Azərbaycan–İran sərhədində yük daşımalarının dayandırılması: İqtisadi və geosiyasi nəticələr

Azərbaycan hökuməti ölkənin təhlükəsizlik maraqlarını əsas gətirərək martın 5-də Azərbaycan–İran sərhədindəki bütün sərhəd-keçid məntəqələrindən yük avtomobillərinin hərəkətini, o cümlədən tranzit daşımalarını müvəqqəti olaraq dayandırıb.

Azərbaycan hökumətinin Azərbaycan ilə İran arasında dövlət sərhədindən yük avtomobillərinin hərəkətini müvəqqəti dayandırmaq barədə qərarı region üçün mühüm iqtisadi və geosiyasi nəticələr yarada biləcək addım kimi qiymətləndirilir. Qərar beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə zidd olaraq ölkəyə qarşı həyata keçirilmiş hücumlar fonunda Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti tərəfindən qəbul edilib.

Rəsmi məlumata görə, martın 5-də Naxçıvan Muxtar Respublikasının ərazisinə pilotsuz uçuş aparatları vasitəsilə hücumlar həyata keçirilib. Hücum zamanı mülki infrastruktur, o cümlədən Naxçıvan Beynəlxalq Hava Limanı və digər obyektlər zərər görüb. Hadisə nəticəsində mülki şəxslərin xəsarət aldığı bildirilir.

Regionun əsas tranzit qapısı

Hazırda Azərbaycan ilə İran arasında 4 əsas sərhəd keçid məntəqəsi fəaliyyət göstərir:

• Astara – Astara
• Biləsuvar – Biləsuvar
• Culfa – Culfa
• Şahtaxtı – Poldəşt

Bu keçidlər arasında xüsusilə Astara və Biləsuvar məntəqələri regionun ən aktiv tranzit qapıları hesab olunur. Statistik məlumatlara görə, gün ərzində Astara keçidindən təxminən 300–400, Biləsuvar keçidindən isə 250-yə yaxın yük avtomobili keçir. Digər iki keçid – Culfa və Şahtaxtı əsasən Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə regional ticarət üçün istifadə olunur.

Beləliklə, ümumilikdə hər gün Azərbaycan–İran sərhədini orta hesabla 600–800 yük avtomobili keçir.

Gündəlik ticarət dövriyyəsi və mümkün iqtisadi itkilər

Beynəlxalq yük daşımalarında bir yük avtomobilinin daşıdığı malların orta dəyəri təxminən 40–100 min dollar arasında dəyişir. Bu göstəricilər nəzərə alındıqda sərhədi gündə orta hesabla 700 yük maşınının keçməsi təxminən 42 milyon dollarlıq ticarət dövriyyəsi deməkdir.

Bu səbəbdən sərhəd keçidlərinin bağlanmasının gündəlik iqtisadi təsiri təxmini olaraq belə qiymətləndirilir:

• Azərbaycan üçün 5–10 milyon dollar tranzit və logistika gəlirlərinin azalması
• İran üçün 10–20 milyon dollar ixrac və ticarət gecikmələri
• Regional ticarət üçün isə 30–50 milyon dollar dəyərində mal dövriyyəsinin dayanması

Uzunmüddətli bağlanma isə nəqliyyat xərclərinin artmasına, alternativ marşrutların axtarılmasına və regionda ticarət axınlarının dəyişməsinə səbəb ola bilər.

Şimal–Cənub dəhlizinə təsir

Azərbaycan–İran sərhədi beynəlxalq nəqliyyat sistemində mühüm rol oynayır. Bu marşrut **Şimal–Cənub Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizi**nin əsas hissələrindən biri hesab olunur.

Bu dəhliz vasitəsilə yüklər əsasən aşağıdakı istiqamətlər üzrə daşınır:

Şimaldan cənuba:

• Rusiya
• Belarus
• Qazaxıstan
• Avropa ölkələri

Cənubdan şimala:

• Hindistan
• Pakistan
• Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri
• Cənub-Şərqi Asiya ölkələri

Yüklərin böyük hissəsi İranın əsas dəniz limanlarından biri olan Bandar Abbas limanı vasitəsilə ölkəyə daxil olur və daha sonra Azərbaycan üzərindən Rusiyaya və Avropaya daşınır.

Ekspertlərin fikrincə, bu marşrut Süveyş kanalı ilə müqayisədə daha qısa və iqtisadi baxımdan sərfəli alternativ hesab olunur.

Ekspert rəyi

Nəqliyyat və logistika sahəsi üzrə ekspertlərin fikrincə, Azərbaycan–İran sərhədinin bağlanması qısamüddətli perspektivdə daha çox İran və regiondakı tranzit ticarətinə təsir göstərə bilər.

İqtisadçıların qiymətləndirməsinə görə, İranın şimal istiqamətində ixracının mühüm hissəsi məhz Azərbaycan üzərindən həyata keçirilir. Bu marşrutun bağlanması İran məhsullarının Rusiya və Qafqaz bazarlarına çıxışını çətinləşdirə bilər.

Digər tərəfdən, Azərbaycan tranzit ölkə kimi müəyyən gəlir itkiləri ilə üzləşsə də, ölkənin alternativ logistika marşrutları – xüsusilə Gürcüstan və Türkiyə istiqamətində nəqliyyat dəhlizləri bu təsirin bir hissəsini kompensasiya edə bilər.

Ekspertlər həmçinin qeyd edirlər ki, bu vəziyyət **Şərq–Qərb Orta Dəhlizi**nin əhəmiyyətini də artırır. Bu dəhliz vasitəsilə yüklər **Çin**dən **Avropa**ya Qazaxıstan, Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzərindən daşınır.

Geosiyasi nəticələr

Analitiklər hesab edir ki, Azərbaycan–İran sərhədində yaranan vəziyyət yalnız iqtisadi məsələ deyil, həm də regionun təhlükəsizlik balansına təsir edə biləcək faktor kimi qiymətləndirilməlidir.

Azərbaycan üçün bu qərar ilk növbədə təhlükəsizlik prioritetlərinin iqtisadi maraqlardan üstün tutulduğunu göstərir. Digər tərəfdən, regionun mühüm tranzit qovşaqlarından birinin fəaliyyətinin dayanması beynəlxalq logistika şirkətlərinin alternativ marşrutlara yönəlməsinə səbəb ola bilər.

İrandan təxliyə prosesi

Mövcud vəziyyət fonunda İrandan müxtəlif ölkələrin vətəndaşlarının təxliyəsi də davam edir. Rəsmi məlumatlara görə, 28 fevral saat 08:00-dan 5 mart saat 18:00-dək İrandan ümumilikdə 1341 nəfər təxliyə olunub.

Onların arasında 402 Çin, 273 Azərbaycan, 262 Rusiya, 111 Tacikistan, 88 Pakistan və digər ölkələrin vətəndaşları var.

Nəticə

Azərbaycan–İran sərhədində yük daşımalarının dayandırılması qısamüddətli perspektivdə regional ticarət dövriyyəsini azalda və logistika zəncirində gecikmələrə səbəb ola bilər. Lakin uzunmüddətli perspektivdə bu qərarın regiondakı nəqliyyat marşrutlarının yenidən formalaşmasına və alternativ dəhlizlərin əhəmiyyətinin artmasına gətirib çıxara biləcəyi istisna edilmir.