Cavabsız kanalizasiya: Buzovnada mübahisəli tikintidə həmkarlar ittifaqları hansı rolu oynayıb?

Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının obyektlərinə çəkilən kanalizasiya xətti lokal infrastruktur layihəsindən qeyri-şəffaflıq, dağıdılmış yollar, ekoloji risklər və informasiya sorğularının uzun müddət cavabsız qalması barədə hekayəyə çevrilib.

Turan-ın topladığı materiallar göstərir ki, tikintinin təşəbbüskarı və faktiki sifarişçisi Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının tabeliyində olan “Kurort” Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti olub. Lakin təşkilat xəttin layihələndirilməsi, maliyyələşdirilməsi, razılaşdırılması və tikintisinin qanuniliyini təsdiqləyən sənədlərin tam paketini indiyədək açıqlamayıb.

Sənədlərin olmaması işlərin hansı əsasla başlanıldığını, keyfiyyətə kimin nəzarət etdiyini və nəticələrə görə kimin cavabdeh olduğunu birmənalı şəkildə müəyyənləşdirməyə imkan vermir.

İdarə obyektləri üçün kanalizasiya

Xəttin tikintisinə 2023-cü ilin sentyabrında başlanılıb. Təxminən 2,4 kilometr uzunluğunda olan boru kəməri 13 nömrəli internat məktəbinin yaxınlığındakı magistral kanalizasiya kollektorundan “Xəzər” sanatoriyası və “Şəki” istirahət mərkəzi istiqamətində çəkilib. Hər iki obyekt “Əli ayağı” ziyarətgahı və məscidinin yaxınlığında yerləşir.

Bu obyektlərin hər ikisi “Kurort” Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin sisteminə daxildir. Beləliklə, layihədən əsas faydalanan tərəflər həmkarlar ittifaqlarının tabeliyindəki sanatoriya-kurort müəssisələri olmalı idi.

Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyası bildirib ki, “Kurort” Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti texniki şərtlərin alınması üçün “Azərsu” Açıq Səhmdar Cəmiyyətinə müraciət edib, layihəni “Sukanal” Elmi-Tədqiqat İnstitutu hazırlayıb, işlərin görülməsi barədə müqavilə isə “Repeir VS Construction” Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti ilə bağlanıb.

Həmkarlar ittifaqları təşkilatının versiyasına görə, layihə Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsinin Ərazi Tikinti-Planlaşdırma Mərkəzi tərəfindən də təsdiqlənib.

Lakin texniki şərtlərin, təsdiqlənmiş layihənin, podratçı ilə müqavilənin, icazə sənədlərinin və qəbul aktlarının surətləri ictimaiyyətə təqdim edilməyib. Tikintinin dəyəri, maliyyə mənbəyi və podratçı şirkətin hansı qaydada seçilməsi də açıqlanmayıb.

Bu hallar Turan-ın “Korrupsiya kanalizasiyası” araşdırmasında daha ətraflı təsvir olunub.

Bir layihənin üç tarixi

Layihənin təsdiqlənmə tarixi ilə bağlı rəsmi izahatlardakı ziddiyyətlər xüsusilə ciddi şübhələr doğurur.

Müxtəlif vaxtlarda üç tarix göstərilib:

• 2019-cu il — ilkin texniki şərtlərin alınması;
• 4 oktyabr 2022-ci il — “Kurort” Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin baş direktoru Çingiz Hüseynovun göstərdiyi təsdiq tarixi;
• 2024-cü ilin əvvəli — Turan araşdırmaya başladıqdan sonra texniki şərtlərin uzadılması və layihənin ehtimal edilən təkrar təsdiqlənməsi dövrü.

Tikinti işləri isə 2023-cü ilin sentyabrında başlanıb.

Əgər zəruri sənədlər yalnız 2024-cü ildə rəsmiləşdirilibsə, bu, tikintinin bir neçə ay ərzində qüvvədə olan təsdiqlənmiş layihə olmadan aparılmış ola biləcəyini düşünməyə əsas verir. Əgər bütün icazələr daha əvvəl mövcud olubsa, Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyası onları dərc etməklə şübhələri aradan qaldıra bilər.

Lakin bu, indiyədək edilməyib.

Təxminən 2,4 kilometrlik yeraltı kommunikasiya xəttini nəzərə çarpmadan çəkmək mümkün deyil. Bunun üçün yollar qazılmalı, torpaq işləri aparılmalı, ağır texnikadan istifadə edilməli və magistral şəbəkəyə qoşulma həyata keçirilməlidir. Bütün bu fəaliyyətlər icazələr, sxemlər, nəzarət aktları və ərazinin bərpasına dair sənədlərlə müşayiət olunmalıdır.

