Borular, susqunluq və qeyri-şəffaflıq: ADSEA Buzovnadakı layihələrlə bağlı niyə cavab vermir?

Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyi Bakıda su təchizatı, kanalizasiya və tullantı sularının axıdılması sistemlərini idarə edir. Lakin “Turan” Buzovnadakı iki layihənin sifarişçiləri, podratçıları, dəyəri və ekoloji ekspertizası barədə məlumat tələb etdikdə əsas dövlət qurumu susmağa üstünlük verdi. Bu məsələ getdikcə təkcə ekoloji deyil, həm də antikorrupsiya xarakteri alır.

Buzovna qəsəbəsinin mərkəzində bir neçə ay ərzində qrunt sularını Xəzər dənizi istiqamətində axıtmaq üçün xətt çəkilib. Yol qazılıb, nəqliyyat vasitələrinin və piyadaların hərəkəti çətinləşib, əsas işlər başa çatdıqdan sonra isə asfalt örtüyü uzun müddət bərpa edilməyib.

Tikinti sahəsində məlumat lövhəsi olmayıb. Sakinlər layihənin rəsmi adını, dəyərini, maliyyələşmə mənbəyini, sifarişçi və podratçının kimliyini bilməyiblər. İcazələr, layihə sənədləri, ekoloji rəy və işlərin başa çatdırılması müddəti də ictimaiyyətə açıqlanmayıb.

Adi yoldan keçən insan üçün bu, Bakının kənarlarında tez-tez rast gəlinən növbəti kommunal tikinti kimi görünə bilərdi. Lakin ən sadə məlumatların belə olmaması bir neçə yüz metrlik borunu Azərbaycanda infrastruktur qərarlarının necə qəbul və icra olunduğunu göstərən nümunəvi hadisəyə çevirib.

Bu hadisənin mərkəzində Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyi — ADSEA dayanır.

Kənar müşahidəçi ola bilməyən qurum

ADSEA Prezidentin 2023-cü ilin martında imzaladığı fərmanla yaradılıb. Keçmiş “Azərsu” və “Azərbaycan Meliorasiya və Su Təsərrüfatı” açıq səhmdar cəmiyyətləri əmlakları ilə birlikdə Agentliyin tabeliyinə verilib.

Agentliyin rəsmi Əsasnaməsinə görə, ADSEA su təchizatı, yağış və tullantı sularının emalı və axıdılması sistemlərinin istismarı, su təsərrüfatı obyektlərinin texniki vəziyyəti, həmçinin yerüstü və yeraltı suların monitorinqinə cavabdeh mərkəzi icra hakimiyyəti orqanıdır.

Agentliyin tabeliyindəki İri Şəhərlərin Birləşmiş Su Təchizatı Xidməti Bakıda müvafiq sistemlərə xidmət göstərir.

Başqa sözlə, ADSEA jurnalist sorğusunun ünvançıları sırasına təsadüfən düşmüş kənar dövlət qurumu deyil. Bu, Buzovnadakı kanalizasiya və drenaj xətlərinin aid olduğu sahə üzrə əsas səlahiyyətli dövlət orqanıdır.

Lakin işlərin kim tərəfindən sifariş edildiyi, necə maliyyələşdirildiyi, tikintinin hansı sənədlər əsasında aparıldığı və xəttin istismarına kimin cavabdeh olacağı soruşulduqda Agentlik birbaşa və tam cavab verməyib.

İki xətt — bir qeyri-şəffaflıq sistemi

Buzovna məsələsində bir-birindən fərqləndirilməsi vacib olan iki ayrı layihə mövcuddur.

Birinci layihə Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının sistemindəki “Kurort” Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinə aid “Xəzər” və “Şəki” sanatoriyaları ilə əlaqələndirilən kanalizasiya xəttidir. Onun tikintisinə 2023-cü ildə başlanılıb.

