Ekoloji ekspertizasız drenaj: Buzovnadan suyun Xəzərə axıdılmasına kim icazə verib?

Ekologiya Nazirliyi drenaj xəttinin layihəsinin ona təqdim edilmədiyini təsdiqləyib. Lakin qurum tikintinin ekoloji rəy olmadan başlanmasına kimin yol verdiyini və inzibati araşdırmanın necə nəticələndiyini hələ açıqlamayıb

Bakı şəhərinin Buzovna qəsəbəsində qrunt və yağış sularının Xəzər dənizinə axıdılması üçün nəzərdə tutulan drenaj xətti layihə Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinə təqdim edilmədən tikilib. Bu, Dövlət Ekoloji Ekspertiza Agentliyinin 17 avqust 2026-cı il tarixli rəsmi cavabından məlum olur.

Agentliyin İdarə Heyətinin sədri Mirsalam Qənbərov “Turan” Analitik Xidməti direktorunun informasiya sorğusuna cavabında bildirib:

Sözügedən məsələ ilə bağlı Nazirliyə hər hansı müraciət və ya layihə sənədi təqdim edilməmişdir.

Bu cavab obyektin layihələndirilməsi və tikintisi zamanı məcburi ekoloji prosedurlara əməl olunub-olunmadığını şübhə altına alır. Söhbət sadəcə yolun altına döşənmiş borudan deyil, suyu birbaşa Xəzər dənizinə axıdan infrastruktur xəttindən gedir.

Nazirlik pozuntu əlamətlərini etiraf edib

Bu, ekoloji qurumun Buzovnadakı layihə ilə bağlı ikinci cavabıdır.

Dövlət Ekoloji Təhlükəsizlik Xidmətinin 2 iyul tarixli məktubunda “Turan” Analitik Xidməti direktorunun 25 may tarixli müraciətinin 11 saylı Regional Ekologiya və Təbii Sərvətlər İdarəsinin və Dövlət Ekoloji Ekspertiza Agentliyinin əməkdaşları tərəfindən araşdırıldığı bildirilirdi.

Nazirlik əvvəlcə suya nəzarətlə bağlı məsələlərin Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyinin səlahiyyətinə aid olduğunu göstərərək müraciəti Suların İstifadəsinə və Mühafizəsinə Dövlət Nəzarəti Xidmətinə göndərib.

Lakin həmin məktubda daha mühüm bir məqam da etiraf olunub: xəttin tikintisi zamanı ekoloji ekspertiza rəyinin alınması üçün zəruri tədbirlər görülməyib.

Bununla əlaqədar 11 saylı Regional İdarə İri Şəhərlərin Birləşmiş Su Təchizatı Xidmətinə rəsmi müraciət göndərib. İdarə məsul vəzifəli şəxslər və hüquqi şəxslər barəsində inzibati araşdırmaya başlanması, həmçinin məlumat və təsdiqedici sənədlərin təqdim olunması məsələsini qaldırıb.

Beləliklə, Ekologiya Nazirliyi hələ iyulda qanun pozuntusu əlamətlərinin mövcudluğunu faktiki olaraq etiraf edib. Avqust cavabı isə layihənin ekoloji ekspertizaya ümumiyyətlə təqdim edilmədiyini təsdiqləyib.

Lakin cavabların heç birində layihənin sifarişçisinin kim olduğu, işlərə başlamağa kimin icazə verdiyi və inzibati araşdırmanın hansı nəticə ilə başa çatdığı açıqlanmır.

Əvvəl boru, sonra sənədlər?

Qanuni prosedur əks ardıcıllıqla həyata keçirilməli idi.

Torpaq və tikinti işlərinə başlanmazdan əvvəl sifarişçi mühəndis-geoloji və hidrogeoloji tədqiqatlar aparmalı, subasmanın səbəblərini, qrunt və yağış sularının həcmini müəyyən etməli, layihə hazırlamalı və suyun Xəzər dənizinə axıdılmasının nəticələrini qiymətləndirməli idi.

