Azərbaycan və Avropa İttifaqı enerji və siyasət arasında balans saxlayaraq danışıqları bərpa edir

Brüsseldə Azərbaycan və Avropa İttifaqının nümayəndə heyətləri arasında yeni ikitərəfli saziş üzrə danışıqların bərpası və “Tərəfdaşlıq Prioritetləri” sənədi üzrə növbəti müzakirələrin aparılması məqsədilə görüş keçirilib. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinin məlumatına görə, Azərbaycan nümayəndə heyətinə xarici işlər nazirinin müavini Yalçın Rəfiyev, Avropa İttifaqı tərəfinə isə Avropa Xarici Fəaliyyət Xidmətinin icraçı direktorunun müavini Audrone Perkauskiene rəhbərlik edib. Görüşün yekununda danışıqların növbəti mərhələsinin iyunun əvvəlində Bakıda keçirilməsinə qərar verilib. Azərbaycan nümayəndə heyətinin tərkibində Xarici İşlər Nazirliyi ilə yanaşı, İqtisadiyyat, Ədliyyə, Energetika, Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat, Maliyyə, Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi nazirliklərinin, habelə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Agentliyinin, Dövlət Gömrük Komitəsinin, Mərkəzi Bankın və Azərbaycan Respublikasının Dövlət Neft Şirkətinin nümayəndələri yer alıb.

“Biz Azərbaycan Respublikasının milli maraqlarını nəzərə alan, balanslaşdırılmış və qarşılıqlı hörmətə əsaslanan sazişdə maraqlıyıq”, – deyə Yalçın Rəfiyev bildirib.

Beynəlxalq analitiklərin fikrincə, Brüsseldə keçirilən son görüş Azərbaycan ilə Avropa İttifaqı arasında uzunmüddətli və mürəkkəb danışıqlar prosesinin yeni mərhələyə keçdiyini göstərir. Azərbaycan ilə Avropa İttifaqı arasında münasibətlərin hüquqi bazası 1996-cı ildə imzalanmış və 1999-cu ildə qüvvəyə minmiş Tərəfdaşlıq və Əməkdaşlıq Sazişi ilə qoyulub və bu sənəd postsovet məkanında qarşılıqlı fəaliyyətin ilkin institusional çərçivəsini formalaşdırıb. 2009-cu ildə “Şərq Tərəfdaşlığı” proqramı çərçivəsində Azərbaycan Avropa İttifaqı ilə siyasi və iqtisadi yaxınlaşma üçün əlavə imkanlar əldə edib, lakin regionun bəzi digər ölkələrindən fərqli olaraq, assosiasiya sazişi formatına qoşulmayaraq, suverenlik prinsiplərinə əsaslanan daha balanslaşdırılmış əməkdaşlıq modelinə üstünlük verib. 2017-ci ildən etibarən tərəflər siyasi dialoqu, iqtisadi əməkdaşlığı, energetikanı, nəqliyyatı, hüquq sahəsini və insan hüquqlarını əhatə etməli olan yeni hərtərəfli saziş üzrə danışıqlar aparırlar. Son yüksək səviyyəli görüş göstərdi ki, danışıqlar tədricən texniki səviyyədən siyasi koordinasiya mərhələsinə keçir.

Danışıqlarda geniş dövlət qurumlarının iştirakı onların kompleks xarakterini vurğulayır. Energetika, rəqəmsal inkişaf, maliyyə və sosial siyasət sahələrinin daxil edilməsi gələcək sazişin gündəliyinin əhəmiyyətli dərəcədə genişləndiyini göstərir, danışıqların Bakıda davam etdirilməsi barədə qərar isə tərəflərin institusional balansı qorumağa çalışdığını nümayiş etdirir.

