Alternativ marşrut: “Nizami — 28 May” metro xəttinin bağlanması niyə təxirə salınmalıdır

Bakı Metropoliteninin qırmızı və yaşıl xətlərinin qarşıdakı ayrılması texniki baxımdan zəruri addımdır. Lakin “Nizami — 28 May” xəttinin planlaşdırıldığı kimi 11 ay müddətinə bağlanması paytaxtın mərkəzində genişmiqyaslı nəqliyyat iflici yaratmaq təhlükəsi daşıyır. Alternativ olaraq, əsas hissənin bağlanmasını təxirə salmaq və layihəni mərhələlərlə həyata keçirmək, əvvəlcə “Dərnəgül — Bakmil-2 — Ulduz” birləşdirici hissəsini tikmək təklif olunur. Bu, qatarların hərəkət intervallarını azaltmağa, mövcud sərnişin axınını qorumağa və yeraltı infrastrukturun inteqrasiyasını tələsmədən başa çatdırmağa imkan verəcək.

Avqustun 15-də nəzərdə tutulan Bakı Metropoliteninin yaşıl və qırmızı xətlərinin ayrılması çoxdan zəruri olan və texniki baxımdan əsaslandırılmış addımdır. Mövcud konfiqurasiyada iki xəttin birləşməsi “darboğaz” effekti yaradır və qatarların, xüsusilə “28 May — Dərnəgül” hissəsində, daha uzun intervallarla hərəkət etməsinə səbəb olur. “28 May” stansiyasında tamhüquqlu keçid qovşağının yaradılması hər iki xətt üzrə qrafiki müstəqil tənzimləməyə, intervalları əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağa və uzunmüddətli perspektivdə daşımaların təhlükəsizliyini yüksəltməyə imkan verəcək.

Lakin layihənin strateji əhəmiyyətinə baxmayaraq, onun həyata keçirilməsi üçün seçilmiş ssenari şəhər infrastrukturuna olduqca böyük yük yaradır. “Nizami” və “28 May” stansiyaları arasındakı mənzilin 11 ay bağlanması “Həzi Aslanov–Dərnəgül” istiqamətində əsas sərnişin axınının hərəkətinə ciddi təsir göstərəcək. Elan edilmiş əvəzləyici avtobuslar yaranacaq boşluğu fiziki baxımdan doldura bilməz, çünki bir metro qatarının daşıma qabiliyyəti bir avtobusun tutumundan 20 dəfədən çoxdur. Nəticədə, metro ilə öyrəşdikləri birbaşa səfəri edə bilməyən on minlərlə sərnişin yerüstü ictimai nəqliyyata və şəxsi avtomobillərə keçməyə məcbur olacaq.

“Nizami — 28 May” hissəsinin müvəqqəti bağlanması küçə-yol şəbəkəsini həddindən artıq yükləyə və Bakının mərkəzində sistemli nəqliyyat iflicinə səbəb ola bilər. Metro xətlərinin ayrılması, şübhəsiz, zəruridir, lakin bunun qiyməti şəhərin yerüstü həyatını iflic etməməlidir.

Bu baxımdan, qırmızı və yaşıl xətlərin “28 May” və “Cəfər Cabbarlı” stansiyaları yaxınlığında ayrılmasının təxirə salınması və iki keçid qovşağı olan yaşıl dairənin mərhələlərlə yaradılması daha səmərəli görünür: əvvəlcə “Bakmil” yaxınlığında, yalnız bundan sonra isə “28 May”da.

Birinci mərhələdə uzunluğu 3 kilometr olan “Dərnəgül — Bakmil-2 — Ulduz” hissəsinin tikilməsi təklif olunur.

Bu nə verəcək?

Layihə çərçivəsində mövcud yerüstü “Bakmil” stansiyasının altında yeni şimal keçid stansiyası — “Bakmil-2”nin tikilməsi təklif olunur.