Layihədə boru xəttinin marşrutu və parametrləri, baxış quyularının yerləşməsi, qoşulmaların siyahısı, hidravlik hesablamalar, dənizə çıxışın texniki həlli, qəza, tutulma və dəniz suyunun geriyə daxil olması risklərinə qarşı tədbirlər, habelə xəttin istismarı və laboratoriya nəzarəti qaydaları göstərilməli idi.

Axıdılan suyun mənşəyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Suyun “drenaj suyu” adlandırılması onun təhlükəsiz olduğunu avtomatik sübut etmir.

Şəhər mühitində yağış və qrunt sularının tərkibində neft məhsulları, asılı maddələr, ağır metallar, məişət tullantıları və mikrobioloji çirkləndiricilər ola bilər. Fərdi evlərin, kanalizasiya xətlərinin, kommersiya obyektlərinin və digər çirkab su mənbələrinin drenaj xəttinə qoşulması ehtimalı istisna edilməlidir.

Bu suallara cavab verilmədən suyun birbaşa dənizə axıdılmasının mümkün olub-olmadığını, ilkin təmizləmə və daimi ekoloji monitorinqə ehtiyacın olub-olmadığını müəyyən etmək mümkün deyil.

Layihə ekoloji ekspertizadan keçməli idi

Azərbaycan Respublikasının “Ətraf mühitin mühafizəsi haqqında” Qanununun 54-cü maddəsi infrastruktur obyektlərinin layihələrini dövlət ekoloji ekspertizasının obyektlərinə aid edir.

Nazirlər Kabinetinin 21 may 2020-ci il tarixli 184 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş dövlət və ictimai ekoloji ekspertizanın həyata keçirilməsi qaydaları infrastruktur obyektlərinin layihələrinin, onların texniki-iqtisadi əsaslandırmalarının və ətraf mühitə təsirin qiymətləndirilməsi sənədlərinin araşdırılmasını nəzərdə tutur.

Yaşayış məntəqəsinin ərazisindən keçən və suyun birbaşa Xəzər dənizinə axıdılmasını nəzərdə tutan drenaj xətti torpağa, qrunt sularına, sahilyanı zonaya və dəniz mühitinə təsir göstərir. Buna görə layihə ən azı Dövlət Ekoloji Ekspertiza Agentliyinə təqdim edilməli idi.

Ətraf mühitə təsirin qiymətləndirilməsi üzrə tam sənədin hazırlanmasının zəruriliyi obyektin xüsusiyyətlərindən və miqyasından asılıdır. Lakin bu məsələni sifarişçi özü və ya tikinti başa çatdıqdan sonra deyil, ekoloji qurum layihəni öyrəndikdən sonra həll etməlidir.

Layihənin nazirliyə təqdim edilməməsi o deməkdir ki, dövlət orqanı ekoloji riskləri əvvəlcədən qiymətləndirə, texniki həllin dəyişdirilməsini tələb edə və istismar şərtlərini müəyyənləşdirə bilməyib.

Bir su nümunəsi ekspertizanı əvəz etmir

Xəzər Rayon İcra Hakimiyyəti daha əvvəl bildirmişdi ki, dənizə ən yaxın məsafədə yerləşən baxış quyusundan su nümunəsi götürülüb. İri Şəhərlərin Birləşmiş Su Təchizatı Xidmətinin Mərkəzi Laboratoriyasının məlumatına görə, nümunədə çirkləndirici maddələr aşkar edilməyib.

Lakin bir su nümunəsinin analizi ekoloji ekspertizanı əvəz etmir.

Belə nümunə suyun tərkibini yalnız konkret nöqtədə və konkret vaxtda göstərir. O, güclü yağışdan sonrakı vəziyyəti, qrunt sularının mövsümi dəyişməsini və ya dövri çirkli axıntıları əks etdirmir. Analiz xəttə başqa qanunsuz qoşulmaların olmadığını da sübut etmir.