“Turan” “Korrupsiya kanalizasiyası” adlı məqalədə texniki şərtlərin keçmiş “Azərsu” tərəfindən verildiyini, layihənin “SuKanal” Elmi-Tədqiqat İnstitutu tərəfindən hazırlandığını, podratçının isə “Repair VS Construction” Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti olduğunu bildirib.

Xətt çəkildikdən sonra Buzovnada yolun dağılması, torpağın çökməsi və magistral şəbəkəyə qoşulma yerində çirkab suların səthə çıxması kimi problemlər yaranıb.

Bununla yanaşı, Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinə tikinti barədə əvvəlcədən məlumat verilməyib. Dövlət ekoloji ekspertizası da keçirilməyib.

İkinci layihə Buzovnanın mərkəzi hissəsindən qrunt sularını Xəzər dənizi istiqamətində axıtmaq üçün nəzərdə tutulmuş nisbətən qısa xətdir. “Turan”ın topladığı məlumata görə, bu, diametri təxminən 300 millimetr, uzunluğu təxminən 300 metr olan və 1,3 metr dərinlikdə yerləşdirilmiş plastik özüaxımlı borudur. Xəttə dörd quyu və beş qoşulma nöqtəsi daxildir.

Hidravlik sınaqlar başa çatdırılıb, lakin tikinti sahəsində məlumat lövhəsi quraşdırılmayıb və zədələnmiş asfalt uzun müddət bərpa edilməyib.

Bu iki layihəni yalnız su birləşdirmir. Onları qeyri-şəffaflıq da birləşdirir.

Borularda ilişib qalan suallar

2026-cı il mayın 25-də mən ADSEA-ya, Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinə, Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsinə, Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasına və Xəzər Rayon İcra Hakimiyyətinə informasiya sorğuları göndərdim.

Sorğuda kifayət qədər sadə suallar qoyulmuşdu:

• sifarişçi kimdir;
• işləri kim yerinə yetirib;
• tender keçirilibmi;
• layihənin dəyəri nə qədərdir;
• maliyyələşmə hansı mənbədən həyata keçirilib;
• hansı yoxlamalar aparılıb;
• zədələnmiş yola görə kim cavabdehdir;
• Xəzər dənizinə təsir araşdırılıbmı;
• müstəqil texniki və ekoloji ekspertiza keçirilibmi?

ADSEA-dan mahiyyəti üzrə cavab gəlmədi.

“Turan”ın “Buzovna cavab gözləyir: dövlət qurumları və həmkarlar ittifaqları gizlənqaç oynamaqda davam edir” adlı məqaləsində Agentliyin, Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin və rayon icra hakimiyyətinin ictimaiyyətə baş verənlərlə bağlı tam izahat, ekoloji qiymətləndirmə və aydın fəaliyyət planı təqdim etmədiyi vurğulanıb.

Avqustun 2-də daha geniş və ətraflı yeni sorğu göndərilib. Sorğuda onlarla konkret sual qoyulub və layihə, icazə, satınalma, texniki və ekoloji sənədlərin surətləri tələb olunub.

Aşağıdakı sənədlər istənilib:

• layihənin həyata keçirilməsi barədə qərar;
• təsdiq edilmiş layihə sənədləri;
• podratçı ilə müqavilə;
• dövlət satınalmasına dair sənədlər;
• tikinti və yolun qazılması üçün icazələr;
• boru kəmərinin sxemi;
• axıdılma nöqtəsinin koordinatları;
• laboratoriya protokolları;
• ekoloji rəy;
• texniki və müəllif nəzarəti aktları;
• sınaqların nəticələri;
• yol örtüyünün bərpası planı;
• xəttin gələcək balanssaxlayıcısını müəyyən edən sənəd.

ADSEA bu sənədləri də təqdim etməyib.

Sifarişçi kimdir?

