İran ətrafında vəziyyət gərginləşməkdə davam edir

Prezident Trampın İrana qarşı hərbi əməliyyatın 4–5 həftə davam edə biləcəyi barədə bəyanatından sonra aydın oldu ki, Vaşinqton yaxın perspektivdə istədiyi nəticələrə nail ola bilməyəcək.

Öz növbəsində, ABŞ dövlət katibi Marko Rubio bildirib ki, İrana qarşı ən güclü zərbələr hələ irəlidədir, lakin Amerika hərbi komandanlığının planının detalları açıqlanmayıb.

İsrail bazar ertəsi axşam Tehrana raket zərbələri seriyasını davam etdirib. İran dövlət televiziyasının baş qərargahı məhv edilib, Məsləhət Şurasının binasına ziyan dəyib. Beyrutda “Hizbullah”ın qərargahı, təxminən 50 silah anbarı, eləcə də Əl-Nur telekanalının binası dağıdılıb.

Hələlik koalisiya zərbələri raket bazalarının və buraxılış qurğularının tam məhvinə gətirib çıxarmayıb. İran raketləri və pilotsuz uçuş aparatları Küveyt, Oman, Bəhreyn və Qətərdəki ABŞ hərbi obyektlərini, həmçinin Ər-Riyaddakı ABŞ səfirliyini hədəfə almaqda davam edib. Larnakadakı (Kipr) Böyük Britaniya hərbi bazası da dron hücumuna məruz qalıb.

Fars körfəzi ölkələri İran hücumlarını dəf etmək üçün hava hücumundan müdafiə raket ehtiyatlarının tükəndiyini bildirirlər. Bundan əlavə, müttəfiqlərin fəaliyyətində koordinasiya çatışmazlığı üzə çıxıb: Küveytin HHM sistemləri üç ABŞ F-15 təyyarəsini vurub.

ABŞ hərbçilərinin qarşısında duran vəzifələr

ABŞ-ın Mərkəzi Komandanlığı (CENTCOM) Oman körfəzində “Abraham Lincoln” aviadaşıyıcısının rəhbərlik etdiyi qruplaşma tərəfindən İranın döyüş gəmilərinin məhv edildiyini bildirib.

Lakin Hörmüz boğazında vəziyyət son dərəcə gərgindir. İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun nümayəndəsi boğazın bağlandığını və Tehran tərəfindən oradan keçməyə cəhd edən istənilən gəminin atəşə tutulacağını bəyan edib. Eyni zamanda, Fox News hərbi mənbələrə istinadən boğazın açıq olduğunu və minaların yerləşdirilmədiyini iddia edir.

Hörmüz boğazından dünya neft ticarətinin təxminən dörddə biri və Qətərin mayeləşdirilmiş təbii qaz ixracının əhəmiyyətli hissəsi keçir. Gəmiçiliyə hər hansı təhlükə neft qiymətlərində risk mükafatını avtomatik artırır, tanker sığortasının qiymətini yüksəldir və enerji bazarlarında volatilliyi gücləndirir.

Hətta gəmi hərəkətinin qismən məhdudlaşdırılması belə qiymət sıçrayışına səbəb ola bilər ki, bu da Avropa və Asiyada əlavə inflyasiya təzyiqi yaradacaq. Fars körfəzi ölkələri üçün bu, təkcə hərbi risk deyil, həm də enerji infrastrukturu, ixrac terminalları və limanlar üçün təhlükə deməkdir.

ABŞ qısa müddətdə böyük neft istehsalçısı kimi qiymət artımından faydalana bilər. Lakin qlobal qeyri-sabitlik maliyyə bazarlarına mənfi təsir göstərəcək və hərbi xərclər səbəbindən büdcə yükünü artıracaq.

Dünyanın ən böyük neft idxalçısı olan Çin üçün Hörmüzün blokadası strateji çağırışa çevrilə bilər. Bu isə Pekini regionda daha fəal diplomatik və hətta hərbi-dəniz mövqeyi tutmağa sövq edə bilər.

Hərbi ekspertlər hesab edirlər ki, İran boğaz amilindən təzyiq aləti kimi istifadə etməyə çalışacaq. Sahil xəttinə nəzarət, gəmiəleyhinə raketlərin, dronların, sürətli katerlərin mövcudluğu və dəniz minalarının yerləşdirilməsi imkanı boğazı son dərəcə həssas edir. Onun dar olması (33–39 km) istənilən gəmini potensial hədəfə çevirir.

