Ombudsman qurumların cavablarını nəql etdi, bəs informasiya əldə etmək hüququ bərpa olundumu?

İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkilin Aparatı Buzovnada tikinti və ekoloji problemlərlə bağlı dövlət qurumlarından məlumat tələb edib. Lakin verilən sualların əksəriyyəti cavabsız qalıb, məmurların ilkin susqunluğuna isə hüquqi qiymət verilməyib.

2026-cı il mayın 25-də beş quruma — Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinə, Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyinə, Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsinə, Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasına və Xəzər Rayon İcra Hakimiyyətinə informasiya sorğuları göndərmişəm.

Sorğular Buzovna qəsəbəsində kanalizasiya xəttinin tikintisi və istismarı, yol infrastrukturunun zədələnməsi, torpağın çökməsi, çirkab suların sızması və Xəzər dənizinin sahilyanı ərazisinin mümkün çirkləndirilməsi ilə bağlı idi.

Mən xidməti, texniki və ekoloji yoxlamaların keçirilib-keçirilmədiyini, məsul təşkilatların müəyyən edilib-edilmədiyini, vəzifəli şəxslərin hərəkətlərinə hüquqi qiymət verilib-verilmədiyini, müstəqil ekspertizanın planlaşdırılıb-planlaşdırılmadığını və zədələnmiş infrastrukturun nə vaxt bərpa ediləcəyini soruşmuşam.

Ayrıca sual Zağulba–Buzovna ərazisində təmizlənməmiş çirkab suların Xəzər dənizinin akvatoriyasına mümkün axıdılması ilə bağlı idi.

Qanunla müəyyən edilmiş müddətdə ünvan sahiblərinin əksəriyyətindən mahiyyəti üzrə cavab almadım. Buna görə də iyunun 23-də informasiya əldə etmək hüququnun pozulması ilə bağlı İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkil Səbinə Əliyevaya şikayət etdim.

Araşdırma əvəzinə cavab

Ombudsman Aparatının ilk cavabı avqustun 12-də verilib. Məktubda qeyd olunurdu ki, mən artıq həmin məsələ ilə bağlı aidiyyəti dövlət qurumlarına müraciət etmişəm.

Daha sonra Aparat “Azərbaycan Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkili (Ombudsman) haqqında” Konstitusiya Qanununun 1.5-ci maddəsinə istinad edib. Həmin normaya əsasən, ombudsmanın fəaliyyəti insan hüquqlarının müdafiəsini təmin edən digər dövlət orqanlarının səlahiyyətlərini məhdudlaşdırmır və əvəz etmir.

Bu istinad özlüyündə hüquqi cəhətdən düzgündür. Ombudsman Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin əvəzinə ekoloji ekspertiza keçirməməli, su agentliyinin yerinə kanalizasiya şəbəkələrini idarə etməməli və icra hakimiyyətinin əvəzinə yolu bərpa etməməlidir.

Lakin mən ombudsmandan həmin dövlət qurumlarını əvəz etməsini istəməmişdim.

Şikayətin predmeti bu qurumların hərəkətsizliyi — informasiya sorğularına cavab verməməsi idi. Buna görə də Aparat sorğuların nə vaxt qəbul və qeydiyyata alındığını, qanunla müəyyən edilmiş müddətlərə əməl olunub-olunmadığını, müddətin uzadılması və ya sorğunun başqa quruma göndərilməsi barədə bildirişlərin verilib-verilmədiyini və informasiyanın təqdim edilməməsi üçün qanuni əsasların olub-olmadığını yoxlamalı idi.

Avqustun 12-də verilmiş məktubda müraciətin informasiya əldə etmək hüququnun pozulmasına dair şikayət kimi icraata qəbul edilib-edilmədiyi, araşdırmanın aparılıb-aparılmadığı və ombudsmanın hansı tədbirləri görmək niyyətində olduğu göstərilmirdi.

Faktiki olaraq, 1.5-ci maddəyə istinad müraciətin predmetini dəyişdirdi. Söhbət dövlət qurumlarının tikinti və ya ekologiya sahəsində səlahiyyətlərindən deyil, onların informasiya sorğularını cavablandırmaq öhdəliyindən gedirdi.

Ombudsman Aparatı nəyi müəyyənləşdirdi?

Avqustun 21-də verilmiş ikinci məktub daha məzmunlu idi. Məktubdan görünür ki, ombudsman şikayətimdən sonra beş qurumdan məlumat tələb edib.

Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyi “Xəzər” və “Şəki” sanatoriyalarının su və kanalizasiya xətlərinin tikintisinin sifarişçi tərəfindən müəyyən edilmiş tikinti təşkilatı vasitəsilə həyata keçirildiyini bildirib. Lakin cavabda nə sifarişçinin, nə də podratçının adı göstərilib.

Agentlik həmçinin Xəzər rayonunun yaşayış məntəqələrində tullantı sularının mərkəzləşdirilmiş qaydada kənarlaşdırılması üçün layihə sənədlərinin hazırlandığını bildirib. Buzovnada yaranan tullantı sularının təmizləyici qurğuya yönəldilməsi nəzərdə tutulur. Magistral kollektorların və təmizləyici qurğunun tikintisi isə hələ layihələndirmə mərhələsindədir.