Avropa İttifaqının Azərbaycanla bağlı siyasəti böyük ölçüdə “şərtlilik” prinsipi üzərində qurulub. Avropa institutlarının hesabatlarında siyasi plüralizmin məhdudluğu, media azadlığının vəziyyəti və siyasi motivli təqiblərin mövcudluğu kimi məsələlər mütəmadi olaraq qaldırılır. Bu baxımdan Avropa İttifaqı yeni sazişdə hüququn aliliyi və fundamental azadlıqlar sahəsində konkret öhdəliklərin yer almasını tələb edir. İqtisadi sahədə Brüssel bazar mexanizmlərinin dərinləşdirilməsi, tarif və qeyri-tarif maneələrinin azaldılması və rəqabət mühitinin inkişafı daxil olmaqla islahatların sürətləndirilməsini gözləyir. Bununla yanaşı, Azərbaycanın Ümumdünya Ticarət Təşkilatına üzvlük prosesi uzanmış olaraq qalır və əlavə səylər tələb edir. İnteqrasiyanın mühüm elementlərindən biri 2022-ci ildə imzalanmış, lakin hələ tam tətbiq edilməmiş “Ümumi Aviasiya Məkanı” sazişidir ki, bu da daxili aviasiya bazarında struktur dəyişikliklərini nəzərdə tutur. Mövcud sadələşdirilmiş viza rejiminə baxmayaraq, vizasız rejimə keçid təhlükəsizlik, miqrasiya idarəçiliyi və hüquq-mühafizə əməkdaşlığı sahələrində əlavə irəliləyiş tələb edir. Eyni zamanda, Azərbaycanın enerji ixracatçısı kimi rolu nəzərə alınaraq, Avropa İttifaqı ölkənin dekarbonizasiya, yaşıl enerji keçidi və iqlim öhdəliklərinin icrası istiqamətində daha fəal mövqe nümayiş etdirməsini gözləyir.

Avropa İttifaqı ilə yaxınlaşma Azərbaycan üçün əhəmiyyətli iqtisadi və institusional imkanlar açsa da, bu proses ciddi siyasi və geosiyasi risklərlə müşayiət olunur. Regionda mürəkkəb güc balansı, Rusiya və İran kimi qonşuların həssaslığı, eləcə də Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda formalaşmış yeni təhlükəsizlik mühiti bu riskləri daha da artırır. Avropa İttifaqı ilə dərin inteqrasiya qanunvericiliyin Avropa standartlarına uyğunlaşdırılmasını, institusional islahatların həyata keçirilməsini və insan hüquqları sahəsində öhdəliklərin icrasını tələb edir ki, bu da daxili siyasi modelə xarici təsirin artması kimi qiymətləndirilə bilər. Kəskin inteqrasiya kursu seçildiyi halda, bu, siyasi manevr imkanlarını məhdudlaşdıra və daxili gərginliyi artıra bilər.

Əlavə risklər xarici siyasət faktorları ilə bağlıdır. Rusiya postsovet məkanını hələ də öz təsir zonası kimi görür, Avropa İttifaqı və NATO-nun genişlənməsinə həssas yanaşır. Son illərin təcrübəsi göstərir ki, Qərb strukturları ilə dərin inteqrasiyanı seçən ölkələr Moskvanın siyasi və iqtisadi təzyiqləri ilə üzləşiblər. Bu kontekstdə Azərbaycanın Avropa İttifaqı ilə daha dərin yaxınlaşması İran tərəfindən də ehtiyatla qarşılanır, çünki Tehran Qərb təsirinin regionda güclənməsini təhlükə kimi qəbul edir. Azərbaycan ilə İsrail arasında əməkdaşlığın inkişafı bu narahatlığı daha da artırır.

Qlobal proseslər, o cümlədən Rusiya-Ukrayna müharibəsi və Yaxın Şərqdə artan gərginlik ölkələrə geosiyasi seçim təzyiqini gücləndirir və bu, Azərbaycanın balanslaşdırma siyasətini daha da çətinləşdirir. Enerji gündəliyi getdikcə siyasiləşir, Azərbaycanın Avropa üçün alternativ enerji təchizatçısı kimi rolu isə artır.

“Azərbaycan Avropa İttifaqının enerji təhlükəsizliyi sahəsində etibarlı tərəfdaşıdır və bu əməkdaşlığı qarşılıqlı fayda əsasında genişləndirməyə davam edəcək”, – deyə Prezident İlham Əliyev bildirib.