“Dərnəgül — Bakmil-2 — Ulduz” hissəsinin tikintisi qırmızı xəttin “Həzi Aslanov — Ulduz” şərq hissəsini yaşıl xəttin “Dərnəgül — 28 May” hissəsi ilə birləşdirəcək. Hazırda yaşıl xətt məhz “28 May” stansiyasında başa çatır və orada qırmızı xətlə birləşir; xətlər ayrıldıqdan sonra isə yaşıl xətt “28 May”dan yan keçərək “Cəfər Cabbarlı”ya, oradan da “Xətai”yə uzanacaq. Bu layihə “Həzi Aslanov”dan “28 May”adək, perspektivdə isə onunla paralel yerləşən “Cəfər Cabbarlı” stansiyasınadək birbaşa, keçidsiz daşımaları mümkün edəcək. “Bakmil” və “Bakmil-2” isə qırmızı və yaşıl xətlər arasında şimal keçid qovşağına çevriləcək.

Bu variantda qırmızı xətt “Bakmil — İçərişəhər” marşrutunadək qısalacaq, yəni metropolitenin qırmızı xəttinin ilk hissəsinin istifadəyə verildiyi 1967-ci ildəki ilkin konfiqurasiyasına qayıdacaq.

Belə layihə həm qatarların əsas hərəkət marşrutunun yönünün dəyişdirilməsi və qısaldılması, intervalın 1,5–2 dəqiqəyədək azaldılması, həm də sərnişin marşrutlarının və səfər vaxtının optimallaşdırılması baxımından əlverişlidir. Sərnişin axınının təxminən üçdə ikisinin gələcək yaşıl dairənin birləşdiriləcək hissələrinin payına düşdüyünü və sərnişinlərin əksəriyyətinin şəhərin bir başından digərinə getdiyini nəzərə alsaq, təsvir edilən variant şərqdəki ən yüklü stansiyalar — “Koroğlu”, “Əhmədli”, “Xalqlar Dostluğu”, “Qara Qarayev”, “Neftçilər” — ilə qərbdəki “20 Yanvar”, “Elmlər Akademiyası” və Bənövşəyi xəttə keçid imkanı verən “Memar Əcəmi” stansiyaları arasında səfər vaxtını azaldacaq.

Eyni zamanda, “Həzi Aslanov” istiqamətindən yaşıl yarımdairə ilə şəhər mərkəzinə gedən sərnişinlər “Bakmil-2”də düşüb “Bakmil”ə keçməklə qırmızı xəttə minə biləcəklər. Beləliklə, sərnişinlər daha şəhər mərkəzindən keçməyə və onsuz da yüklənmiş “28 May” keçid stansiyasına əlavə yük yaratmağa məcbur olmayacaqlar. Keçən əsrin 60-cı illərində tikilmiş köhnə “28 May” stansiyasından fərqli olaraq, yeni “Bakmil / Bakmil-2” şimal keçid stansiyasını daha geniş və tutumlu layihələndirmək mümkündür, çünki onun tikiləcəyi ərazinin hamısı metropolitenə məxsusdur.

Texniki baxımdan “Dərnəgül — Bakmil-2 — Ulduz” hissəsinin tikintisi belə görünür: “Dərnəgül” ilə “Bakmil-2” arasındakı mənzil açıq üsulla inşa ediləcək, dayaz yerləşən “Bakmil-2” şimal keçid stansiyası tikiləcək, daha sonra stansiyadan “Nəriman Nərimanov” və “Ulduz” stansiyaları arasındakı mövcud mənzilə birləşmə nöqtəsinədək olan qısa hissə də açıq üsulla salınacaq.

Bu hissədə tunellərin dayaz yerləşməsi və süni intellektin hesablamasına görə metronun 1 kilometrinin açıq üsulla tikintisinin stansiya kompleksi ilə birlikdə orta hesabla 40–120 milyon ABŞ dolları, yaxud xəttin hər kilometri üçün 70–200 milyon manat təşkil etməsi nəzərə alınarsa, layihə nisbətən az xərclə — təxminən 200–600 milyon manata həyata keçirilə bilər. Bu üsul qapalı, dərin tunel üsulundan təxminən 25–35 faiz ucuzdur və bir yarım dəfə sürətlidir; işlər təxminən 1–1,5 il çəkə bilər. Vəsait ümumi maliyyələşdirmə həcmi təxminən 4,2 milyard manat, yaxud 2,5 milyard ABŞ dolları olan Bakı şəhərində nəqliyyat infrastrukturunun inkişafına dair 2025–2030-cu illər Dövlət Proqramı çərçivəsində tapıla bilər.