Mövcud məlumatlar ADSEA-nı Bakıda kanalizasiya, yağış, tullantı və qrunt suları sahəsində əsas səlahiyyətli və əməliyyat məsuliyyəti daşıyan dövlət orqanı adlandırmağa imkan verir.

Lakin Agentliyin hər iki layihənin hüquqi sifarişçisi olduğunu demək mümkündürmü?

“Xəzər” və “Şəki” sanatoriyalarının kanalizasiya xətti məsələsində formal təşəbbüsçü və ya sifarişçi “Kurort” Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti ola bilər. Əldə edilmiş məlumatlara əsasən, məhz həmin qurum texniki şərtlər üçün müraciət edib və podratçı ilə müqavilə bağlayıb.

Bununla belə, texniki şərtlər, magistral şəbəkəyə qoşulma və sonrakı istismar ADSEA sisteminə daxil edilmiş keçmiş “Azərsu”nun fəaliyyət sahəsinə aid olub.

Yeni qrunt suları xəttində isə Agentliyin tabeliyindəki strukturların iştirakı daha birbaşa görünür.

Xəzər Rayon İcra Hakimiyyəti sualları ADSEA-nın tabeliyindəki İri Şəhərlərin Birləşmiş Su Təchizatı Xidmətinə göndərib. Xidmətin Mərkəzi Laboratoriyası drenaj xəttindən götürülmüş su nümunəsini tədqiq edib. Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi də icraçı, podratçı və ətraf mühitin mühafizəsinə məsul şəxs barədə məlumatı həmin xidmətdən tələb edib.

Lakin formal sifarişçini, podratçını, maliyyələşmə mənbəyini və xəttin gələcək istismarçısını qəti şəkildə müəyyən edəcək sənədlər ictimaiyyətə təqdim edilməyib.

Beləliklə, qapalı dairə yaranır: ADSEA-nın sifarişçi olduğuna dair iddia sənədlərlə təsdiqlənməlidir, amma sənədləri əldə etmək mümkün deyil, çünki Agentliyin özü onları açıqlamır.

Ekoloji qiymətləndirmə əvəzinə bir nümunə

Ombudsman Aparatı vasitəsilə məlum olub ki, drenaj xəttinin yaxınlığındakı baxış quyusundan bir su nümunəsi götürülüb. ADSEA-nın tabeliyindəki laboratoriyanın məlumatına görə, həmin nümunədə çirkləndirici maddələr aşkarlanmayıb.

Lakin belə yoxlama əsas ekoloji suala cavab vermir.

Nümunə birbaşa Xəzər dənizindən və ya suyun faktiki axıdıldığı yerdən deyil, ən yaxın baxış quyusundan götürülüb. Nümunənin nə vaxt götürüldüyü, hansı göstəricilərin araşdırıldığı, neft məhsullarının, ağır metalların və bakterioloji çirklənmənin yoxlanılıb-yoxlanmadığı bildirilməyib.

Tək bir analiz çirklənmiş və ya kanalizasiya sularının vaxtaşırı daxil olmasını da istisna edə bilməz. Suyun tərkibi yağıntıların miqdarına, qrunt sularının səviyyəsinə və mümkün qanunsuz qoşulmalara görə dəyişə bilər.

Rəsmi cavabda gələcəkdə qanunsuz qoşulmalar aşkar ediləcəyi halda tədbirlər görüləcəyi də bildirilir. Bu ifadə drenaj xəttinin təyinatından kənar istifadə riskinin real olduğunun dövlət qurumları tərəfindən də qəbul edildiyini göstərir.

Keçirilməyən ekoloji ekspertiza

Hadisənin ən narahatedici hissəsi Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin cavabında yer alır.

Nazirlik bildirib ki, həmin ərazidə aparılan işlərlə bağlı ona layihə sənədləri təqdim edilməyib. Buna görə dövlət ekoloji ekspertizası keçirilməyib və ekoloji rəy verilməyib.