Obyektiv qiymətləndirmə üçün nümunələr təkrarən götürülməlidir:

• bir neçə baxış quyusundan;
• dənizə çıxışdan əvvəl;
• birbaşa axıdılma nöqtəsindən;
• axıdılma nöqtəsinin hər iki tərəfində dəniz suyundan;
• quru hava şəraitində və yağışdan sonra.

Yalnız ümumi göstəricilər deyil, neft məhsulları, asılı maddələr, azot və fosfor birləşmələri, ağır metallar, səthi aktiv maddələr və mikrobioloji göstəricilər də araşdırılmalıdır.

Belə monitorinqin nəticələri Buzovna sakinləri üçün açıq olmalıdır.

Sifarişçi kimdir?

Əsas sual tikinti barədə qərarı kimin qəbul etməsidir.

Dövlət qurumlarının cavablarından indiyədək aşağıdakıları müəyyən etmək mümkün deyil:

• layihənin sifarişçisi;
• layihə təşkilatı;
• podratçı;
• maliyyələşmə mənbəyi;
• drenaj xəttinin sahibi;
• gələcək istismarçı qurum;
• torpaq və tikinti işlərinə icazə verən orqan;
• yolun bərpasına cavabdeh təşkilat.

Tikinti meydançasında məlumat lövhəsi olmayıb. Sakinlər sifarişçi, podratçı, işlərin müddəti və texniki nəzarət haqqında məlumat ala bilməyiblər.

Tikinti təxminən üç ay davam edib. Buzovnanın mərkəzində diametri təxminən 30 santimetr, uzunluğu isə 300 metrə yaxın olan plastik boru çəkilib. Xətt təxminən 1,3 metr dərinlikdə yerləşdirilib, dörd quyu və beş qoşulma ilə təchiz edilib.

Hidravlik sınaqlar başa çatdırılsa da, yol örtüyü uzun müddət bərpa edilməyib. İşlər avtomobillərin, avtobusların və piyadaların hərəkətinə maneə yaradıb.

Bu hallar təkcə ekoloji və su təsərrüfatı qurumlarının deyil, Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsinin, Fövqəladə Hallar Nazirliyinin, Xəzər Rayon İcra Hakimiyyətinin və tikintini sifariş edən təşkilatın da cavabını tələb edir.

Ekologiya Nazirliyi indi nə etməlidir?

Ekologiya Nazirliyi layihənin ona təqdim edilmədiyini bildirməklə kifayətlənməməlidir. Məhz layihənin olmaması tam yoxlama aparmaq üçün əsas yaradır.

Nazirlik ilk növbədə sifarişçini, podratçını, layihəçini, xəttin sahibini və gələcək operatorunu müəyyən etməlidir. Bunun üçün sənədlər Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyindən, İri Şəhərlərin Birləşmiş Su Təchizatı Xidmətindən, Xəzər Rayon İcra Hakimiyyətindən və Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsindən tələb edilməlidir.

Bundan sonra aşağıdakı sənədlər alınmalıdır:

• tikinti layihəsi;
• hidrogeoloji tədqiqatlar;
• hidravlik hesablamalar;
• tikintiyə icazə və ya məlumatlandırma icraatı sənədləri;
• texniki şərtlər;
• suyun axıdılmasına icazə;
• gizli işlərin aktları;
• sınaq protokolları;
• texniki nəzarət sənədləri;
• bütün laboratoriya tədqiqatlarının nəticələri.

11 saylı Regional Ekologiya və Təbii Sərvətlər İdarəsi Dövlət Ekoloji Ekspertiza Agentliyi və su nəzarəti orqanlarının iştirakı ilə obyektə yerində baxış keçirməlidir.

Baxış zamanı boru xəttinin faktiki marşrutu, bütün quyular və qoşulmalar, suyun real mənbəyi, dənizə çıxış nöqtəsi və sahilyanı ərazinin vəziyyəti yoxlanılmalıdır.

