Bakı və Daşkənd Qafqazla Mərkəzi Asiya arasında yeni oxu möhkəmləndirir

İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfərinin ilk günü Əbədi dostluq haqqında Müqavilə, investisiya sazişləri və iki prezident arasındakı siyasi yaxınlığı nəqliyyat və iqtisadi ittifaqa çevirmək cəhdi ilə başa çatıb

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev bazar günü Özbəkistanın paytaxtına gələndə onu yalnız fəxri qarovul, dövlət bayraqları və dövlət səfərinə uyğun olaraq diqqətlə hazırlanmış mərasim qarşılamadı. Daşkənd bununla Mərkəzi Asiya, Xəzər dənizi və Cənubi Qafqaz arasında formalaşan məkanda əsas tərəfdaşlarından birini qəbul etdiyini göstərməyə çalışırdı.

Avqustun 23-də axşama doğru siyasi rəmzlər sənədlərlə möhkəmləndirildi. Əliyev və Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev iki ölkə arasında artıq strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik adlandırılan münasibətləri təsbit etməli olan Əbədi dostluq haqqında Müqaviləni imzaladılar.

“Azərbaycan bizim etibarlı müttəfiqimiz, strateji tərəfdaşımız və qardaş dövlətimizdir”, — Mirziyoyev danışıqlardan sonra bildirdi. O, Əliyevin dövlət səfərini “tarixi əhəmiyyətə malik” hadisə adlandırdı. Özbəkistan Prezidentinin rəsmi məlumatı

Postsovet məkanında liderlərin görüşləri üçün səciyyəvi olan təntənəli ifadələrin arxasında kifayət qədər konkret hesablamalar dayanırdı. Dənizə çıxışı olmayan Özbəkistan Qərb bazarlarına daha etibarlı yollar axtarır. Xəzər dənizində limanlara, dəmir yollarına və enerji infrastrukturuna malik Azərbaycan isə Mərkəzi Asiya, Qafqaz, Türkiyə və Avropa arasında əsas tranzit qovşağı rolunu möhkəmləndirməyə çalışır.

İkitərəfli görüşdən daha geniş format

Danışıqlar “Kuksaroy” iqamətgahında başladı. Prezidentlər əvvəlcə təkbətək görüş keçirdilər, sonra Azərbaycan–Özbəkistan Ali Dövlətlərarası Şurasının üçüncü iclasına sədrlik etdilər. Müzakirələrin mərkəzində ticarət, nəqliyyat, energetika, investisiyalar, sənaye kooperasiyası və mədəni əlaqələr dayanırdı.

Lakin Əliyev bu münasibətlərə adi ikitərəfli formatdan daha geniş baxmağı təklif etdi.

“Mərkəzi Asiya və Azərbaycan bu gün vahid geosiyasi və geoiqtisadi regiondur”, — deyən Əliyev Bakı–Daşkənd əməkdaşlığının daha böyük regional konstruksiyanın tərkib hissəsinə çevrildiyini bildirdi. İlham Əliyevin bəyanatının stenoqramı

Bu formul baş verən dəyişikliyi əks etdirir. Uzun müddət Rusiya və Çin ərazisindən keçən nəqliyyat marşrutlarından asılı olan Mərkəzi Asiya dövlətləri Transxəzər və ya Orta Dəhlizə xarici ticarətin alternativ istiqaməti kimi getdikcə daha çox diqqət yetirirlər. Marşrut Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropaya uzanır.

Danışıqlar zamanı tərəflər Transxəzər dəhlizinin birgə inkişafı, logistika infrastrukturunun təkmilləşdirilməsi və yükdaşımaların stimullaşdırılması barədə razılığa gəldilər. Daşkənd həmçinin Xəzər dənizində vahid operatorun idarə etdiyi ayrıca Özbəkistan–Azərbaycan nəqliyyat dəhlizinin yaradılmasını istəyir. Əliyev Özbəkistan üçün bərənin tikintisinin sürətləndirilməsinə çağırdı.

Bu planlar həyata keçirilərsə, Azərbaycan əlavə tranzit gəlirləri əldə edəcək və Mərkəzi Asiyanın qərb qapısı mövqeyini gücləndirəcək. Özbəkistan isə ixrac marşrutlarını şaxələndirərək böyük qonşularının ərazilərindən keçən yollardan asılılığını azalda biləcək.