Hələ iyunun 3-də Regional Ekologiya və Təbii Sərvətlər İdarəsi İri Şəhərlərin Birləşmiş Su Təchizatı Xidmətinə sorğu göndərib. İdarə icraçı, podratçı, ətraf mühitin mühafizəsinə məsul şəxs və müvafiq təsdiqedici sənədlər barədə məlumat tələb edib.

Bu məlumat kanalizasiya xəttinin tikintisi üçün ekoloji rəyin alınmaması ilə bağlı inzibati araşdırmanın başlanması üçün lazım idi.

Nazirliyin məktubuna görə, ADSEA-nın tabeliyindəki xidmət sorğuya cavab verməyib.

Bu artıq jurnalistin sorğusunun dövlət qurumu tərəfindən cavabsız saxlanılması məsələsi deyil. Layihənin icrası ilə əlaqəli struktur məsul şəxsləri müəyyən etmək və inzibati araşdırmaya başlamaq istəyən dövlət ekologiya orqanına məlumat verməyib.

Nazirliyin məlumatı doğrudursa, tabeli xidmətin susqunluğu ekoloji nəzarətin həyata keçirilməsini faktiki olaraq ləngidə bilərdi.

ADSEA-ya cavabın niyə verilmədiyini ictimai şəkildə izah etmək və məlumatların sonradan təqdim olunub-olunmadığını bildirmək imkanı verilməlidir.

Korrupsiya riski harada başlayır?

Cavabın verilməməsi özlüyündə korrupsiyanı sübut etmir. Bu prinsipial əhəmiyyət daşıyır.

Lakin cəmiyyət aşağıdakıları müəyyən edə bilmədikdə korrupsiya riski yaranır:

• layihəni kim sifariş edib;
• podratı kim alıb;
• podratçı necə seçilib;
• işlərin dəyəri nə qədər olub;
• maliyyələşmə hansı mənbədən həyata keçirilib;
• obyekti kim qəbul edib;
• görülmüş işlər barədə aktları kim imzalayıb;
• qüsurlara və yolun zədələnməsinə görə kim cavabdehdir;
• işlərə niyə ekoloji ekspertiza olmadan başlanılıb;
• tikinti başa çatdıqdan sonra boru kəməri kimə veriləcək.

Bunlar ikinci dərəcəli bürokratik detallar deyil. Bunlar satınalma prosedurlarına əməl olunub-olunmadığını, maraqlar toqquşmasının yaranıb-yaranmadığını, yerinə yetirilmiş işlərin həcminin ödənilmiş vəsaitlərə uyğun olub-olmadığını və məsuliyyətin dövlət və kvazidövlət qurumları arasında bilərəkdən yayındırılıb-yayındırılmadığını yoxlamağa imkan verən əsas məlumatlardır.

Podratçının adı gizli saxlanıldıqda, layihənin dəyəri açıqlanmadıqda, ekoloji rəy olmadıqda, yol dağıdıldıqda və sənədlər təqdim edilmədikdə mümkün pozuntuları nə təsdiqləmək, nə də təkzib etmək olur.

Buna görə şəffaflıq infrastruktur layihəsinə əlavə edilən dekorativ element deyil, əsas antikorrupsiya mexanizmlərindən biridir.

Qanun susqunluğu korrupsiya şəraiti ilə əlaqələndirir

Azərbaycanın “Korrupsiyaya qarşı mübarizə haqqında” Qanununun 9.3.8-ci maddəsi dövlət orqanının qanunla təqdim etməli olduğu məlumatları fiziki və hüquqi şəxslərə verməkdən əsassız imtina etməsini, belə məlumatların verilməsini gecikdirməsini, eləcə də natamam və ya təhrif olunmuş məlumat təqdim etməsini korrupsiyaya şərait yaradan hüquqpozmalara aid edir.

Bu, gecikdirilmiş hər bir cavabın avtomatik olaraq mənimsəmə və ya rüşvət faktını sübut etməsi demək deyil.

