Bakı üçün 200 milyard dollar: mübahisəli rəqəm investisiyaların səmərəliliyi məsələsini yenidən gündəmə gətirir

Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı Eldar Əzizovun son 20 ildə Azərbaycan paytaxtına 200 milyard dollardan çox investisiya yatırıldığı barədə açıqlaması onun cəmi üç ay əvvəl səsləndirdiyi başqa qiymətləndirmə ilə ziddiyyət təşkil etdiyinə görə suallar doğurub.

Trend agentliyi Əzizovun bu rəqəmi avqustun 22-də Daşkənddə keçirilən IV Özbəkistan–Azərbaycan Regionlararası Forumunda çıxışı zamanı açıqladığını bildirib.

“Son 20 ildə şəhərə 200 milyard dollardan çox investisiya yatırılıb. Bu proses davam edir və inkişaf edir”, — agentlik Əzizovdan sitat gətirib.

Bu məlumatı Oxu.az, Day.az, Minval və digər Azərbaycan nəşrləri də yayıb. Azərbaycanın İqtisadiyyat Nazirliyi Əzizovun forumda iştirakını təsdiqləsə də, rəsmi məlumatında nə bu rəqəmi, nə də çıxışın tam mətnini təqdim edib.

Bununla yanaşı, mayın 19-da Əzizov son 20 ildə Bakının şəhər və digər infrastrukturuna təxminən 180 milyard manat sərmayə qoyulduğunu söyləmişdi. Bu barədə Report agentliyi məlumat vermişdi.

Bir dolların 1,70 manat olduğu rəsmi məzənnə ilə 180 milyard manat təxminən 106 milyard dollara bərabərdir. Öz növbəsində, 200 milyard dollar 340 milyard manat deməkdir. Beləliklə, Əzizova aid edilən iki qiymətləndirmə arasında iki dəfədən çox fərq var.

Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti hansı valyutanın nəzərdə tutulduğunu, hesablamaya hansı investisiya növlərinin daxil edildiyini və göstəricinin yalnız paytaxtın inzibati ərazisini, yoxsa bütün Bakı–Abşeron aqlomerasiyasını əhatə etdiyini açıq şəkildə izah etməyib.

Ölkə miqyasına yaxın rəqəm

Əzizovun açıqlamasının bütün Azərbaycana yatırılmış investisiyalara dair rəsmi məlumatlarla müqayisəsi şübhələri daha da artırır. Hakimiyyət nümayəndələrinin müxtəlif açıqlamalarına əsasən, son 20 ildə ölkə iqtisadiyyatına 310 milyard dollardan 350 milyard dollardan artıq məbləğədək investisiya yatırılıb.

Cədvəl 1. Rəsmi açıqlamalar. Mənbələr: Prezident Administrasiyası, Dövlət Statistika Komitəsi, Trend və Report.*

Əgər 200 milyard dollarlıq göstərici yalnız Bakıya aiddirsə, deməli, müqayisə edilən dövr ərzində Azərbaycan iqtisadiyyatına yönəlmiş bütün investisiyaların təxminən üçdə ikisi paytaxtın payına düşüb. Bakının iqtisadi rolunu nəzərə alaraq belə bir cəmləşmə mümkün sayıla bilər, lakin bunun ətraflı statistika ilə təsdiqlənməsinə ehtiyac var.

Dövlət Statistika Komitəsi “Bakıya 200 milyard dollar investisiya” adlı ayrıca yekun göstərici dərc etməyib. Hesablamaya dövlət xərclərinin, Dövlət Neft Fondunun vəsaitlərinin, dövlət şirkətlərinin investisiyalarının, xarici kapitalın, bank kreditlərinin və özəl tikinti layihələrinin daxil edilib-edilmədiyi də məlum deyil.

Müxtəlif illərdə manat və dollarla, dəyişən məzənnələrlə qoyulmuş sərmayələrin vahid metodologiya olmadan sadəcə toplanması yekun nəticəni əhəmiyyətli dərəcədə təhrif edə bilər.

Mövcud məlumatlar nə göstərir?

2005–2025-ci illərdə birbaşa Bakı üzrə investisiyaların tam açıq illik statistik sırası mövcud deyil. Əldə olan göstəricilərin əksəriyyəti bütün Azərbaycana aiddir.