Bu, yeni iqtisadi imkanlar yaratsa da, eyni zamanda iri güclərin diqqətini və rəqabətini artırır, dolayı münaqişələr və regional eskalasiya risklərini yüksəldir.

“Azərbaycan Avropa İttifaqının əsas enerji tərəfdaşlarından biridir və biz Avropaya qaz tədarükünün genişləndirilməsini gözləyirik”, – deyə Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon der Lyayen Bakıda enerji razılaşmalarının imzalanmasından sonra qeyd edib.

Beynəlxalq sistemin transformasiyası şəraitində Azərbaycan çoxvektorlu xarici siyasət kursunu davam etdirir, Avropa İttifaqı ilə əməkdaşlığı inkişaf etdirməklə yanaşı, tam inteqrasiyadan məsafə saxlayır, Türkiyə ilə strateji ittifaqı gücləndirir və Rusiya ilə İranla balanslı münasibətləri qoruyur. Analitiklərin fikrincə, bu model risklərin minimuma endirilməsinə xidmət edir, lakin uzunmüddətli perspektivdə ölkəni daha dərin inteqrasiya ilə suveren, lakin məhdud inkişaf modeli arasında seçim qarşısında qoyur.

Ölkə daxilində Avropa İttifaqı ilə danışıqlar müxtəlif qiymətləndirmələr doğurur. Müxalifət və vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələri hesab edir ki, Avropa İttifaqı enerji təhlükəsizliyi naminə demokratiya və insan hüquqları məsələlərində kompromislərə gedə bilər. Eyni zamanda, siyasi plüralizmin inkişafı, azad seçkilərin təmin olunması və media müstəqilliyinin gücləndirilməsi kimi demokratik islahatların Avropa ilə yaxınlaşmanın əsas elementi olması çağırışları səslənir.

“Real demokratik islahatlar olmadan Avropa ilə tam inteqrasiyadan danışmaq mümkün deyil — bu, yaxınlaşmanın əsas şərtidir”, – deyə Müsavat Partiyasının sədri İsa Qəmbər bildirib.

Digər tərəfdən, inteqrasiyanı dəstəkləyənlər hesab edirlər ki, Avropa İttifaqı ilə əməkdaşlıq institusional islahatları sürətləndirə və uzunmüddətli iqtisadi sabitliyin formalaşmasına təkan verə bilər.

Danışıqlarda əsas ziddiyyətlər suverenlik və normativ uyğunlaşma, enerji əməkdaşlığı ilə insan hüquqları tələbləri arasında balans, eləcə də iqtisadi liberallaşma ilə mövcud dövlət tənzimləmə modeli arasında qalır. Bu amillər yeni sazişin bağlanmasını uzunmüddətli və mürəkkəb prosesə çevirir.

Analitiklərin qiymətləndirmələrinə görə, qısa müddətdə tərəflər tərəfdaşlıq prioritetləri sənədinin razılaşdırılmasına və texniki sahələrdə əməkdaşlığın genişləndirilməsinə diqqət yetirə bilər. Orta müddətdə yeni saziş mərhələli şəkildə tamamlanaraq nəqliyyat və enerji kimi sahələrdə inteqrasiyanın sürətləndirilməsi mümkündür. Uzunmüddətli perspektivdə isə viza rejiminin liberallaşdırılması, Ümumdünya Ticarət Təşkilatına üzvlük istiqamətində irəliləyiş və iqtisadi-institusional inteqrasiyanın dərinləşdirilməsi nəzərdə tutulur.

Ümumilikdə, Brüssel görüşü Azərbaycan ilə Avropa İttifaqı arasında münasibətlərin strateji əhəmiyyətini bir daha təsdiqləyir və onların institusional əsasda inkişaf etdiyini göstərir. Bununla yanaşı, bu proses texniki çərçivəni aşaraq açıq siyasi xarakter daşıyır və demokratiya ilə insan hüquqları tələbləri ilə enerji və geosiyasi maraqlar arasında balans gələcək dinamikanı müəyyən edən əsas amil olaraq qalır.