“Dərnəgül — Bakmil-2 — Ulduz” hissəsinin tikintisi başa çatdıqdan sonra ikinci mərhələdə “28 May” stansiyası yaxınlığında qırmızı və yaşıl xətlərin ayrılması işlərinə başlamaq və “Nizami — 28 May” mənzilində qatarların hərəkətini dayandırmaq mümkün olacaq.

Bu halda metro xətləri arasındakı əlaqə kəsilməyəcəyi üçün yerüstü nəqliyyata həddindən artıq yük düşməsinin qarşısını almaq və ya onu əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq mümkün olacaq. Yaşıl xətt müvəqqəti olaraq “Həzi Aslanov — Nizami”, qırmızı xətt isə “Bakmil — İçərişəhər” hissəsində işləyəcək.

Birinci mərhələnin həyata keçirilməsi yaşıl xəttin yeni tunellərinin “Cəfər Cabbarlı” stansiyası istiqamətində tələsmədən və sərt 11 aylıq son tarix təzyiqi olmadan tikilməsinə də imkan verəcək. İşlərin “28 May” ərazisində yeraltı suların yüksək səviyyəsi və hərəkətli süxurlar şəraitində aparılacağını nəzərə alsaq, prosesdə gözlənilməz çətinliklər yarana bilər.

Bundan başqa, yeni tunellərin 60 illik mövcud yeraltı infrastruktura birləşdirilməsi son dərəcə dəqiq iş və tağların vaxtaşırı möhkəmləndirilməsini tələb edir ki, bu da əlavə vaxt apara bilər. Nəhayət, tunelin qazıntısının başa çatdırılması işin yalnız bir hissəsidir: yeni avtomatika, elektrik təchizatı və siqnalizasiya sistemlərinin quraşdırılması, eləcə də qatarların yeni rejimdə sınaqdan keçirilməsi çox vaxt tunel qazma işlərinin özündən daha uzun çəkir.

Bu işlər başa çatdıqdan sonra yaşıl xətt yarımdairəvi olacaq və “Həzi Aslanov”dan “Xətai”yədək uzanacaq. Sərnişinlər yaşıl yarımdairədən qırmızı xəttə iki nöqtədə — “Bakmil-2 / Bakmil” və “Cəfər Cabbarlı / 28 May” keçid stansiyalarında keçə biləcəklər.

Üçüncü mərhələdə yaşıl xətti Nizami və Xətai rayonlarından keçirərək “Həzi Aslanov” stansiyasınadək uzatmaq olar. Nəticədə xətt tam dairəvi olacaq və paytaxtın ictimai nəqliyyatının əsas problemlərinin həllinə köklü təsir göstərəcək.

“Dərnəgül — Bakmil-2 — Ulduz” hissəsinin prioritet tikintisini nəzərdə tutan mərhələli ssenari Bakının mərkəzində nəqliyyat iflici yaratmadan metro xətlərinin ayrılması üzrə strateji vəzifəni həll etməyə imkan verir. Bu ssenari mürəkkəb yeraltı işlər dövründə şəhərin əsas sərnişin axınının əlaqəliliyini qoruyacaq və infrastrukturun təhlükəsiz inteqrasiyası üçün inşaatçılara zəruri vaxt ehtiyatı verəcək. Uzunmüddətli perspektivdə bu addım paytaxtın bütün ictimai nəqliyyatının etibarlılığını və daşıma qabiliyyətini əsaslı şəkildə artıracaq tam dairəvi xəttin yaradılmasına doğru ilk praktik mərhələ olacaq.