Nəticələr sadəcə idarələrarası yazışma ilə deyil, rəsmi aktla rəsmiləşdirilməlidir.

Xətti istismar etmək olarmı?

Zəruri prosedurlar tamamlananadək səlahiyyətli dövlət orqanları yarımçıq tikinti işlərinin dayandırılması, obyektin istismara verilməsinin qadağan edilməsi və ya suyun dənizə axıdılmasının müvəqqəti dayandırılması məsələsinə baxmalıdır.

Dövlət ekoloji ekspertizası məcburidirsə, xəttin müsbət ekoloji rəy olmadan istismarına yol verilməməlidir.

Layihənin tikinti başa çatdıqdan sonra təqdim edilməsi də mövcud obyektin formal şəkildə təsdiqlənməsinə çevrilməməlidir. Ekspertlər suyun ilkin təmizlənməsi, axıdılma nöqtəsinin dəyişdirilməsi, suyun təkrar istifadəsi və ya dənizə birbaşa axıdılmadan imtina daxil olmaqla bir neçə variantı nəzərdən keçirməlidirlər.

Layihənin təhlükəsizliyi sübut edilməzsə, xətt mövcud formada istismar olunmamalıdır.

İnzibati araşdırma necə nəticələndi?

Ekologiya Nazirliyi iyul məktubunda inzibati araşdırmaya başlanması üçün rəsmi müraciətin göndərildiyini bildirib. Lakin avqust cavabında araşdırmanın nəticələri barədə heç nə deyilmir.

Nazirlik açıqlamalıdır:

• inzibati icraata başlanılıbmı;
• hansı sənədlər alınıb;
• kim məsul şəxs kimi müəyyən edilib;
• protokol tərtib olunubmu;
• icrası məcburi göstərişlər verilibmi;
• işlər dayandırılıbmı;
• pozuntular aradan qaldırılıbmı;
• hər hansı şəxs məsuliyyətə cəlb olunubmu.

Əgər inzibati araşdırma başlamayıbsa, nazirlik iyulda rəsmi şəkildə elan etdiyi tədbirin niyə nəticəsiz qaldığını izah etməlidir.

Layihənin olmaması yekun cavab deyil

Dövlət Ekoloji Ekspertiza Agentliyinin layihənin Ekologiya Nazirliyinə təqdim edilmədiyi barədə məlumatı yoxlamanın sonu deyil, başlanğıcı olmalıdır.

Dövlət orqanı faktiki olaraq Xəzər dənizinə birbaşa çıxışı olan infrastruktur obyektinin əvvəlcədən ekoloji baxış keçirilmədən tikildiyini təsdiqləyib.

İndi layihənin ekoloji ekspertizasız həyata keçirilə biləcəyinə kimin qərar verdiyi, işlərin hansı əsasla başlandığı və mümkün nəticələrə görə kimin məsuliyyət daşıdığı müəyyən edilməlidir.

Dövlət qurumlarının cavabları hələ də bütöv mənzərə yaratmır. Bir qurum digərinə istinad edir, layihənin sifarişçisi və hüquqi əsasları isə naməlum qalır.

Ancaq boru artıq çəkilib və onun çıxışı Xəzər dənizinə yönəlib. Buna görə məsələ yalnız hansı sənədlərin olmadığı ilə məhdudlaşmır. Əsas sual dövlətin rəsmi şəkildə aşkar olunmuş pozuntudan sonra ekoloji qanunvericiliyin icrasını təmin edib-etməyəcəyidir.

Rəsmi mənbələr: “Ətraf mühitin mühafizəsi haqqında” Qanun, Dövlət və ictimai ekoloji ekspertizanın həyata keçirilməsi Qaydası, “Su təchizatı və tullantı suları haqqında” Qanun, İnzibati Xətalar Məcəlləsi.