Cədvəl 2. Azərbaycan üzrə yoxlanıla bilən göstəricilər. Mənbələr: Dövlət Statistika Komitəsi, Bakı Araşdırmalar İnstitutu, Report və Trend.*

Qeyri-neft sektoruna xarici investisiyaların 2016-cı ildəki 2,5 milyard manatdan 2024-cü ildə 498 milyon manata düşməsi iqtisadiyyatın son illərdə daha çox daxili və dövlət resurslarına söykəndiyini göstərir.

Qiymətləndirmələrə əsasən, 2006–2022-ci illərdə əsas kapitala investisiyaların təxminən yarısı dövlət tərəfindən maliyyələşdirilib. Bu vəsaitlərin əhəmiyyətli hissəsi büdcə, Dövlət Neft Fondu və dövlət şirkətləri vasitəsilə yönəldilən neft-qaz gəlirləri ilə əlaqəli olub.

Bakı necə dəyişib?

Son 20 ildə Bakıda yeni yollar, nəqliyyat qovşaqları, ictimai məkanlar, yaşayış kompleksləri, mehmanxanalar və inzibati binalar tikilib. Lakin əhalinin və avtomobillərin sayındakı artım ictimai nəqliyyatın inkişafını üstələyib.

Cədvəl 3. İki onillikdə baş verən dəyişikliklər. Mənbələr: Dövlət Statistika Komitəsi, yol polisi, Bakı Metropoliteni və Report.*

Avtomobillərin sayı əhalidən xeyli sürətlə artıb, metro isə iki onillikdə cəmi yeddi yeni stansiya əldə edib. Bu uyğunsuzluq daimi tıxacların və yol şəbəkəsinin həddindən artıq yüklənməsinin əsas səbəblərindən biri olub.

Bu müddətdə adambaşına düşən ümumi daxili məhsul nominal ifadədə əhəmiyyətli dərəcədə artsa da, inflyasiya nəzərə alındıqda real artım xeyli aşağı olub. Tədqiqatçılar ən sürətli iqtisadi yüksəlişin 2005–2010-cu illərə təsadüf etdiyini, bundan sonra artım tempinin zəiflədiyini bildirirlər.

Adambaşına şərti hesablama

200 milyard dollarlıq göstəricini doğru qəbul etsək, orta illik investisiya həcmi 10 milyard dollar təşkil edir. Lakin adambaşına düşən məbləğ əhalinin hansı say əsasında hesablanmasından asılı olaraq dəyişir.

Cədvəl 4. İnvestisiyaların həqiqətən 200 milyard dollar təşkil etdiyi fərziyyəsinə əsaslanan şərti hesablama.*

Bu hesablama həmin məbləğlərin birbaşa hər bir sakin üçün xərcləndiyi demək deyil. İnvestisiyalara kommersiya daşınmaz əmlakı, ümummilli əhəmiyyətli obyektlər, neft-qaz infrastrukturu və təkcə Bakıya deyil, daha geniş əraziyə xidmət edən layihələr daxil ola bilər.

Pul və nəticə

İqtisadçı Natiq Cəfərli investisiyaların səmərəliliyinin xərclərin həcmi ilə deyil, məhsuldarlığın, gəlirlərin, məşğulluğun və qeyri-neft ixracının artması ilə qiymətləndirilməli olduğunu deyib.

Cədvəl 5. İnvestisiya səmərəliliyinin göstəriciləri. Mənbələr: Bakı Araşdırmalar İnstitutu, Dövlət Statistika Komitəsi və “Bakı-2040” Baş Planı.*

İnvestisiyalar paytaxtın xarici görünüşünü əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Lakin onların məhsuldarlığa və davamlı iş yerlərinin yaradılmasına təsirini qiymətləndirmək daha çətindir. Vəsaitlərin mühüm hissəsi tikinti, daşınmaz əmlak və infrastruktura yönəldilib, qeyri-neft istehsalına xarici investisiyalar isə məhdud qalıb.

Həyat keyfiyyəti

Numbeo istifadəçi məlumatları bazasına əsasən, Bakı təhlükəsizlik üzrə nisbətən yüksək göstəriciyə malikdir, lakin alıcılıq qabiliyyəti, mənzillərin əlçatanlığı, ətraf mühit və səhiyyənin keyfiyyəti baxımından daha zəif nəticələr göstərir.