Xəzər Rayon İcra Hakimiyyəti xidməti yoxlamaların, texniki müayinələrin keçirilməsinin və onların nəticələrinə hüquqi qiymət verilməsinin öz səlahiyyətlərinə daxil olmadığını bildirib. Rayon rəhbərliyi İri Şəhərlərin Birləşmiş Su Təchizatı Xidmətinə müraciət etməklə kifayətlənib.

Drenaj xəttinin baxış quyusundan götürülmüş bir su nümunəsinin laboratoriyada yoxlanılması barədə də məlumat verilib. Su agentliyinin bildirdiyinə görə, nümunədə çirkləndirici maddə aşkar edilməyib və ərazi nəzarətə götürülüb.

Lakin məktubdan nümunənin nə vaxt götürüldüyünü, hansı göstəricilərin yoxlanıldığını, neft məhsullarının, ağır metalların və bakterioloji çirklənmənin araşdırılıb-araşdırılmadığını müəyyən etmək mümkün deyil. Nümunənin götürülməsi prosedurunun müəyyən edilmiş tələblərə uyğun olub-olmadığı və bir nümunənin bütün drenaj sisteminin və dəniz akvatoriyasının vəziyyətini qiymətləndirmək üçün yetərli olub-olmadığı da məlum deyil.

Ekoloji rəyi olmayan layihə

Ən mühüm məlumat Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin cavabında yer alır.

Nazirlik etiraf edib ki, sözügedən ərazidə aparılan işlərlə bağlı ona hər hansı müraciət və ya layihə sənədi təqdim edilməyib. Buna görə dövlət ekoloji ekspertizası keçirilməyib və ekoloji ekspertiza rəyi verilməyib.

Bundan əlavə, 11 saylı Regional Ekologiya və Təbii Sərvətlər İdarəsi hələ iyunun 3-də İri Şəhərlərin Birləşmiş Su Təchizatı Xidmətinə sorğu göndərib. Ekologiya idarəsi icraçı və podratçı təşkilatlar, ətraf mühitin mühafizəsinə məsul şəxs və müvafiq təsdiqedici sənədlər barədə məlumat tələb edib.

Bu məlumat kanalizasiya xəttinin tikintisi üçün ekoloji rəyin alınmasına dair zəruri tədbirlərin görülməməsi ilə bağlı inzibati araşdırmanın başlanması üçün tələb olunurdu.

Lakin Ombudsman Aparatının məktubunda bildirildiyinə görə, İri Şəhərlərin Birləşmiş Su Təchizatı Xidməti ekologiya idarəsinin sorğusuna cavab verməyib.

Beləliklə, rəsmi cavab sualları aradan qaldırmaq əvəzinə yeni problem üzə çıxarıb: layihənin icrası ilə əlaqəli qurum inzibati araşdırmanın başlanması üçün dövlət ekologiya orqanının tələb etdiyi məlumatları təqdim etməyib.

Ombudsman Aparatı bu faktı məktubda qeyd edib, lakin ona hüquqi qiymət verilib-verilmədiyini, məlumatların təqdim edilməsinin tələb olunub-olunmadığını və yuxarı instansiyalara müraciət edilib-edilmədiyini bildirməyib.

Sualların əksəriyyəti cavabsız qalıb

Ombudsmanın əldə etdiyi məktublarda müəyyən məlumatlar olsa da, qoyulan sualların əsas hissəsi cavablandırılmayıb.

İndiyədək aşağıdakılar rəsmi şəkildə açıqlanmayıb:

• layihənin tam adı;
• sifarişçi, layihəçi və baş podratçı;
• texniki və müəllif nəzarətini həyata keçirən təşkilatlar;
• layihənin dəyəri və maliyyələşmə mənbəyi;
• dövlət satınalmasına dair məlumatlar;
• icazə sənədlərinin tarix və nömrələri;
• torpaq işlərinin aparılması və yolun qazılması üçün hüquqi əsas;
• boru kəmərinin texniki göstəriciləri;
• suyun axıdılacağı nöqtənin koordinatları və quruluşu;
• tikintinin başa çatdırılma müddəti;
• işlərin uzanmasının səbəbləri;
• asfalt örtüyünün bərpasına məsul təşkilat;
• hərəkətin tam bərpa ediləcəyi tarix;
• məlumat lövhəsinin olmamasına görə məsul şəxslər;
• xidməti və texniki yoxlamaların nəticələri.

Tələb olunan layihə, icazə, satınalma, ekologiya və nəzarət sənədlərinin surətləri də təqdim edilməyib.

Nəhayət, dövlət qurumlarının ilkin informasiya sorğularını niyə vaxtında cavablandırmadığı izah olunmayıb.

Ombudsman nəyi yoxlamalı idi?