Lakin qanun mühüm səbəb-nəticə əlaqəsini tanıyır: qapalılıq sui-istifadələrin daha asan törədildiyi və daha çətin aşkar olunduğu şərait yaradır.

Buzovna işində bu əlaqə xüsusilə aydın görünür. Dövlət qurumları layihəni, müqaviləni, smetanı, satınalma sənədlərini və nəzarət aktlarını nə qədər uzun müddət gizlədirsə, susqunluğun dövlət sirrini deyil, inzibati rahatlığı və ya müəyyən maraqları qoruduğuna dair şübhələr bir o qədər güclənir.

Belə şübhələri aradan qaldırmağın ən sadə yolu sənədləri dərc etməkdir.

Ombudsmana verilən cavab jurnalistə verilən cavabı əvəz etmir

“Turan”ın şikayətindən sonra Ombudsman Aparatı dövlət qurumlarından məlumat tələb edib və onların cavablarının bir hissəsini öz məktubunda nəql edib.

Bunun nəticəsində müəyyən faktlar məlum olub: ekoloji ekspertiza keçirilməyib, ekoloji rəy verilməyib, bir su nümunəsi tədqiq edilib, ekologiya idarəsinin sorğusu isə cavabsız qalıb.

Lakin bu yazışma ADSEA-nı sorğuçuya birbaşa cavab vermək öhdəliyindən azad etmir.

Ombudsman jurnalistlə dövlət qurumu arasında poçt vasitəçisinə çevrilməməlidir. Onun vəzifəsi informasiya sorğusunun qeydiyyata alınıb-alınmadığını, müddətlərin gözlənilib-gözlənilmədiyini, imtinanın qanuni olub-olmadığını və məlumatın tam təqdim edilib-edilmədiyini yoxlamaqdır.

Pozuntu müəyyən edildikdə ombudsman onun aradan qaldırılmasını tələb etmək hüququna malikdir.

ADSEA tam cavab göndərməyən və tələb olunan sənədləri təqdim etməyənədək informasiya əldə etmək hüququ bərpa olunmuş sayıla bilməz.

İdarəetmə modelinə çevrilən boru

İlk baxışda Buzovna hadisəsi lokal məsələ kimi görünür: bir neçə yüz metr boru, dağıdılmış yol, bir baxış quyusu və məmurların cavab vermədiyi məktublar.

Lakin dövlət idarəçiliyinin modeli məhz belə kiçik layihələrdə daha aydın görünür.

Bir qurum məsələnin onun səlahiyyətlərinə aid olmadığını bildirir. İkinci qurum məktubu üçüncü quruma göndərir. Üçüncü qurum cavab vermir. Ekologiya Nazirliyi tikintidən jurnalistin müraciətindən sonra xəbər tutur. Ombudsman dövlət qurumlarının cavablarından parçaları nəql edir. Sifarişçi, podratçı, layihənin dəyəri, icazələr və məsuliyyət isə naməlum qalır.

Su boru ilə axıb gedir. Məsuliyyət isə dövlət qurumları arasında itib-batır.

ADSEA bu inzibati gizlənqaç oyununa son qoymaq üçün kifayət qədər səlahiyyətə malikdir. Agentlik layihə və müqavilə sənədlərini dərc edə, sifarişçi və podratçını açıqlaya, maliyyələşmə mənbəyini izah edə, bütün tədqiqatların nəticələrini təqdim edə və yolun bərpası müddətini müəyyənləşdirə bilər.

Əgər hər şey qanun çərçivəsində həyata keçirilibsə, açıqlıq Agentliyin öz maraqlarına uyğun olmalıdır.

Sənədlər bundan sonra da gizlədilərsə, susqunluq müstəqil ictimai əhəmiyyət daşıyan fakta və antikorrupsiya yoxlaması üçün getdikcə daha ciddi əsasa çevriləcək.