Buzovna məsələsində boru mövcuddur, lakin onun tam sənədli tarixçəsi məlum deyil.

Yerli hakimiyyətin və ekologiya qurumunun görmədiyi layihə

Xəzər Rayon İcra Hakimiyyəti əvvəllər kanalizasiya layihəsinin yerli icra hakimiyyəti ilə razılaşdırılmadığını bildirib.

Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi də müvafiq strukturların layihənin ekoloji ekspertizadan keçirilməsi üçün Dövlət Ekoloji Ekspertiza Agentliyinə müraciət etmədiyini bildirib. Ekologiya qurumu tikintidən Turan-ın müraciəti vasitəsilə xəbər tutub.

Beləliklə, aşağıdakılar sənədlərlə təsdiqlənməyib:

• xəttin marşrutunun yerli icra hakimiyyəti ilə razılaşdırılması;
• tikinti işlərinin aparılmasına icazənin olması;
• ekoloji ekspertizanın keçirilməsi;
• qurumlararası razılaşdırma;
• texniki nəzarətin təşkili;
• sınaqların keçirilməsi;
• qəbul aktlarının rəsmiləşdirilməsi;
• idarə obyektlərinin magistral kanalizasiya şəbəkəsinə qoşulmasının qanuniliyi.

Bu hallar qanunsuz tikinti əlamətlərindən danışmağa əsas verir. Lakin yekun hüquqi qiyməti dövlət nəzarəti orqanları, prokurorluq və ya məhkəmə verməlidir.

Əsas sual əvvəlki kimi qalır: təxminən 2,4 kilometr uzunluğunda kanalizasiya xətti rayon icra hakimiyyəti ilə razılaşdırılmadan və ekoloji ekspertiza qurumuna müraciət edilmədən necə tikilə bilərdi?

İki izah mümkündür: məsul qurumlar irimiqyaslı tikintidən xəbərsiz olublar, yaxud xəbərdar olduqları halda müdaxilə etməyiblər. Hər iki variant dövlət nəzarətində ciddi boşluğun olduğunu göstərir.

Nəticələri sakinlər hiss etdilər

Problemlər tikinti işləri davam edərkən yaranmağa başlayıb.

Yeni xəttin magistral kanalizasiya şəbəkəsinə birləşdirildiyi yerdə çirkab suların daşması müşahidə olunub. Yağışlı günlərdə tullantı suları səthə çıxaraq asfaltı dağıdıb, Lermontov və Axundov küçələrinə yayılıb.

Boru xətti boyunca torpaq çöküb, yol örtüyü dağılıb, çuxur və çökmələr yaranıb. Yol ya ümumiyyətlə təmir edilməyib, ya da işlər asfaltın müvəqqəti və keyfiyyətsiz yamanması ilə məhdudlaşıb.

Sakinlər kanalizasiya qoxusu, ərazinin sanitar vəziyyətinin pisləşməsi və yeni qəzaların baş verməsi təhlükəsi ilə üzləşiblər.

Relyef əlavə təhlükə yaradır. “Xəzər” sanatoriyası və “Şəki” istirahət mərkəzi magistral kollektordan aşağıda yerləşir. Buna görə də çirkab suların nasoslar vasitəsilə ötürülməsi nəzərdə tutulur.

Avadanlığın sıradan çıxması, elektrik enerjisinin kəsilməsi, boruların tutulması və ya buraxılış qabiliyyətinin düzgün hesablanmaması çirkab suların geriyə hərəkətinə və küçələrə axmasına səbəb ola bilər.

“Buzovna cavab gözləyir” məqaləsində qeyd edildiyi kimi, tikintinin nəticələri tam aradan qaldırılmayıb: yol örtüyü dağılmaqda, çökmələrin sayı isə artmaqda davam edib.

İctimai problem fonunda ayrıca xətt

Buzovnanın ümumi vəziyyəti nəzərə alındıqda bu tarixçə xüsusi əhəmiyyət qazanır.

Qəsəbə illərdir tam kanalizasiya sisteminin olmaması, qrunt sularının qalxması, subasmalar, yolların dağılması və sahilyanı ərazinin çirklənməsi ilə üzləşir. Lakin ayrıca xətt ilk növbədə həmkarlar ittifaqlarının tabeliyində olan obyektlərə xidmət göstərmək üçün çəkilib.