Ombudsmanın rəsmi saytında göstərilir ki, Müvəkkil dövlət qurumlarının “İnformasiya əldə etmək haqqında” Qanundan irəli gələn vəzifələri yerinə yetirməsinə nəzarət edir, şikayətləri araşdırır və pozuntuların aradan qaldırılması üçün tələblər göndərir.

Ombudsman haqqında Konstitusiya Qanununun 13-1-ci maddəsi informasiya əldə etmək hüququnun pozulmasına dair şikayətlərə baxılmasının xüsusi prosedurunu müəyyən edir.

Müvəkkil aşağıdakıları müəyyən etməlidir:

• sorğunun qeydiyyata alınıb-alınmadığını;
• onun qanunla nəzərdə tutulmuş qaydada araşdırılıb-araşdırılmadığını;
• informasiyanın təqdim edilməsi müddətinə və üsuluna əməl olunub-olunmadığını;
• imtinanın qanuna uyğun olub-olmadığını;
• ictimai əhəmiyyətli informasiyanın açıqlanması vəzifəsinin tam və dəqiq yerinə yetirilib-yetirilmədiyini.

Pozuntu aşkar edilərsə, ombudsman informasiya sahibindən onun aradan qaldırılmasını tələb edir. Müvafiq qurum on iş günü ərzində görülmüş tədbirlər barədə məlumat verməlidir. Tələb yerinə yetirilmədikdə ombudsman yuxarı instansiyaya müraciət etmək hüququna malikdir.

Qanun ombudsmana sənəd və izahatlar tələb etmək, yoxlamaların və ekspert rəylərinin hazırlanmasını tapşırmaq, pozulmuş hüququn bərpasını tələb etmək və təqsirli vəzifəli şəxslərin intizam məsuliyyətinə cəlb olunmasını təklif etmək səlahiyyəti də verir.

Deməli, ombudsmanın funksiyası hərəkətsizliyindən şikayət edilən qurumların məktublarını göndərmək və ya nəql etməklə məhdudlaşa bilməz.

Hüququn bərpası əvəzinə qismən yardım

Ombudsman Aparatının ümumiyyətlə heç bir iş görmədiyini söyləmək düzgün olmazdı. Müraciətdən sonra dövlət qurumlarından məlumat tələb olunub və ictimai əhəmiyyət daşıyan bəzi faktlar üzə çıxıb.

Xüsusilə məlum olub ki, ekoloji ekspertiza keçirilməyib, müvafiq rəy verilməyib, inzibati araşdırmanın başlanması üçün ekologiya idarəsinin göndərdiyi sorğu isə cavabsız qalıb.

Lakin bir neçə qurumun məktubunun əldə edilməsi pozulmuş hüququn bərpa olunduğu demək deyil.

Aparat dövlət qurumlarının ilkin susqunluğuna hüquqi qiymət verməyib, müddətlərin pozulub-pozulmadığını müəyyənləşdirməyib, təqdim edilən cavabları qoyulan sualların hər biri ilə müqayisə etməyib və pozuntuların aradan qaldırılması barədə tələblərin göndərilib-göndərilmədiyini açıqlamayıb.

Nəticədə avqustun 21-də verilmiş məktub hüquq müdafiə xarakterindən daha çox məlumat xarakteri daşıyır. Məktub dövlət qurumlarının nə cavab verdiyini bildirir, lakin əsas suala cavab vermir: ərizəçinin informasiya əldə etmək hüququ pozulubmu və bu hüquq tam şəkildə bərpa edilibmi?

Yazışma vasitəçisi deyil, hüququn təminatçısı

Ombudsman aidiyyəti qurumların əvəzinə texniki cavablar hazırlamağa borclu deyil. Lakin o, informasiya sahiblərinin qanunla nəzərdə tutulmuş qaydada, vaxtında, tam və mahiyyəti üzrə cavab verməsinə nail olmalıdır.

Bu halda Aparat hər bir qurumdan ərizəçiyə tam cavab göndərilməsini və ya hər bir məlumat və sənədin təqdim edilməməsi üçün konkret hüquqi əsasların göstərilməsini tələb etməli idi.

Ekologiya idarəsinin sorğusunun niyə cavabsız qaldığı da araşdırılmalı, ekoloji ekspertiza keçirilmədən xəttin tikilməsinin hansı nəticələr doğurduğu müəyyən edilməlidir.

Bunlar edilmədiyi müddətdə ombudsmana müraciətin məqsədinə nail olunduğunu söyləmək mümkün deyil. İnformasiya əldə etmək hüququnun pozulmasının tam araşdırılması əvəzinə ərizəçiyə natamam qurum cavablarının nəqli təqdim olunub.

Problemin mahiyyəti ombudsmanın dövlət qurumlarını əvəz etməməsi deyil. Problem onun cavabından həmin qurumlardan qanuna əməl etməyin tələb edilib-edilmədiyinin görünməməsidir.

Adi yazışma vasitəçiliyi ilə informasiya əldə etmək hüququnun real müdafiəsi arasındakı sərhəd məhz buradan keçir.