ABŞ ilə İran arasında yeni eskalasiya qlobal ticarəti təhlükə altına qoyur

Fars körfəzi yenidən qlobal gərginliyin mərkəzinə çevrilib; burada çəkindirmə ilə açıq münaqişə arasındakı incə xətt getdikcə daha az seçilir. Dünya enerji sisteminin əsas arteriyalarından biri olan Hörmüz boğazının bağlanması və İran gəmisinin ABŞ qüvvələri tərəfindən ələ keçirilməsi ABŞ ilə İran arasında münasibətlərin kəskin pisləşdiyini göstərir və onsuz da kövrək olan diplomatik səyləri sarsıdır.

Oman körfəzində baş verən hadisə — ABŞ hərbi gəmisinin İran yük gəmisini ələ keçirməsi — qarşılıqlı ittihamların yeni dalğasına səbəb olub. Prezident Donald Tramp bildirib ki, gəmi sanksiya rejimini pozub və dəniz blokadasını yarmağa cəhd edib, Tehran isə Vaşinqtonun hərəkətlərini “piratlıq aktı” və atəşkəsin birbaşa pozuntusu kimi qiymətləndirib.

Bundan az sonra qarşıdurma daha təhlükəli mərhələyə keçib. İranın Tasnim agentliyinin məlumatına görə, İran qüvvələri pilotsuz uçuş aparatları vasitəsilə bir neçə ABŞ hərbi gəmisinə hücum edib. Bildirilir ki, zərbə Çindən İrana doğru hərəkət edən “Touska” konteyner gəmisinin ələ keçirilməsinə cavab olaraq endirilib. Bu epizod mövcud gərginlik çərçivəsində ABŞ hərbi-dəniz aktivlərinə qarşı ilk birbaşa güc tətbiqi olub və daha geniş hərbi eskalasiya risklərini artırıb.

Bu fonda dünya neft tədarükünün əhəmiyyətli hissəsinin keçdiyi dar dəniz dəhlizi olan Hörmüz boğazı faktiki olaraq bağlı qalır. Gəmi izləmə sistemlərinin məlumatına görə, regionda hərəkət demək olar ki, tam dayanıb, onlarla tanker Oman və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri sahilləri yaxınlığında gözləmə vəziyyətindədir.

Qlobal iqtisadiyyat üçün nəticələr dərhal və ciddi ola bilər. Bu regionda gəmiçiliyin uzunmüddətli pozulması enerji qiymətlərinin sıçrayışına, inflyasiya təzyiqlərinin artmasına və artıq əvvəlki böhranlardan zərər görmüş qlobal təchizat zəncirlərinin bərpasının çətinləşməsinə səbəb ola bilər.

Lakin ən narahatedici siqnal boğazın bağlanmasının özü deyil, onu müşayiət edən ritorikadır. Tramp Tehranın təklif olunan razılaşma şərtlərini qəbul etməyəcəyi təqdirdə İranın kritik infrastrukturunu — elektrik stansiyalarını və körpüləri də daxil olmaqla — məhv edəcəyi ilə açıq şəkildə hədələyib. Buna cavab olaraq İran hərbi qurumları boğaza yaxınlaşan istənilən gəminin düşmən hədəfi kimi qiymətləndirilə biləcəyini bəyan ediblər.

Bu eskalasiya İslamabadda keçirilməsi gözlənilən yeni danışıqlar mərhələsinin taleyini sual altına qoyub. ABŞ nümayəndə heyətinin İslamabad şəhərinə yollandığı bildirilsə də, İran tərəfi dəniz blokadası aradan qaldırılmayana qədər danışıqlarda iştirak etmək istəmədiyini göstərir.

Vaşinqton və Tehran arasında qarşıdurma tarixən Hörmüz boğazında gərginlik epizodlarını ehtiva edib. Lakin mövcud vəziyyət risklərin eyni vaxtda üst-üstə düşməsi ilə fərqlənir: hərbi insidentlər, aqressiv ritorika və dəniz nəqliyyatının demək olar ki, tam dayanması paralel şəkildə baş verir. Bu isə məhdud toqquşmanın belə sürətlə daha geniş münaqişəyə çevrilə biləcəyi təhlükəli dinamika yaradır.

Bu böhran fonunda beynəlxalq ictimaiyyət tanış, lakin getdikcə daha narahatedici bir mövqedə qalır — ən pis ssenarinin qarşısını almağa çalışan, lakin bunu təmin etmək üçün kifayət qədər təsir rıçaqlarına malik olmayan müşahidəçi rolunda.

Qısa proqnoz

Yaxın günlərdə vəziyyətin böyük ehtimalla ABŞ ilə İran arasında idarə olunan eskalasiya mərhələsində qalacağı gözlənilir: tərəflər güc nümayiş etdirəcək, lakin genişmiqyaslı toqquşmadan qaçmağa çalışacaqlar.

Hörmüz boğazı, ehtimal ki, xarici aktorların və bazarların təzyiqi altında qismən açılacaq, lakin yeni insidentlərin riski qalacaq və bu da neft qiymətlərində risk mükafatını yüksək səviyyədə saxlayacaq.

Danışıqlar prosesi yenidən başlaya bilər, lakin daha sərt şərtlər və məhdud etimad fonunda, bu da sürətli razılaşma ehtimalını azaldır.

Əsas risk təsadüfi hərbi səhvdir ki, bu da böhranı idarə olunan vəziyyətdən açıq münaqişəyə keçirə bilər.