Belə çıxır ki, idarə obyektləri üçün infrastruktur yaşayış ərazisindən keçirilib, əhalinin əsas kommunal problemləri isə həll olunmamış qalıb. Layihənin nəticələri — dağıdılmış yollar, çökmələr və sanitar risklər də sakinlərin üzərinə düşüb.

Ümumi tənəzzülün rəmzlərindən biri Turan-ın təsvir etdiyi və kommunal infrastrukturun improvizə edilmiş elementi kimi istifadə olunan paslı zibil konteyneri olub. O, normal mühəndis həllinin müvəqqəti konstruksiya ilə əvəz edilməsini və sistemli nəzarətin olmamasını nümayiş etdirib. Bu barədə “Korrupsiya abidəsi: Buzovnadakı paslı zibil çəni Azərbaycanın sistemli uğursuzluqlarını ifşa edir” məqaləsində bəhs olunub.

Həmkarlar ittifaqları sənədləri açıqlamaqdan imtina edib

Turan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasına dəfələrlə informasiya sorğuları göndərib. Agentlik sifarişçi, layihənin təyinatı və dəyəri, maliyyələşmə mənbəyi, texniki göstəricilər, xəttin marşrutu, podratçı, satınalma proseduru, icazələr, ekoloji rəy və qəbul aktları barədə məlumat istəyib.

Konfederasiya dolğun cavablar və sənədlər təqdim etməyib.

Təşkilat 16 fevral 2024-cü il tarixli məktubunda ictimai birliklərin və siyasi partiyaların informasiya sorğularına cavab vermək öhdəliyinin olmadığını bildirib. Halbuki sorğunu siyasi partiya və ya ictimai təşkilat deyil, kütləvi informasiya vasitəsi göndərib.

Bundan başqa, söhbət həmkarlar ittifaqlarının daxili fəaliyyətindən getmirdi. Kanalizasiya xətti ictimai yolların altından çəkilib, kommunal şəbəkəyə qoşulub və yaşayış ərazisinin sanitar-ekoloji təhlükəsizliyinə təsir göstərə bilər.

“İnformasiya əldə etmək haqqında” Qanunun 9.1.2-ci maddəsi ictimai funksiyaları yerinə yetirən və ya ictimai əhəmiyyətli resurslardan istifadə edən strukturların da müvafiq öhdəliklərini müəyyənləşdirir. Buna görə də cavab vermək öhdəliyinin olmaması barədə mövqe ayrıca hüquqi qiymət tələb edir.

Sükut 2026-cı ildə də davam etdi

2026-cı il aprelin 4-də Buzovnanın problemləri ilə bağlı müraciət Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinə, Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyinə, Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsinə, Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasına və Xəzər Rayon İcra Hakimiyyətinə göndərilib.

Əsas məsələlərdən biri həmkarlar ittifaqı strukturunun sifarişi ilə tikilən kanalizasiya xəttinin qanuniliyi olub.

Lakin təkrar müraciətdən sonra da Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyası aşağıdakı sualları cavablandırmayıb:

• tikinti hansı sənədə əsasən sifariş edilib;
• layihə dəqiq nə vaxt təsdiqlənib;
• işləri kim maliyyələşdirib;
• tikintinin dəyəri nə qədər olub;
• podratçı hansı qaydada seçilib;
• rəqabətli satınalma keçirilibmi;
• texniki nəzarəti kim həyata keçirib;
• obyekti kim qəbul edib;
• yolların dağıdılmasına və kanalizasiya daşmalarına görə kim cavabdehdir.

Sifarişçinin susması ictimai nəzarətə mane olur və müəyyən edilmiş prosedurların mümkün pozulması ilə bağlı şübhələri gücləndirir.

Korrupsiya riski harada başlayır?

Cavabın olmaması özlüyündə mənimsəməni və ya qanunsuz ödənişi sübut etmir. Lakin maliyyə, satınalma və icazə sənədlərini açıqlamaqdan imtina layihənin qanuniliyini yoxlamağa imkan vermir.

“Korrupsiyaya qarşı mübarizə haqqında” Qanunun 9.3.8-ci maddəsi qanunla verilməsi nəzərdə tutulan məlumatların əsassız olaraq təqdim edilməməsini, gecikdirilməsini, natamam və ya təhrif edilmiş məlumat verilməsini korrupsiyaya şərait yaradan hüquqpozmalara aid edir.

