“Əclaf sözünə görə cavab verəcəksən”: Köçəryanın saxlanılması Ermənistanda hakimiyyət uğrunda mübarizənin yeni mərhələsini açır

Robert Köçəryana və onun ətrafına qarşı irəli sürülən ittihamlar uzunmüddətli həbs cəzaları və əmlakın müsadirəsi ilə nəticələnə bilər. Lakin istintaq hərəkətlərinin Nikol Paşinyanın açıq təhdidlərindən dərhal sonra başlaması müxalifətə siyasi qisasdan danışmağa əsas verir.

Avqustun 25-də səhər saatlarında Ermənistanın hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşları ölkənin ikinci prezidenti Robert Köçəryanın evinə gəliblər. Eyni vaxtda onun ailə üzvlərinin evlərində və bir neçə onlarla digər ünvanda axtarışlara başlanılıb. 71 yaşlı siyasətçi və onun böyük oğlu Sedrak Köçəryan Antikorrupsiya Komitəsinə aparılıblar. Ümumilikdə altı nəfər saxlanılıb. İstintaqın versiyasına görə, Köçəryanın 1998–2008-ci illərdə prezidentliyi dövründə dövlət əmlakı dövlətin nəzarətindən çıxarılıb, torpaq sahələri və binalar keçmiş prezidentlə əlaqəli şəxslər tərəfindən bazar qiymətlərindən xeyli aşağı məbləğlərə alınıb.

Günün ikinci yarısında iş daha böyük siyasi miqyas alıb: Köçəryanın prezidentliyi dövründə müdafiə naziri vəzifəsini tutmuş Ermənistanın üçüncü prezidenti Serj Sarkisyana qarşı da cinayət təqibinə başlanılıb.

Beləliklə, uzun müddət ölkənin daxili və xarici siyasətini müəyyənləşdirən iki keçmiş dövlət başçısı eyni istintaqın fiqurantına çevrilib. Onların hər ikisi Moskva ilə sıx əlaqələrin saxlanılmasını müdafiə edən siyasi düşərgəyə mənsubdur.

Ardınca axtarışlar başlayan mübahisə

Həbsdən əvvəl parlamentdə olduqca sərt qarşıdurma baş verib. Avqustun 24-də keçmiş prezidentin kiçik oğlu, müxalif “Ermənistan” blokunun deputatı Levon Köçəryan baş nazir Nikol Paşinyanı “əclaf və xain” adlandırıb. O, hökumət başçısını Qarabağın itirilməsində və minlərlə insanın ölümündə ittiham edib.

Paşinyan isə keçmiş prezidentin ailəsinin sərvətinin mənşəyini soruşub. “Niyə siz milyonçusunuz? Ailəniz nəyin hesabına milyonçu olub?” — deyə o, Köçəryanların nəzarətində olduğunu iddia etdiyi obyektləri sadalayaraq soruşub.

Baş nazir həmçinin qanunsuz əldə edilmiş əmlakın dövlətə qaytarılmalı olduğunu və “Köçəryan-Sarkisyan klanı” nümayəndələrinin uşaqlarının həmin sərvəti miras ala bilməyəcəyini bildirib.

Levon Köçəryan demokratik dövlətdə baş nazirin məhkəmə qərarı olmadan vətəndaşları əvvəlcədən təqsirli elan etmək hüququna malik olmadığını deyib. Növbəti səhər onun mənzilində axtarış başlayıb, atası və qardaşı isə saxlanılıblar.

Hadisələrin bu ardıcıllığı qaçılmaz sual doğurub: istintaq uzun müddət hazırlanmış antikorrupsiya əməliyyatı idi, yoxsa parlamentdəki mübahisə hökumətin əsas rəqiblərinə qarşı hücumun birbaşa səbəbinə çevrildi?

Hakimiyyət siyasi motivlərin mövcudluğunu rədd edir və müstəntiqlərin toplanmış sübutlar əsasında hərəkət etdiklərini bildirir. Köçəryanın tərəfdarları isə işi siyasi sifariş adlandırırlar.

Əmlak imperiyası

Ermənistanın Antikorrupsiya Komitəsi bildirir ki, Köçəryan vəzifə səlahiyyətlərindən istifadə edərək və yaxın adamları ilə əvvəlcədən razılaşaraq qiymətli dövlət aktivlərinin özəl strukturlara verilməsini təşkil edib.

İstintaqın qənaətinə görə, əmlakın həqiqi sahiblərini və mənşəyini gizlətmək məqsədilə obyektlər əlaqəli şirkətlərin adına rəsmiləşdirilib. Sonradan onlar satılıb, üzərlərində tikinti aparılıb və ya üçüncü şəxslərə, o cümlədən şirkətlərdəki payların bağışlanması yolu ilə ötürülüb.