Belə şəraitdə ABŞ mina təmizləmə və sahil raket komplekslərinin məhv edilməsi üzrə ayrıca hərbi əməliyyat keçirməli olacaq. Regionda İranın altı hərbi-dəniz bazasının — Bəndər-Abbas (əsas baza), Buşehr, Xorrəmşəhr, Çabahar, Bəndər-Ləng və Cask — mövcudluğu nəzərə alınarsa, bu əməliyyat qısamüddətli ola bilməz.

İranın 20-dən çox kiçik və orta sinif sualtı qayığı, üç esminesi, yeddi korveti, ondan artıq desant gəmisi və onlarla kiçik döyüş kateri var. Bu donanma zərərsizləşdirilmədən Hörmüz boğazına nəzarət etmək mümkün deyil. Bu isə ayrıca genişmiqyaslı əməliyyat tələb edir.

Qərb analitiklərinin fikrincə, Hörmüz bölgəsində İran qüvvələrinin məğlub edilməsi təkcə hərbi deyil, həm də siyasi baxımdan dönüş nöqtəsi ola bilər.

İran daxilində vəziyyət

Tehranın kompromisə hazır olduğu hələ hiss olunmur. İİKK və siyasi rəhbərlik müqaviməti davam etdirmək niyyətində olduqlarını bildirirlər.

Ayətullah Xameneinin ehtimal olunan varisi Əli Laricani faktiki olaraq əsas fiqura çevrilib və İİKK rəhbərliyinin dəstəyi ilə Prezident Pezeşkianın başçılıq etdiyi hökuməti kənarlaşdırıb.

Xaricdən hərbi təzyiq, ölkə daxilində ciddi iqtisadi narazılıq mövcud olsa belə, ənənəvi olaraq İran cəmiyyətini hakimiyyət ətrafında birləşdirir. Yüksək inflyasiya, işsizlik, valyuta məhdudiyyətləri və sanksiyalar illərdir sosial gərginlik yaradır.

Lakin birbaşa münaqişə şəraitində etiraz fəallığı adətən azalıb. Milli faktor sosial narazılığı üstələyir və bu da güc strukturlarının və İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun mövqelərini gücləndirir.

Eyni zamanda, milli azlıqların — kürdlərin, bəlucların, Xuzistan ərəblərinin və İran azərbaycanlılarının davranışı məsələsi açıq qalır. Uzunmüddətli müharibə şəraitində iqtisadi tükənmə xüsusilə sərhəd bölgələrində lokal sabitsizlik ocaqları yarada bilər.

Əgər hərbi kampaniya ciddi infrastruktur dağıntılarına və iqtisadi çöküşə gətirib çıxarsa, sosial amil hakimiyyətin transformasiyasında həlledici rol oynaya bilər.

Ruhanı olmayan Laricani formal olaraq Ali Lider postunu tuta bilməz. Lakin ayətullahın ölümündən sonra İranın klerikal rejim kimi gələcəyi artıq təmin olunmuş görünmür. Daha sərt və az proqnozlaşdırılan idarəetmə modelinə keçid mümkündür.

Dünyada reaksiya və mümkün nəticələr

Böyük Britaniya, Fransa və Almaniyanın addımları Tehrana təzyiqin dəstəklənməsinə hazır olduqlarını göstərir. Fars körfəzi ölkələrinə və enerji infrastrukturuna hücumlar münaqişənin İranla bütün Qərb arasında qarşıdurma kimi qavranılmasını gücləndirir.

Hadisələrin inkişafı Yaxın Şərqdə genişmiqyaslı müharibəyə, regional güc balansının dəyişməsinə və İranın parçalanması riskinə gətirib çıxara bilər.

Qərb ölkələrinə qarşı islam koalisiyasının formalaşması ssenarisi də istisna deyil. Bu isə münaqişənin coğrafiyasını avtomatik olaraq genişləndirə bilər — İraq və Suriyadan tutmuş Əfqanıstan, Pakistan və bir sıra Afrika ölkələrinədək.

Belə halda Azərbaycan üçün də risklər artacaq — həm sərhəd təhlükəsizliyi, həm də Xəzər regionunun sabitliyi baxımından.

Münaqişənin genişlənməsindən Rusiya və Çin də istifadə etməyə çalışa bilər, kollektiv Qərbin, xüsusilə ABŞ-ın mövqelərini zəiflətmək məqsədilə.