Buzovna məsələsində aşağıdakılar naməlum qalır:

• xəttin tikintisi neçəyə başa gəlib;
• hansı vəsait hesabına maliyyələşdirilib;
• podratçı necə seçilib;
• faktiki görülən işlərin həcmi ödənişlərə uyğun olubmu;
• zəruri razılaşdırmalar tikintidən əvvəl mövcud olubmu;
• layihəyə hansı vəzifəli şəxslər nəzarət edib.

Cavablar smetalarda, müqavilələrdə, bank ödənişlərində, satınalma sənədlərində, görülmüş işlərin aktlarında, “Kurort” Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti, Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyası, podratçı və dövlət qurumları arasındakı yazışmalarda olmalıdır.

Bu sənədlər gizli qaldıqca inzibati səriştəsizliyi mümkün korrupsiya marağından ayırmaq mümkün deyil.

Sifarişçi tikintidən sonra yoxa çıxa bilməz

Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyası ehtimal edilən sifarişçiyə nəzarət edən struktur kimi bütün məsuliyyəti podratçının və ya dövlət qurumlarının üzərinə qoya bilməz.

Sifarişçi təsdiqlənmiş layihənin olmasını, icazələrin alınmasını, podratçının qanuni seçilməsini, texniki və müəllif nəzarətini, işlərin təhlükəsizliyini və dağıdılmış ərazinin bərpasını təmin etməlidir.

Tikintinin özəl şirkətə həvalə edilməsi sifarişçini icraçının seçiminə və layihənin nəticələrinə görə məsuliyyətdən azad etmir.

Əgər xətt həqiqətən “Kurort” Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin sifarişi ilə tikilibsə, məhz bu qurum və Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyası sənədləri təqdim etməli, qanunilik, təhlükəsizlik və işlərin keyfiyyətinin necə təmin olunduğunu izah etməlidir.

Yoxlama sənədlərdən başlanmalıdır

Həqiqəti müəyyənləşdirmək üçün təsdiqlənmiş layihə, texniki şərtlər, icazələr, ekoloji rəy, smeta, podratçı ilə müqavilə, satınalma sənədləri və qəbul aktları dərc olunmalıdır.

Boru xəttinin, nasos avadanlığının və magistral şəbəkəyə qoşulma nöqtəsinin müstəqil müayinəsi keçirilməli, torpaq və yol örtüyünün vəziyyəti yoxlanmalıdır. Su nümunələri mümkün qəza və axıntı yerlərindən, eləcə də sahilyanı ərazidən götürülməlidir.

Ayrıca araşdırma yollara vurulmuş zərərin məbləğini və lazımi razılaşdırmalar olmadan işlərə icazə verən, yaxud tikintini dayandırmayan vəzifəli şəxsləri müəyyənləşdirməlidir.

Maliyyə sənədlərində pozuntular aşkar olunarsa, materiallar Baş Prokurorluğa və digər səlahiyyətli orqanlara göndərilməlidir.

Boru məsuliyyətsizlik modelinə çevrilib

Buzovna kanalizasiyası artıq təkcə kommunal problem deyil. Bu hadisə idarə maraqlarına xidmət edən infrastruktur layihəsinin ictimai ərazidən necə keçirildiyini, nəticələrə görə məsuliyyətin isə sifarişçi, podratçı və dövlət qurumları arasında necə itib-batdığını göstərir.

Sanatoriya və istirahət mərkəzinə xətt çəkmək lazım gələndə sifarişçi, layihəçi və podratçı var idi. Çökmələr, qoxu və qanuniliklə bağlı suallar yarananda isə məsuliyyət çoxsaylı təşkilatlar arasında bölüşdürüldü.

Nəticədə sakinlər dağıdılmış yol və ekoloji risklərlə, cəmiyyət isə ziddiyyətli tarixlər və natamam cavablarla üzləşdi.

Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyası sənədləri açıqlamaqla şübhələrin böyük hissəsini aradan qaldıra bilərdi. Bu edilmədiyi müddətdə sükut problemin özünün bir hissəsi olaraq qalacaq.

Buzovnadakı təxminən 2,4 kilometrlik boru artıq yalnız çirkab suların daşınmasına xidmət etmir. O, sifarişçinin hesabat vermədiyi, nəzarət orqanlarının məsuliyyətdən uzaqlaşdığı, nəticələrin isə sakinlərin üzərinə düşdüyü şəraitdə qeyri-ş nəticəffaflığın nə qədər uzağa gedə biləcəyinin göstəricisinə çevrilib.