İşdə torpaq sahələri, kurort və əyləncə kompleksləri, ticarət mərkəzləri, yaşayış binaları və digər daşınmaz əmlak obyektləri yer alır. İstintaq keçmiş prezidentin ətrafı ilə əlaqələndirilən Ermənistan və xaricdəki 30-dan çox obyektin alınma şəraitini araşdırır.

Araşdırmanın ayrıca hissəsi 2001–2019-cu illərdə Köçəryanın oğlunun adına həyata keçirilmiş pul köçürmələri ilə bağlıdır. İstintaq materiallarına görə, onların ümumi həcmi təxminən 144 milyard dram, 309 milyon ABŞ dolları, 77 milyon avro və 18 milyon Rusiya rublu təşkil edir. Pul köçürmələrinin mövcudluğu özlüyündə onların cinayət yolu ilə əldə edildiyini sübut etmir — bunu məhkəmə müəyyənləşdirməlidir.

Baş Prokurorluq Köçəryana qarşı üç epizod üzrə vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə, iki epizod üzrə xüsusilə külli miqdarda rüşvət alma və dörd epizod üzrə xüsusilə külli miqdarda pulların yuyulması ittihamları ilə cinayət təqibinə başlayıb.

Ən ağır maddələr üzrə əmlakın müsadirəsi ilə birlikdə 15 ilədək həbs cəzası nəzərdə tutula bilər. Köçəryanın vəkili Aram Orbelyan ittihamların həm faktiki, həm də hüquqi əsaslarını şübhə altına alıb. Müdafiə tərəfi sözügedən əməliyyatların kommersiya xarakterli olduğunu və bazar qiymətləri əsasında həyata keçirildiyini bildirir. Keçmiş prezident özü də əvvəllər korrupsiya ittihamlarını rədd edib.

Köçəryanın həbs edilməsi barədə vəsatət məhkəməyə göndərildikdən sonra onun səhhəti pisləşib. Yüksək qan təzyiqi səbəbindən siyasətçi xəstəxanaya yerləşdirilib. Bu, qətimkan tədbiri ilə bağlı qərarı təxirə salsa da, onun qəbulunu ləğv etmir.

İki prezidentin işi

Köçəryandan başqa, prokurorluq daha doqquz nəfərə qarşı cinayət təqibinə başlayıb. Onların arasında Sedrak Köçəryan, keçmiş müdafiə naziri və üçüncü prezident Serj Sarkisyan, Yerevanın keçmiş meri Qagik Beqlaryan, sahibkarlar və onların ailə üzvləri var.

Materiallarda 2007-ci ildə vəfat etmiş keçmiş baş nazir Andranik Marqaryanın da adı çəkilir. Buna görə də onun barəsində cinayət cəzasının təyin edilməsindən söhbət gedə bilməz. Görünür, istintaq ehtimal edilən sxemin tam mənzərəsini bərpa etmək və digər fiqurantların hərəkətlərinə hüquqi qiymət vermək üçün Marqaryanın mümkün rolunu araşdırır.

Sarkisyanın bu işdə adının çəkilməsi istintaqı yalnız son illərin ən böyük antikorrupsiya prosesinə deyil, həm də 2018-ci il “məxməri inqilab”ından əvvəl Ermənistanda mövcud olmuş siyasi sistemə birbaşa çağırışa çevirir.

Köçəryan və Sarkisyan birinci Qarabağ müharibəsindən sonra hakimiyyətə gəlmiş eyni hərbi-siyasi nəslin nümayəndələri idi. Onların əleyhdarları həmin dövrü qapalı iqtisadiyyat, siyasi zorakılıq, hakimiyyətlə iri biznesin birləşməsi mərhələsi adlandırırlar. Keçmiş prezidentlərin tərəfdarları isə onları təhlükəsizliyin təminatçıları hesab edir, Paşinyanı dövlətin zəiflədilməsində və Qarabağın itirilməsində günahlandırırlar. İndi bu uzunmüddətli mübahisə parlamentdən və küçə siyasətindən məhkəmə zalına keçir.

Korrupsiyaya qarşı mübarizə, yoxsa müxalifətin təmizlənməsi?

Hökumət üçün istintaq dövlət mülkiyyətindən qanunsuz çıxarıldığı iddia edilən əmlakı geri qaytarmaq və keçmiş rəhbərlərin ədalət mühakiməsi qarşısında toxunulmaz olmadığını nümayiş etdirmək imkanı yaradır.

Lakin siyasi konteksti nəzərə almamaq mümkün deyil. Köçəryan parlamentdə ən böyük müxalif qüvvə olan “Ermənistan” blokuna rəhbərlik edir. Onun siyasi düşərgəsi Avropa İttifaqı ilə sürətli yaxınlaşmaya qarşı çıxır və Rusiya ilə müttəfiqlik münasibətlərinin bərpa olunmasını müdafiə edir.