Dostluq müqaviləsi və öhdəliklər paketi

İlk günün əsas siyasi sənədi Əbədi dostluq haqqında Müqavilə oldu. Mirziyoyev onu iki ölkənin əməkdaşlığı dərinləşdirmək və “ümumi gələcək qurmaq” istəyinin ifadəsi kimi təqdim etdi.

Prezidentlər həmçinin Ali Dövlətlərarası Şuranın üçüncü iclasının qərarını imzaladılar. Hökumət nümayəndələri pensiya təminatı, mədəniyyət, turizm, diplomatik və hüquqi əməkdaşlıq haqqında sazişlərlə mübadilə etdilər.

Ayrıca proqram ikitərəfli ticarət dövriyyəsinin 2030-cu ilədək 1 milyard dollara çatdırılmasını nəzərdə tutur. İnvestisiya və ticarət layihələrinin icrasına dair praktiki fəaliyyət planı da təsdiqləndi.

Özbəkistan tərəfinin məlumatına görə, son beş ildə qarşılıqlı ticarətin həcmi üç dəfə artıb. Lakin qarşıya qoyulan məqsəd iddialı olaraq qalır və yalnız siyasi bəyanatlar deyil, həm də yük axınının artırılmasını, logistika məhdudiyyətlərinin aradan qaldırılmasını və qarşılıqlı tədarük edilən malların çeşidinin genişləndirilməsini tələb edir.

Əliyev isə milyard dollarlıq ticarət dövriyyəsinin artıq “uzaq arzu” kimi görünmədiyini və bir neçə il ərzində əldə edilə biləcəyini bildirdi.

Onun sözlərinə görə, münasibətlər indi eyni zamanda həm siyasi yaxınlığa, həm də artan maddi maraqlara əsaslanır. “Bu gün ikitərəfli münasibətlər çox möhkəm — həm mənəvi, həm də maddi təməl üzərində qurulub”, — Azərbaycan Prezidenti dedi.

Azərbaycan kapitalı Özbəkistana daxil olur

Səfərin ilk günü əməkdaşlığın birgə bəyanatlardan kənara çıxdığını nümayiş etdirməli olan bir sıra layihələrin işə salınması ilə müşayiət edildi.

Əliyev və Mirziyoyev onlayn formatda Azərbaycan Beynəlxalq Bankının iştirakı ilə fəaliyyət göstərəcək “Davr Bank”ın, “Matanat-A” şirkətinin gips zavodunun və təbiət elmləri, texnologiya, mühəndislik və riyaziyyat üzrə ixtisaslaşmış iki Landau məktəbinin açılışını etdilər.

Eyni zamanda SOCAR-ın beş yanacaqdoldurma məntəqəsinin, Sea Breeze Uzbekistan yaşayış və istirahət kompleksinin, Baku City yaşayış layihəsinin, gümüş tərkibli filizin emalı üzrə zənginləşdirmə fabrikinin və meyvə bağlarının təməli qoyuldu. Layihələrin siyahısı

SOCAR-ın Özbəkistanın pərakəndə yanacaq bazarına daxil olması və gözlənilən neft-qaz qazma işləri əməkdaşlığa yeni ölçü verir. Əliyev neft-qaz layihələrinin son hazırlıq mərhələsinə yaxınlaşdığını və istismar quyularının qazılmasına 2027-ci ildə başlanıla biləcəyini bildirdi.

Onun qiymətləndirməsinə görə, iki ölkənin ümumi planları artıq “milyardlarla investisiya” nəzərdə tutur. Lakin rəsmi məlumatlarda hələ bütün layihələrin tam dəyəri, maliyyələşmə mənbələri və sərmayələrin geri qaytarılma müddəti açıqlanmayıb.

İki dövlətin yaratdığı Birgə İnvestisiya Şirkəti maliyyələşmənin əsas vasitələrindən birinə çevrilməlidir. İclas zamanı tərəflər onun kapitalından daha fəal istifadə etmək və razılaşmaların yerinə yetirilməsi üçün yol xəritəsi hazırlamaq barədə razılığa gəldilər.

Qarabağ siyasi yaxınlığın rəmzi kimi

Əliyev 2020-ci il müharibəsi və sonrakı hərbi-siyasi hadisələr nəticəsində Azərbaycanın nəzarətinə qaytarılmış ərazilərin bərpasında iştirakına görə Mirziyoyevə ayrıca təşəkkür etdi.