Cədvəl 6. Numbeo-nun 2026-cı il məlumatlarına əsasən Bakıda həyat keyfiyyəti. Numbeo indeksləri istifadəçi məlumatlarından formalaşdırdığı üçün onlar rəsmi statistikanı əvəz etmir.*

Genişmiqyaslı tikinti işlərinə baxmayaraq, Bakı sakinləri tıxaclar, bahalı mənzillər, havanın çirklənməsi, yaşıl sahələrin çatışmazlığı, mərkəzlə kənar ərazilərin qeyri-bərabər inkişafı kimi problemlərlə üzləşməkdə davam edirlər.

Regionun digər şəhərləri ilə müqayisə

Regional müqayisə göstərir ki, investisiyaların böyük həcmi özlüyündə nəqliyyatın və mənzillərin daha əlçatan olmasına zəmanət vermir.

Cədvəl 7. Beş şəhərin müqayisəsi. Mənbələr: Numbeo, milli statistika qurumları və metropolitenlərin məlumatları. *İlkin materialda Astananın nəqliyyat sistemi yeni sistem kimi göstərilib.*

Əhali sayı nəzərə alınmaqla, Bakının metro stansiyaları ilə təminatı Tbilisidən təxminən iki dəfə aşağıdır. Azərbaycan paytaxtında mənzil almaq Almatı və Astana ilə müqayisədə də daha çətindir, baxmayaraq ki, Bakı neft hasil edən ölkənin əsas iqtisadi mərkəzidir.

Növbəti mərhələ — “Bakı-2040”

Paytaxtın 2040-cı ilədək Baş Planı 93,6 milyard manatlıq xərcləri nəzərdə tutur. Bunun 47,6 milyard manatının şəhərsalma və şəhər inkişafına, 16,9 milyard manatının nəqliyyata, 15,3 milyard manatının mühəndis sistemlərinə, 9,5 milyard manatının ekoloji layihələrə, 4,3 milyard manatının isə təmiz enerjiyə yönəldilməsi planlaşdırılır.

Maliyyələşmənin təxminən 60%-i dövlət, 40%-i isə özəl mənbələr hesabına təmin edilməlidir. Plan 372 000-dən çox iş yerinin yaradılmasını, çoxmərkəzli şəhər strukturunun inkişafını, metronun Xırdalana uzadılmasını, dairəvi xəttin, tramvay sisteminin, hava limanına dəmir yolu xəttinin və 285 kilometr velosiped yolunun tikilməsini nəzərdə tutur.

Lakin qeyri-neft sektoruna xarici investisiyaların azalması özəl kapitalın cəlb edilməsini çətinləşdirə bilər. Belə olan halda əsas maliyyə yükü yenidən dövlətin və birbaşa, yaxud dolayı şəkildə neft-qaz sektoru ilə bağlı gəlirlərin üzərinə düşəcək.

Rəsmi izah tələb olunur

Mövcud nəşrlər Trend-in Əzizovun sözlərini məhz “200 milyard dollardan çox” kimi təqdim etdiyini təsdiqləyir. Lakin stenoqramın, videoçəkilişin və hesablama metodologiyasının olmaması bu məbləğin məmurun özü tərəfindən deyildiyini, dil sürüşməsi olduğunu, yoxsa redaksiya səhvi nəticəsində yarandığını müəyyənləşdirməyə imkan vermir.

Göstəricinin yoxlanılması üçün Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti aşağıdakı məlumatları açıqlamalıdır:

• hesablamada istifadə edilmiş valyuta və məzənnə;
• daxil edilmiş dövlət və özəl investisiyaların siyahısı;
• hesablamanın əhatə etdiyi coğrafi sərhədlər;
• investisiyaların illər və sahələr üzrə bölgüsü;
• şəhər, ümummilli və neft-qaz layihələrinin payı;
• xərclərin ölçülə bilən nəticələri.

Son 20 ildə Bakı əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Lakin bu rəqəm ətrafında yaranan mübahisə göstərir ki, əsas məsələ yalnız yatırılan vəsaitin həcmi deyil. Paytaxt sakinləri üçün investisiyaların əlçatan mənzilə, səmərəli ictimai nəqliyyata, təmiz havaya, dayanıqlı iş yerlərinə və daha yüksək gəlirlərə nə dərəcədə çevrilməsi daha vacibdir.

Açıq metodologiya təqdim edilməyənədək 200 milyard dollarlıq göstərici təsdiqlənmiş statistika deyil, rəsmi izah tələb edən siyasi bəyanat olaraq qalır.