji yanaşmalar olmadan, daha ehtiyatla müzakirə edilir. Müasir Azərbaycan üçün, digər postsovet ölkələri kimi, İkinci Dünya müharibəsi yalnız ümumi sovet qələbəsinin tarixi deyil, həm də çətin seçimlərin, faciələrin və milli kimlik axtarışının tarixidir.

Bu gün Bakıda müharibə yaddaşı eyni anda bir neçə müstəvidə yaşayır. Bir tərəfdə rəsmi dövlət mərasimləri, əklillər, veteranlar və sovet simvolları dayanır. Digər tərəfdə isə bu yaddaşı müstəqil Azərbaycanın müasir milli narrativinə daxil etmək cəhdi var. Bu narrativ artıq sovet dövrünə yalnız “xalqlar dostluğu” prizmasından baxmır.

Məhz buna görə Azərbaycanda Qələbə Günü yalnız tarixi yaddaş günü deyil, həm də ölkənin keçmişdə kim olduğu və gələcəkdə kim olmaq istədiyi barədə davam edən dialoqun əksidir.