Özbəkistan Füzulidə 960 şagird yerlik Mirzə Uluqbəy adına məktəb tikib və Xankəndidə tikiş fabrikinə sərmayə qoyub. Əliyev bu obyektləri xarici tərəfdaşın bölgədə həyata keçirdiyi ilk böyük yardım və ilk əhəmiyyətli sənaye layihəsi adlandırdı.

Mirziyoyev isə Əliyevi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası münasibətilə yenidən təbrik etdi. Bakının mövqeyinə belə birmənalı dəstək Özbəkistanı Azərbaycan və Ermənistanla münasibətlərində daha ehtiyatlı tarazlığı qorumağa çalışan dövlətlərdən fərqləndirir.

Xankəndi ilə Ürgənc, Laçınla Buxara arasında qardaşlaşma protokollarının imzalanması da siyasi məna daşıyır: Daşkənd faktiki olaraq bu şəhərləri rəsmi regionlararası əməkdaşlıq sisteminə daxil edir.

Şəxsi münasibətlər diplomatiyası

Mərasim proqramının böyük hissəsi iki prezident arasındakı şəxsi yaxınlığı vurğulayırdı. Əliyev Mirziyoyevi dəfələrlə “əziz qardaşım” adlandırdı və münasibətlərin dəyişməsini onun hakimiyyətə gəlməsi ilə əlaqələndirdi.

“Şavkat Miromonoviç Özbəkistana rəhbərlik etməzdən əvvəl ölkələrimiz arasında heç bir birgə layihə yox idi”, — Əliyev dedi. O, Özbəkistan Prezidentinin iqtisadi islahatlarını yüksək qiymətləndirdi və ölkənin yüksəliş dövrünü yaşadığını bildirdi.

Mirziyoyev də eyni dərəcədə nümayişkaranə jestlərlə cavab verdi. Əliyev Özbəkistanın “Oliy Darajali Do‘stlik” ali ordeni ilə, Mirziyoyev isə Azərbaycan liderinin təqdimatında Azərbaycanın ən yüksək dövlət mükafatı — “Heydər Əliyev” ordeni ilə təltif edildi. Təltifetmə mərasimi haqqında məlumat

Qarşılıqlı təltiflər səfərə demək olar ki, ailəvi ab-hava verdi. Lakin bu, münasibətlərin indiki konstruksiyasının iki liderin şəxsi diplomatiyasından və onların yaratdıqları şaquli qərarvermə sistemlərindən nə qədər asılı olduğunu da göstərdi.

Universitet, park və ümumi gələcək

Axşam prezidentlər Yeni Daşkənddə Nizami Gəncəvi adına Milli Pedaqoji Universitetin yeni binasının açılışında iştirak etdilər və “Azərbaycan” parkının tikintisinə start verdilər.

Tərəflər Nizami Gəncəvi və Əlişir Nəvainin ədəbi irsi haqqında birgə bədii film çəkmək barədə razılığa gəldilər. İlin sonunadək Özbəkistanda Azərbaycan Mədəniyyəti Günlərinin, Bakıda isə iki ölkənin aparıcı universitetləri rektorlarının ikinci forumunun keçirilməsi planlaşdırılır.

Azərbaycan və Özbəkistanın 2027-ci ildə birgə qəbul etməyi planlaşdırdığı gənclər arasında futbol üzrə dünya çempionatı üçün “İki ölkə — bir çempionat” proqramı hazırlanacaq.

Bu mədəni layihələr energetika və nəqliyyatla müqayisədə ikinci dərəcəli görünə bilər. Lakin türk qohumluğu ideyasına əsaslanan iki dövlət üçün onlar iqtisadi ittifaqa tarixi və ictimai məzmun vermək vasitəsidir.

Səfərin ilk günü Əliyevin Özbəkistanın ən böyük şəhərsalma təşəbbüsü olan “Yeni Daşkənd” layihəsi ilə tanışlığı ilə başa çatdı. Bu, yeni şəhərlərə, nəqliyyat yollarına, müəssisələrə və siyasi müqavilələrə həsr olunmuş günün rəmzi yekunu idi.

İndi əsas sual mərasimlərlə müşayiət olunan “əbədi dostluğun” nə qədər tez davamlı yük, investisiya və birgə istehsal axınına çevriləcəyidir. Lakin ilk gündən sonra Bakı və Daşkəndin sadəcə iki dövlət arasında tərəfdaşlıq deyil, Mərkəzi Asiyanı Cənubi Qafqaz və Avropa ilə birləşdirən yeni regional sistemin dayaqlarından birini yaratmağa çalışdığı artıq aydın görünür.