Reuters qeyd edir ki, Paşinyan iyun seçkilərində qələbə qazandıqdan sonra ən nüfuzlu rəqiblərinə təzyiqi artırıb. Cinayət və məhkəmə prosesləri siyasətçilərə, sahibkarlara və Erməni Apostol Kilsəsinin nümayəndələrinə də toxunub. Müxalifət bu işləri vahid kampaniyanın tərkib hissəsi hesab edir.

Hökumət isə siyasi tanınmışlığın insanı korrupsiya araşdırmasından qorumamalı olduğunu bildirir. Hər iki versiya reallığın müəyyən hissəsini əks etdirə bilər. Keçmiş hakimiyyət nümayəndələrinin qanunsuz varlanması ilə bağlı şübhələr indiki parlament mübahisəsindən xeyli əvvəl mövcud idi. Lakin məhkəmə qərarı çıxarılmamışdan əvvəl baş nazirin əmlakın müsadirəsi barədə açıq bəyanatlar verməsi təqsirsizlik prezumpsiyasına zərbə vurur və müdafiə tərəfinə prosesin nəticəsinin siyasi rəhbərlik tərəfindən əvvəlcədən müəyyənləşdirildiyini söyləməyə imkan yaradır.

Moskva dayaqlarını itirir

Köçəryan və Sarkisyana qarşı cinayət təqibi Yerevanla Moskva arasındakı münasibətlərin açıq böhrana yaxınlaşdığı bir vaxtda aparılır.

Ermənistan Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatında iştirakını faktiki olaraq dondurub. Avqustun 24-də Paşinyan ölkənin yaxın beş il ərzində KTMT-nin tamhüquqlu fəaliyyətinə qayıtmayacağını və təşkilat Ermənistanı üzvlükdən çıxarmaq qərarı verərsə, bundan “məmnun qalacağını” bildirib. Eyni zamanda Yerevan Avropa İttifaqına üzvlük prosesinin başlanmasını müzakirə edir.

Moskva xəbərdarlıq edir ki, gömrük və ticarət qaydalarının uyğunsuzluğu səbəbindən Aİ və Avrasiya İqtisadi İttifaqına eyni vaxtda üzvlük mümkün deyil. Rusiya rəsmiləri Yerevandan 2026-cı ilin sonunadək gələcək inteqrasiya kursunu müəyyənləşdirməsini tələb ediblər. Bundan əvvəl Aİİ iştirakçıları Ermənistanın üzvlüyünün dayandırılması ehtimalını gündəmə gətirmişdilər.

Moskva üçün Köçəryan, Sarkisyan və onlarla əlaqəli biznes qrupları Ermənistanda mühüm sosial və siyasi dayaq olaraq qalır. Bu qüvvələrin zəifləməsi Rusiyanın Ermənistan siyasətinə daxildən təsir etmək imkanlarını azaldır. Bu, xüsusilə ticarət məhdudiyyətlərinin tətbiqi, enerji qiymətlərinin artırılması və ya Ermənistan məhsullarının idxalına yeni qadağaların qoyulması ehtimalı fonunda əhəmiyyətlidir.

Buna görə də Paşinyan üçün köhnə elitanın zərərsizləşdirilməsi ikiqat əhəmiyyət daşıyır. Bu, hökumətə özünü qanunsuz əldə edilmiş aktivləri xalqa qaytaran qüvvə kimi təqdim etməyə və eyni zamanda rusiyayönlü müxalifəti maliyyə, əmlak və təşkilati resurslardan məhrum etməyə imkan verir.

Lakin bu strategiya ciddi risklər də yaradır. Məhkəmələr müstəqillik nümayiş etdirməsə, ittiham tərəfi isə cəmiyyət üçün əlçatan və inandırıcı sübutlar təqdim etməsə, antikorrupsiya kampaniyası siyasi şüarlar altında əmlakın yenidən bölüşdürülməsi təsiri bağışlayacaq.

Köçəryanın taleyi bundan sonra onun səhhətindən və parlamentdə səsləndirilmiş təhqirlərdən deyil, prokurorluğun mübahisəli aktivlərin mənşəyini və keçmiş prezidentin ehtimal edilən sxemlərdə şəxsi iştirakını sübuta yetirə bilib-bilməyəcəyindən asılı olacaq.

Paşinyan, ola bilsin ki, həqiqətən ölkənin əsas rusiyayönlü qüvvəsini zəiflədir. Lakin o, bununla yanaşı Ermənistan demokratiyası üçün ciddi sınaq yaradır: dövlət keçmiş rəhbərləri məsuliyyətə cəlb edərkən ədalət mühakiməsini siyasi qisas alətinə çevirməməyə qadirdirmi?